مقاله راجر ایبرت در توصیف و نقد فیلم ۲۰۰۱: ادیسه فضایی

نبوغ فیلم ادیسه فضایی ۲۰۰۱ ساخته ی استنلی کوبریک، در آن نیست که کوبریک چقدر زیاد برای ساخت این فیلم مایه گذاشته بلکه در آن است که او چقدر کم تلاش کرده است. فیلم ساخته ی هنرمندی با اعتماد به نفسی در حد کمال است که حاضر نیست یک پلان اضافی برای جلب توجه ما به فیلم، اضافه کند. او هر صحنه را به جوهر اصلی اش محدود می کند و آن را روی صفحه ی عریض قرار می دهد تا تصویر در تخیل ما جای گیرد. برخلاف اکثر فیلم های علمی تخیلی، ۲۰۰۱ ما را هیجان زده نمی کند بلکه به حیرت وا می دارد.

تأثیر فیلم عمدتا به دلیل موسیقی متنش است. اگرچه کوبریک، موسیقی متن را به الکس kرس سفارش داده بود، با این همه هنگام تدوین فیلم از آهنگ های کلاسیک به عنوان ضبط های موقت استفاده کرد و این آهنگ ها، چنان تأثیرگذار بودند که حذفشان نکرد. این تصمیم بسیار سرنوشت ساز بود. موسیقی متن نرس، که به صورت ضبط شده موجود است، یک اثر خوب ولی نامناسب برای فیلم ۲۰۰۱ است زیرا مانند تمام موسیقی های متن، تأکیدش روی حوادث بوده تا آن که سرنخ های احساسی به دست مان بدهد. حال آنکه موسیقی کلاسیک که کوبریک انتخاب کرده ربطی به حوادث فیلم ندارد؛ بلکه فیلم را متعالی کرده و به تصاویر آن نوعی وقار بخشیده است.

این دو نمونه را درنظر بگیرید. «دانوب آبی» که رابط مکانیکی فضاپیمای شاتل با ایستگاه فضایی است عمدأ حرکتی آهسته دارد و حرکت فیلم نیز کند است. به طور مشخص، ارتباط مکانیکی فضاپیماها (چنان که تجربه کرده باشیم) باید با احتیاط بالایی شکل بگیرد، ولی ممکن است سایر کارگردان ها حرکت در فضا را بسیار آهسته احساس کنند و در عوض با آهنگ مهیج به آن تحرک بدهند، که این اشتباه است. تصاویر از ما می خواهند تا فرایند را درنظر گرفته، در فضا باشیم و به مشاهده بپردازیم. ما با موسیقی آشنا هستیم؛ موسیقی چنانچه باید پیش می رود. بنابراین، تجهیزات فضایی، آرام و همگام با موسیقی والس با منطقی بسیار جالب حرکت می کنند. در عین حال، شور جاری در موسیقی در درک عظمت کار، به ما یاری می رساند.

اکنون استفاده ی مشهور کوبریک از قطعه ی چنین گفت زرتشت اثر ریچارد اشتراوس را درنظر بگیرید. آهنگ آغازین فیلم که برگرفته از جملات نیچه است، عروج انسان به قلمرو خدایان را نشان می دهد. موسیقی فیلم سرد، ترسناک، باشکوه و همگام با ورود آگاهی انسان به این دنیا است همچنین ورود آگاهی به مرحله ای جدید که در پایان فیلم، به شکل یک کودک ستاره ای نمادپردازی می شود. هنگامی که موسیقی کلاسیک با نمایش عامه پسند پیوند می خورد، برونداد آن معمولا ابتذال موسیقی است (چه کسی می تواند به پیش درآمد ویلهم تل گوش دهد بی آنکه لن رنجر را به خاطر نیاورد؟) فیلم کوبریک در تداعی تصاویر همراه با موسیقی، تقریبا یکه تاز است. هنگامی که فیلم را برای نخستین بار در سال ۱۹۶۸ نمایش دادند، من در لوس آنجلس و در سالن پنتیجس حاضر بودم. توصیف بی صبری تماشاگران غیرممکن است. کوبریک چند سال به طور مخفیانه روی فیلم کار می کرد؛ تماشاگران می دانستند که او این کار را با همکاری آرتور سی کلارک»، نویسنده ی کتاب، و داگلاس ترامبل، متخصص جلوه های ویژه و افرادی که جزئیات تصاویر مربوط به آینده را به او مشاوره می دادند، انجام می داد. ترس از پرواز و آگاهی از تاریخ تحویل کار، کوبریک را مجبور کرد تا از انگلستان با کشتی ملکه الیزابت سفر کند. او در حین سفر با کشتی، فیلم را تدوین می کرد و این کار را در طول سفر بین کشوری با قطار همچنان ادامه می داد تا آنکه نهایتا فیلم برای اکران آماده شد.


خرید کتاب با ۱۵٪ تخفیف(همه کتاب‌ها)

این که نخستین نمایش فیلم را فاجعه بدانیم، کار اشتباهی است. بسیاری از کسانی که تا پایان، فیلم را دنبال کردند می دانستند که یکی از بهترین فیلم هایی را تماشا کرده اند که تا به حال ساخته شده ولی همه در سالن نماندند. راک هادشن” با حالتی قهرآمیز در حالی که از راهروی سالن بیرون می آمد، با صدای بلند غرولند می کرد، « کسی می تواند به من بگوید این فیلم درباره چیست؟» افراد زیادی سالن را ترک کردند، و تعدادی هم به دلیل حرکت کند فیلم، بی قرار بودند (کوبریک بی درنگ هفده دقیقه، مربوط به سکانسی از یک سفینه را که تکراری بود حذف کرد). فیلم، نکات آشکار روایی و نمایش روان و گویای مورد انتظار تماشاگران را فراهم نکرده بود. سکانس پایانی شگفت انگیز است؛ فضانورد به شکلی توضیح ناپذیر، خود را فراسوی سیاره مشتری و در یک اتاق خواب می یابد. قضاوت فوری هالیوود چنین بود که کوبریک از مسیر اصلی منحرف شده و وسواس فکری او در جلوه ها و جزئیات صحنه باعث شده تا او در ساخت فیلم ناموفق باشد.

اما در واقع کار او، بیانی فلسفی از جایگاه انسان در کیهان بود. برای بیان این مسأله، او مانند کسانی که پیشتر، از کلمات، موسیقی و دعا استفاده می کردند، تصاویر را به کاربرد و فیلم را به گونه ای ساخت تا ما ترغیب شویم راجع به آن فکر کنیم تا به آن به چشم یک فیلم رایج علمی تخیلی و سرگرم کننده نگاه نکنیم، بلکه مانند فیلسوفی کنار بایستیم و درباره اش بیندیشیم.

فیلم، چند بخش است. در ابتدا، میمون های ماقبل تاریخ با یک قطعه سنگ سیاه روبرو می شوند و یاد می گیرند که از استخوان ها به عنوان اسلحه استفاده کنند. بنابراین آنها اولین ابزار خود را کشف می کنند. به گمان همیشگی من، سطوح مصنوعی و صاف قطعه سنگ، که آشکارا توسط موجودات هوشمند ساخته شده، میمون را قادر به درک این موضوع کرد که از هوش می توان برای شکل دادن به اشیاء دنیا استفاده کرد.

استخوان به هوا پرتاب شده و به اسلحه ی دیگری تبدیل می شود، یک سکوی پرتاب موشک (این صحنه، بلند ترین پیش نگاه در تاریخ سینما نامیده شده). ما همسفر دکتر هیوود فلوید (ویلیام سیلوستر) به ایستگاه ماه هستیم. این قسمت به طور آگاهانه ضد روایتی است؛ مکالمه ی نفس گیری تا از این طریق با مأموریت او آشنا شویم وجود ندارد و در عوض کوبریک جزئیات کم اهمیت پرواز را نشانمان می دهد: طراحی کابین، جزئیات سرویس در حین پرواز، تأثیرات جاذبه ی صفر.

سپس سکانس ارتباط مکانیکی را می بینیم، که در آن به دلیل وجود جلوه های تصویری خارق العاده و تأثیر هنگ والس، حتی بی قراری تماشاگران برای لحظه ای فراموش می شود. در سفینه ی فضایی با نام های تجاری آشنایی روبرو می شویم، و در یک گردهم آیی بی نام و نشان، در بین دانشمندانی از کشورهای مختلف حاضر می شویم و ابزار جالبی از جمله یک تلفن تصویری و یک دستشویی با گرانش صفر را می بینیم.

سکانس کره ی ماه (که به اندازه ی فیلم حقیقی فرود بر روی ماه که در سال بعد اتفاق افتاد، واقعی به نظر می رسید) گونه ای متفاوت از سکانس آغازین فیلم است. انسان با قطعه سنگ روبرو شد، درست مثل میمونها، و به نتیجه ای مشابه رسید: این شیء باید از قبل ساخته شده باشد و همان طور که اولین تکه ی سنگ به کشف ابزار منتهی شد، دومی اش هم به استفاده از پیچیده ترین ابزار ساخته شده به دست انسان می انجامد: سفینه ی فضایی اکتشاف با همکاری انسان و یک هوش مصنوعی به نام هال ۱۹۰۰۰، هدایت می شود.

زندگی در سفینه ی فضایی اکتشافی، به شکل ورزش های روزانه ی طولانی مدت، بازرسی های مراقبتی و بازی شترنج باهال، نشان داده می شود. تعلیق فیلم تنها هنگامی است که فضانوردان از اختلال برنامه ریزی هال هراسان می شوند. نگرانی آنها از میان برداشتن هال است. چنین باوری را در او برنامه ریزی کرده اند که: «این مأموریت آن قدر برایم مهم است که به تو اجازه نمی دهم آن را به خطر بیندازی». تلاش آنها به یکی از برترین پلان های سینما تبدیل می شود. دو مرد سعی می کنند تا گفت و گویی خصوصی در سفینه ی اصلی داشته باشند. و هال مکالمه ی آنها را لب خوانی می کند. کوبریک این صحنه را بسیار استادانه تدوین کرده و می توان پی برد که هال به چه کاری مشغول است. کوبریک جریان را روشن می کند اما در شفاف سازی اصراری به خرج نمی دهد. او به هوش ما اعتماد دارد.

سپس نوبت سکانس معروف «دروازه ستاره» می رسد؛ فضانورد دیو بومن (کیر دولا)، سفر صدا و نور را از میان چیزی که امروز کرمچاله می نامیم، به مکانی دیگر یا بعدی غیر قابل توصیف، آغاز می کند. در پایان سفر، یک اتاق خواب راحت را می بینیم که او در آن پیر می شود، به آرامی غذایش را می خورد، چرت می زند، و (به تصور من مانند حیوانی که در باغ وحش زندگی می کند، در محیطی آشنا قرار می گیرد. و پس از آن مبدل به کودک ستاره ای می شود.

هیچگاه توضیحی درباره ی موجوداتی که قطعه سنگ را رها کرده و دروازه ی ستاره و اتاق خواب را به وجود آوردند ارائه نمی شود. دقیقا چنین است. کوبریک و کلارک در نشان دادن وجود بیگانگان، در ادیسه فضایی ۲۰۰۱شکست خورده اند. نژاد بیگانه، قریب به یقین، در فضای منفی کهکشان وجود دارد: ما بیش از آن که به هرگونه بازنمایی واقعی از آنها واکنش نشان دهیم، وجود نامرئی اشان را باور می کنیم.

دیدگاه خود را با ما اشتراک بگذارید:

ایمیل شما نزد ما محفوظ است و از آن تنها برای پاسخگویی احتمالی استفاده می‌شود و در سایت درج نخواهد شد.
نوشتن نام و ایمیل ضروری است. اما لازم نیست که کادر نشانی وب‌سایت پر شود.
لطفا تنها در مورد همین نوشته اظهار نظر بفرمایید و اگر درخواست و فرمایش دیگری دارید، از طریق فرم تماس مطرح کنید.