معرفی کتاب « گاو در اساطیر و حماسه‌های ایرانی »، نوشته سمیه ایرجی

کتاب گاو در اساطیر و حماسه‌های ایرانی نوشته سمیه ایرجی

سخنی با خواننده:

اسطوره آیینه­ای ازلی است که خود را در آن می­بینیم. الگویی از باورها و یکی از ثابت­های ابناء بشر و رویدادهای شنیدنی که پیش از تاریخ مکتوب اتفاق افتاده است. اسطوره، پدیدآورنده بخشی­گسترده و گران ارج از ادب جهانی است که در بخش‌بندی­های ادبی حماسه خوانده می­شود.

حماسه ستیز ناسازهای اسطوره­ای را می­پروراند و حماسه­های راستین زاییده اسطوره­ها هستند. اساطیر دنیای تجلی ایدئال­ها، حقیقت­ها و ارزش­های مطلق یک دوره، یک قوم یا اصولاً نوع بشر است و نخستین شکل علم فرضیه پردازی درباره چگونگی پیدایش جهان و الگویی از باورهاست که زمینه اخلاقی دارند و به زندگی معنا می­دهند.

راهیابی اسطوره گاو به حماسه­های ایرانی و جاودانه شدن در جامه شعر و ادب، تصویری از باورها و معتقدات دیرین ایرانی را درباره انسان و گیتی ارائه می­کند. اسطوره گاو نه تنها در آیین­ها و منابع معتبر دینی بلکه در فرهنگ اساطیر ملل مختلف از کهن­ترین جلوه­های اساطیری است و در شعر و ادب فارسی به ویژه بخش حماسی که گویای شکل­گیری تمدن ایران است به انواع مختلف نقش آفرینی نموده است (۱).

گاو در اسطوره­های ایرانی به گفته «آلبرت­جی­کارنوی» اسطوره­شناسی که به بررسی تطبیقی اسطوره­های ایرانی پرداخته است نمادی از نبرد نور و تاریکی و خوبی و بدی است. این گاو است که با شیر خود فریدون را می­پروراند که بنیان­گذار پادشاهی ایرانی است و به نهادی از قدرت­گیری دوباره نور و خوبی در برابر تاریکی و بدی تبدیل می­شود. روانشناس برجسته «کارل­گوستاویونگ» در کتاب «قهرمان» خود ضمن تحلیل روانکاوانه قربانی­گاو به دست میترا در فرهنگ ایرانی، آن را نشانی از قربانی­کردن جسم و شهوت برای دستیابی به تعالی روح و یکی شدن با روح آفرینش می­داند.

اسطوره­ها تاریخ داستانی ملل گذشته، بازگوی مختصات فکری، نگرش­های اعتقادی و بازتاب آرزوها و خواسته­های آنان است. در قرون متمادی اسطوره مقدس گاو در افکار و نمودهای زندگی بشر باستانی ظهور می­یابد و برشمردن این جلوه­ها و روشن­نمایی­ها بار خرافه­پرستی را از دوش انسان نخستین بر می­دارد.

جلوه­های حضور این اسطوره در آیین­ها و ادیان باستانی، ادوات و آلات سلطنت (تخت و گنج پادشاهی)، نقش­آفرینی در نوید ظهور منجی و یاریگری انسان­ها و حیوانات مظلوم، آفرینش شخصیت توأمان انسان ـ گاو در کاخ شاهی به نشانه آفرینش هم­سوی این اسطوره با بشر نخستین، حضور آن در حکومت­ها نه تنها به شکل ادوات جنگی مثل گرز و درفش، بلکه در حفظ تمامیت ارضی و در قالب پاسبانی هشیار که یابنده مرزهاست و مباهات پهلوانان و سلسله­های پادشاهی به حضور نام او در جوار نام خاندان خود، همگی نمود موهبت­هایی است که در قالب این اسطوره آشکار شده است.

شناساندن نمودهای این اسطوره ارزشمند در شعر حماسی تلاشی برای آگاهی از خاستگاه و فلسفه مقدس آن است. اسطوره­ای که طی سالیان دراز در سنگ نگاره­ها و آثار دیگر به یادگار مانده و بیانگر این حقیقت است که اسطوره درگذر تاریخ همیشه زنده است و با مردم و فرهنگ آن ملت زندگی می­کند.

پیوند این اسطوره با انواع دیگر ادبی (عرفانی، غنایی و تعلیمی) توجیهی دیگر بر جاودانگی اسطوره­هاست که نباید فارغ از معنایشان بررسی شوند. در حقیقت، فرهنگ بشری با اسطوره زاده است و همچنان در روان آدمیزادگانِ اکنون و آینده به حیات خود ادامه می‌دهد…


مقدمه

اسطوره کلمه­ای معرب و از واژه یونانی «هیستوریا» به معنی جستجو، آگاهی و داستان گرفته شده است. برای بیان مفهوم اسطوره از بازمانده واژه یونانی «میتوس» به معنی شرح، خبر و قصه استفاده شده است.

حوادثی که در اسطوره نقل می­شود همچون داستان واقعی به واقعیت­ها برگشت می­یابد و منطق خاصی را دنبال می­کند. آنچه­که اسطوره در حوادث تاریخی روایت می­کند و مهم است صحت تاریخی آنها نیست بلکه مفهومی است که شرح این داستانها برای معتقدان آنها در بر دارد و دیدگاه آدمی را نسبت به خویشتن، جهان و آفریدگار بیان می­کند (۲).

اساطیر باقی­مانده از ایران باستان که از طریق روایات کهن به ما رسیده است بخشی از فرهنگ متعالی ایرانیان اولیه در عهد باستان را تشکیل می­دهد که خاستگاه آن به هنگامی می­رسد که نژاد هند و ایرانی در آسیای مرکزی ساکن هستند و هنوز به ایران­ویچ یا فلات کنونی کشورمان مهاجرت نکرده اند (علت قرابت اسطوره­های هند و ایرانی)­.

پیدایش اسطوره­ها در تمام نوع بشر عمومیت دارد چرا که نگرش اسطوره­ای نخستین تلاش منسجم و شکل یافته آدمی برای شناخت و تسلط بر طبیعت بیرونی و درونی بود. از دیدگاه اسطوره­شناسان تنها بر روایات ساختگی و شاعرانه نمی­نگریم بلکه بر جهان­بینی و دریافت گذشتگان از آفرینش، انسان، جامعه و خدا نظر می‌کنیم. اینکه می­بینیم ملل مختلف اسطوره­های مشترک دارند به علت وجوه مشترک انسانهاست که در اساطیرشان منعکس است.

«میرچا الیاده» در تعریف اسطوره می­گوید: ‌”داستانی قدسی و مینوی است که کارهای نمایان خدایان و موجودات فوق طبیعی یا نیاکان فرهنگ­آفرین را که در ازل، زمان بی­آغاز یا زمان بی­زمان روی­داده است حکایت می­کند. بنابراین اسطوره روایت پیدایش­جهان، جانوران، گیاهان، نوع بشر، نهاد، آداب و رسوم و علل خلق آنها و کلاً شرح آفرینش­کائنات است (۳).”

و اما دیدگاه دکتر شریعتی در تعریف اسطوره: “مجموعه­ای از نمونه­های عالی هر احساس، نمونه­های عالی هر تقدس و نمونه­های عالی هر جمال زیبای مادی و معنوی است. پس اسطوره نمونه سازی می­کند اما آنچه هست؛ نیست، آنچه باید باشد، است (۴).”

در اساطیر آنچه که به عنوان توتم یاد می­شود روح جد قبیله است که در یک حیوان یا گیاه حلول­یافته و باعث پرستش­آن می­شود. مثل گاو در میتولوژی ایرانی که از یک طرف رود سیحون یک نی سبز می­شود و در طرف دیگر هم یک نی و از یک طرف آن گاو و از طرف دیگر کیومرث (۵) بیرون می­آید. بنابراین گاو و کیومرث همزادند و این توتمی می­شود برای آریاییها که مجموعه دستگاه خدایان، نظام یک ملت و طرز تشکیل و رابطه خانواده­ها و نژادهای داخلی را که در یک نژاد بزرگ تحقق می­یابند توجیه می­کند (۶).

گاو به عنوان یکی از مظاهر توتمیسم در فرهنگ اسطوره­های ملل و حماسه­های ملی ما نیز به چشم می­خورد. حیوانات نه تنها در اسطوره­های ایران بلکه در اسطوره‌های همه ملتها از سویه نمادین و بنیادینی برخوردارند و در معمای گرایش‌های توتمی و تصویر انسان و جانور درهم می­آمیزند (۷).

گاو در میان سایر حیوانات از وجهه اساطیری قویتری برخوردار است و در ادامه تحول اسطوره­های هند و اروپایی و آریایی در داستان آفرینش­جهان ایفای نقش می‌کند (۸). این جانور به دلیل نقش بنیادی و جایگاه ویژه­اش در زندگی انسان باستان مورد توجه جدی ملت­های­کهن قرار گرفت و بر همین اساس اسطوره­ها و باورهای متعددی پیرامون موجودیت آن پدیدآمد. اسطوره­هایی همچون: گاو نخست­آفریده، گاومیترا، گاو زمین، گاو فلک و…

گاو یکتا آفریده در بندهشن پنجمین مخلوق هرمزد است. به نظر مرحوم استاد بهار؛ گیاه، گاو نخستین و کیومرث نمونه­های نخستین و منشأ گیاه، چهارپا و مردم بودند نه گیاه و چهارپا و انسان واقعی (۹).

در مصر باستان گاو نر بیش از سایر خدایان (از میان حیوانات) منزلت دارد. در اساطیرچین نیز ورزاو یا ورزه­گاو به سبب ارتکاب خطا توسط فرمانروای آسمان به زمین تبعید و مجبور به شخم زدن می­شود. تقدس گاو در اساطیرچین از فرهنگ هند مایه می­گیرد (۱۰) و در اساطیر ایران از نشانه­های توتم پرستی است، چنانکه اجداد فریدون همه نام گاو برخود دارند. همچنین در شاهنامه دایگی و حضانت فریدون به گاو واگذار می­شود.

واژه گاو در اوستا علاوه بر معنی معمول، به صورت اسم جنس بر همه چارپایان مفید اطلاق می­گردد. در فرهنگ زرتشتی هنوز لغت گاو بر سر یک دسته از اسامی جانوران از قبیل گاومیش، گاوگوزن، گاوگراز و گاوماهی دیده می­شود.

در ایران باستان گاو در میان چارپایان از همه مفیدتر تلقی می­شد. گاو نر یا ورزا عمل زراعت و شخم زدن را بر عهده داشت و در زندگی­کشاورزی آن روزگار برای انسان یاری بسیار گرانبها به شمار می­رفت. درگردونه­کشی و بارکشی نیز از این حیوان استفاده می­شد. پس شگفت نیست که گاو در آیین مزدیسنا بسیار معزز باشد و از فرشته نگهبان آن امداد خواسته شود و روز چهاردهم ماه به نام او به «گوش روز» موسوم گردد. شاید به همین دلیل است که در گاتها قربانی گاو در مراسم مذهبی منع شده است (۱۱).

در زبان هند و اروپایی گئو (Geo) به معنی زمین و نیز به معنی زندگی و حیات است. از همین ریشه امروز واژه­های متنوعی داریم: گاو، گیاه، گان، گیان، جان، گیهان/ جهان (۱۲) و… حتی در نام گیومرث از اصل اوستایی­گیومرتن (Gayomarthan) زنده میرا؛ در پهلوی گیوک­مرت و بعدها کیومرث این واژه را می­بینیم. در اوستا «gava: gav» لقبی برای سرزمین سغد می­باشد. در فرگرد اول وندیداد در میان ۱۶ کشور مزدا آفریده، همین لقب آمده است. حتی درهند قدیم گوتر (gotar = گاوتر، گاو بهتر) اسمی محبوب بوده است.

گاو در فرهنگ اکثر ملل دنیا مرکز ثقل شئون گوناگون زندگی به شمار می­آمد. اوقات روز به «آغاز چرای گاوها، یوغ­نهادن بر آنها و از یوغ رهاکردن آنها» تقسیم می­شد. حتی واحد اندازه­گیری چاله­های آب براساس رد سم گاو بود. بعلاوه از پی گاو زه کمان می­ساختند و پوست­آن چون چرم امروز استعمال داشته است.

تحقیقات ایرانشناسی، گاوبرمایه گرزگاوسر: ۱۲۶


فصل اول

***

اسطوره گاو در:

بخش ۱. اساطیر آفرینش

بخش ۲. جلوه­های آفرینش

بخش ۳. اساطیر ملل

بخش ۴. قبل از اسلام (آیین مهر و آیین زرتشت)

بخش ۵. جشن­ها و آیین­ها

بخش ۶. اسطوره­های ایرانی:

گاو نخستین (اوگدات) * گاو سروو

گاو مرزیاب * گاو مرزیاب و آرش­کمانگیر * گاو سرسوک/هدایوش

گاو ورزا * گاو هجر * گاو بالدار * گاو و ماه­پیشانی

بخش ۷. بعد از اسلام (قرآن)

***

بخش ۱: اساطیر آفرینش

هستی بنا بر گوهر خود خواستار بودن و ماندن یعنی هست­بودن است و با نیستی جدایی بنیادین دارد و با آن پیکار می­کند تا خود جاودانه شود. «هستی ناب» نیکی یا اهورامزداست که تنها از راه تحقق و تجسم خویش یعنی چهره­مند شدن و آفرینش بر نیستی پیروز می­شود. او برای آفرینش گیتی و فراز آن به­سوی کمال و سامان‌بخشیدن به جهان و اداره آن والاترین مینوهای مینوی خویش را می­آفریند (۱۳).

در اسطوره آفرینش ایرانی، اورمزد (۱۴) منشأ جاودانی و دانای کل، روحی بدون­جسم اما دارای وجوه مذکر و مؤنث است. در آفرینش پیکرهای جسمانی؛ پدرمان و در آفرینش هستیِ روحی؛ مادرمان است. همه موجودات زنده را او آفرید و چون روح است. آخرین آفرینه­های او «گیومرتن» نخستین انسان و «گاو» اوست. از آنجا که آنها مستقیماً از دست سرور دانا بیرون­آمدند، گیومرتن مانند خورشید و گاو مانند ماه می­درخشد (۱۵).

آفرینش به شش مرحله که ابتدا جنبه معنوی و مینوی دارد و هر مرحله آن سه‌هزار سال به طول می­انجامد، تقسیم می­شود. ابتدا بین اهریمن و اهورامزدا نزاعی برسر سلطنت جهان روی می­دهد که با خواب اهریمن این نزاع به آخرین دوره از زمان موکول می­شود. اهورامزدا در دوره دوم آفرینش، گیتی را در شش نوبت خلق می­کند. در هر نوبت یک موجود یا مخلوق به عنوان نماینده آن­گروه خلق می­شود. این اعتقاد گویی آفرینش شش روزه خداوند را در قرآن یادآوری می­کند.

اگر آفرینش هستی را طبق روایات اوستا بازنگری کنیم، اسطوره مقدس­گاو در نقاب­های شخصیتی گوناگون و مثبت چهره می­نماید که پس از بیان نقشها ارزش وی در چرایی آفرینش برجسته می­گردد. اهورامزدا آسمان را روشن، پهناور و به دیدگاه انسان باستانی به صورت سنگ، الماس، فلز و… می­آفریند و نمونه برتر انسان را با آفرینش کیومرث (زنده میرا) رقم می­زند. این موجود کهن نماینده کامل انسان­هاست و لقب «اَهلَو = Ahlaw» دارد و در کنار سایر پیش­نمونه­های آفرینش ظهور می­یابد.

از طبقه حیوانات هم یک موجود به نام «گاو ایوکداد» یا «ایوداد» که در معنای یکتا آفریده است، در سوی دیگر رودخانه مقدس «وه­دائیتی Vah Daeiti» خلق می­کند. این آفرینش همزمان با خلق کیومرث در سوی دیگر این رودخانه صورت گرفت و این حیوان برای یاری رساندن او به مجموعه کیهانی دعوت شده بود.

این اولین باری است که در خلق موجودات هستی، نام گاو که منتخب طبقه حیوانات است بر پهنه زمین مطرح می­شود. او در اصل، وجودی نخستین است که روزگاری در آغاز از سوی خداوند ویژه­ای به نام «گئوش تشن Geoshtashan» یعنی آفریننده گاو پدید آمد. بی تردید هدف از آفرینش گاو را در منفعت رساندن و حمایت کیومرث می­توان خلاصه­کرد.

طبق روایات اسلامی و غیر اسلامی هنگامی­که آدم از بهشت هبوط می­کند خداوند برای حمایت و پشتیبانی او گاوی می­آفریند تا آدم را در تهیه غذا و کشت و زرع یاری رساند. جالب است که بیشترین ارزش نمودی این حیوان در نقش حمایت و یاوری انسان بوده است. سرانجام این گاو با حمله اهریمن بیمار می­شود و چشم از جهان فرو می­بندد. روان­گاو (گوشورون) از اهورامزدا ظهور مردی را که حامی حیوانات باشد خواستار می­شود. سپس از هریک از اعضای گاو نخستین پنجاه­وپنج نوع غله و دوازده نوع گیاه شفا بخش می­روید. این رستنی­ها شکوه خود را از گاو نخستین می­گیرند. از نطفه او یک جفت گاو نر و ماده پدید می­آید و به دنبال آن دویست و هشتاد و دو جفت از هر یک از حیوانات روی زمین ظاهر می­شوند (۱۶).

“گویند چون گاو یکتا آفریده درگذشت بر دست راست و کیومرث بعد از آنکه درگذشت بر دست چپ افتاد. گوشورون که روان گاو یکتا آفریده است از تن گاو بیرون آمد و پیش گاو بایستاد. چونان یک­هزار مرد که به یکبار بانگ کنند به هرمزد گله کرد که: تو سالاری آفریدگان را به که هشتی که زمین را لرزه در افتاد و گیاه خشک و آب آزرده شد؟ کجاست آن مرد که گفتی می­آفرینم تا پرهیز بگوید؟ [منظور زرتشت است] هرمزد گفت: بیماری گوشورون! از آن اهریمن بیمار گشته­ای وکین دیوان را [برخود] هموار کرده­ای. اگر آن مرد را در این زمان می­شد آفرید این ستمگری اهریمن نمی­بود.

گوشورون همچون ستاره فراز رفت و گله کرد تا به ماه و بعد خورشید رسید. پس فروهر زرتشت بدو نموده شد. گوشورون خرسند شد و پذیرفت که «دام را بپرورم» یعنی در آفرینش دوباره چهارپا به جهان همداستان شد (۱۷).”

در نبرد آفریدگان گیتی به مقابله اهریمن در مرحله چهارم سخن از درختی به نام «گوکرن» می­رود که در اوستا ظاهراً به معنای گاوشاخ است. نام درختی افسانه­ای در دریای فراخکرد و از آن در تفسیرهای پهلوی به هوم سپید یاد شده است، «ماهی کره Kara» از آن پاسداری می­کند و محتملاً با کوکنار فارسی مرتبط است. در بندهشن می­آید که هوم­ایزد اندر گوکرن است. فرشکردسازی به یاری آن انجام می‌یابدکه از پیه گاو هدیوش و هوم سپید خوراکی به نام انوش آرایند و همه مردم را دهند و بر اثر آن همه مردم جاودانه و بی مرگ شوند (۱۸).

آفرینش جهان مینوی

جهان مینوی تنها به دست آدمی و به یاری خداوند یا به عکس، به دست خداوند و به یاری آدمی و یا درست­تر از آن با همکاری دوسویه خدا و انسان و یگانگی آن دو است که می­تواند گام به گام و در درازای زمان تحقق یابد و مادی گردد.

هر قوم بر بنیاد خمیرمایه ذهنی و فرهنگی خویش، مینه­های (۱۹) ویژه­اش را از سپهر پیرامون می­سازد و بر بنیاد این مینه­ها زندگی­اش را سامانی نو می­بخشد و بدینگونه خود و سپهر پیرامونش را دگرگون می­نماید.

زرتشت در دورانی پدید آمد که تیره­های ایرانی زودتر از تیره­های دیگر، زندگی چادرنشینی و بیابانگردی را رها کردند و به زندگی کشاورزی روی آوردند. بدین­سان دین زرتشت دینی بود در راستای برانگیختن مردم به کشاورزی و بازداشتن آنها از غارتگری و باورهای نادرست با خدایان، قربانیها و خرافه­های گوناگون. او در آموزشهای فراوان خویش در «گاهان» آدمیان را به کشت و برز فرا می­خواند و از نگهداری گاو همچون سودمندترین جانور برای کشاورزی ستایش می­کند و قربانی‌ساختن آن را می­نکوهد (۲۰):

“از آن تو بود مینوی زمین (سپندارمذ) نیز از آن تو بود مینوی جانوران سودمند (گئوش تشا). آنگاه که تو ای مزدا اهورا با خرد مینوی­ات به او (جانور سودمند=روان گاو) راه آزاد دادی که به کشاورز گراید یا به ناکشاورز؛ پس او از میان این دو، کشاورز گله­پرور را داور درست­کردار خویش برگزید. آن پاسبان منش­نیک را.

ای مزدا! ناکشاورز هر چند کوشد از پیام نیک بهره نیابد.”یسنا ۳۱ بند ۹ و ۱۰

در اینجا زرتشت برانگیزاننده مردم به کشاورزی است و کشاورزی را در راستای آبادانی جهان و خرمی گیتی و زندگانی می­داند. پس ناگزیر گاو که مهمترین و سودمندترین ابزار کشت است نباید بیهوده کشته شود و باید با این آیین پس مانده پیکار کرد.

“مینوی جانوران­سودمند (روان گاو/گائوشورون) به شما گله کرد که از برای چه کسی مرا آفریدید و چه کسی مرا ساخت و به خشم، ستم، سنگدلی و زور مرا به ستوه آورد؟ مرا جز از شما نگهبان دیگری نیست. ایدون نیکی کشاورز به من ارزانی دارید.” یسنا ۲۹ بند ۱

***


کتاب گاو در اساطیر و حماسه‌های ایرانی نوشته سمیه ایرجی

کتاب گاو در اساطیر و حماسه‌های ایرانی
نویسنده : سمیه ایرجی
انتشارات ترفند
تعداد صفحات: ۱۵۱ صفحه

دیدگاه خود را با ما اشتراک بگذارید:

ایمیل شما نزد ما محفوظ است و از آن تنها برای پاسخگویی احتمالی استفاده می‌شود و در سایت درج نخواهد شد.
نوشتن نام و ایمیل ضروری است. اما لازم نیست که کادر نشانی وب‌سایت پر شود.
لطفا تنها در مورد همین نوشته اظهار نظر بفرمایید و اگر درخواست و فرمایش دیگری دارید، از طریق فرم تماس مطرح کنید.