همه چیز در مورد فیلم مرد سوم – نکات جالبی که احتمالا نمی‌دانستید – The Third Man (1949)

کارگردان: کارول رید. فیلم‌نامه: گراهام گرین. تهیه‌کننده: الکساندر کوردا، کارول رید و دیوید ا. سلزنیک. بازیگران: جوزف کاتن (هالی مارتینز)، آلیدا ولی (آنا اشمیت)، ترور هاوارد (سرگرد کالوی)، اورسن ولز (هری لایم)، ویلفرد هاید وایت (کرابین)، برنارد لی (سرگرد پین). مدت: ۱۰۴ دقیقه. فروش: ۲ میلیون دلار.

اسکارها:

  • بهترین فیلم‌برداری سیاه‌وسفید: رابرت کراسکر.
  • نامزد اسکار بهترین کارگردان: کارول رید.
  • بهترین تدوین: آزوالد هفنریشتر.

برندگان اسکار ۱۹۴۹:

  • بهترین فیلم: همه مردان شاه
  • بهترین کارگردان: جوزف ال. منکیه ویچ (نامه‌ای به سه همسر)
  • بهترین بازیگر مرد: برودریک کرافورد (همه مردان شاه)
  • بهترین بازیگر زن: الیویا دوهویلند (وارثه)
  • بهترین بازیگر مرد نقش دوم: دین جگر (سر ساعت دوازده)
  • بهترین بازیگر نقش دوم زن: مرسدس مک کمبریج (همه مردان شاه)
  • اسکار افتخاری: فرد آستر

فقط سایه می‌داند


خرید کتاب با ۱۵٪ تخفیف(همه کتاب‌ها)

سالن سینما در تاریکی فرو می‌رود. نوای ساز زیتری به گوش می‌رسد که در واقع نوایی است فراموش‌نشدنی درباره تباهی فیزیکی و روحی شهر وین؛ شهری که پس از جنگ جهانی دوم به چند بخش تقسیم شده بود. بر روی پرده، تصاویری مستند و رویاگونه از ویرانی و فلاکت، وجسد مردی که در بستر رودخانه‌ای بی‌آب افتاده است. این مناظر به کابوسی اکسپرسیونیستی از شهری می‌انجامد که همیشه تاریک است و خیابان‌های سنگ‌فرش‌اش، درخششی پر رمز و راز دارند. امروز این شهر به دزدان و بازارسیاهی‌ها و قدرت‌های خارجی تعلق دارد که هریک دنبال قدرت و کنترلی بیشتر است. در چنین دنیای فاسدی است که هارلی مارتینز (جوزف کاتن) یک آمریکایی عبوس، قدم می‌گذارد. مردی که فکر نمی‌کرده سفرش به تعقیب جسدی بیانجامد یا کارش به تحقیق از دوست دختر آن جسد بکشد. اگر زوایای دوربین این شاهکار سینمایی گاه زیادی کج است و زیادی استیلیزه و نمایشی، در عوض لذت‌بخش است! در حقیقت، این هنرمندانه بودن کار است که آدم را به سرگیجه می‌اندازد.

بازیگران

*اورسن ولز: شخصیت اورسن ولز در این فیلم، به دراماتیک‌ترین شکل ممکن به بیننده معرفی می‌شود، و با آن‌که در واقع، فقط به گونه‌ای برق‌آسا در چند صحنه از تاریکی در می‌آید و در تاریکی فرو می‌رود، و البته، آن صحنه فراموش‌نشدنی را بالای آن چرخ بزرگ شهربازی دارد، ولی سایه سنگین لبخند تمسخرآمیز و زیرکانه‌اشبر ساسر فیلم اتاده است. مثل شخصیت شناخت‌ناپذیرش در همشهری کین (۱۹۴۱)، لابم نیز یکی از سربسته‌ترین شخصیت‌های فیلم باقی می‌ماند. با آن‌که گرایش سبکی فیلم به حرکت‌های تیلت و زوایای کج و معوج و عمق میدان و اصولاً ترکیب نماها، اورسن ولز خالص بود، خودش دستی در کار ساختن این فیلم نداشت و صرفاً دیالوگ‌های خود را بازنویسی کرد و یکی از شاهکارترین دیالوگ‌های تاریخ سینما، «ساعت کوکو» را برای خودشنوشت.

* جوزف کاتن: واقعاً به بازیگری پردل و جرأت نیاز بود که در اوج شهرت، بیاید و نقش مرد ناشی و گیج و بدبینی را بازی کند. ولی جوزف کاتن این کار را کرد و پیام‌اش را هم به مخاطب رساند. در این‌جا، ولز و کاتن، حالت مرشد و مرید را دارند؛ چیزی در مایه نقشی که هر دو در همشهری کین بر عهده داشتند. (برای اطلاعات بیشتر به همشهری کین، فیلم منتخب شماره ۳ مراجعه شود.)

* آلیدا ولی: نقش آنا اشمیت، محبوبه سرسخت هری لایم را بی‌عیب و نقص بازی کرده و آن را به سندی از ارده زنانه تبدیل نموده است. از ۱۹۳۴ تا ۲۰۰۲، آلیدا ولی در بیش از صد فیلم ظاهر شد؛ بیشتر این فیلم‌نامه‌ها اروپایی بودند. وی به علاوه در تعدادی سریال آمریکایی نیز مانند دکتر کلیدر و نبرد حضور داشته است. ولی تا چند سال پیش در کرواسی زندگی می‌کرد.

خلاصه داستان

هالی مارتینز از قطار پائین می‌آید و وارد شهری می‌شود که جولانگاه کلاهبردارها، جاسوس‌ها و پناهنده‌ها است. هالی بلافاصله با خبر می‌شود که هری لایم (اورسن ولز) رفیق دوران کودکی‌اش، که حالا به درخواست‌اش به این شهر آمده، معروف‌ترین مردهٔ این شهر است. در حالی که هالی دنبال چند و چونی مرگ هری است، شیفته آنا اشمیت (آلیدا ولی) نامزد او، می‌شود. هالی در کمال شگفتی از سوی پلیس در جریان کارهای خلاف هری قرار می‌گیرد. این‌طور که پیدا است، هری، پنیسیلین رقیق شده‌ای احتکار می‌کرده که باعث مرگ تعداد زیادی بچه شده است. سرخورده از ان‌چه حالا درباره هری می‌داند، هالی، وین را ترک می‌کند و دختر نیز هنوز واقعیت را دربارهٔ نامزدش نمی‌داند.

پشت صحنه

-ولز در سریال رادیویی زندگی‌های هری لایم (۱۹۵۱-۵۲) بازی کرد که بر اساس ماجراهای اولیه شخصیت‌اش در مرد سوم نوشته شده بود.

– فردی که گراهام گرین شخصیت هری لایم را با الهام از او نوشت، کیم فیلبی، بالادست گراهام گرین در سازمان جاسوسی بریتانیا بود که بعداً معلوم شد جاسوس دوجانبه بوده است.

– موسیقی فیلم را آنتوان کاراس نوشته، که قبل از کشف شدنش توسط کارول رید، در کافه‌های شهر وین ساز می‌زد. در سال ۱۹۵۰، قطعه اصلی‌اش در مرد سوم، یازده هفته «نامبر وان» بود. اجرای ارکستری آن نیز توسط گی لمبردو، در همان سال در صدر پرفروش‌ترین قطعات موسیقی روز قرار گرفت. علاه بر این چهار ورسیون دیگر از این قطعه موسیقی به جدول پرفروش‌ترین‌ها راه یافتند. کاراس، این قطعه موسیقی را در یکی از دفترهای اتود ساز زیتر یافته بود.

قرار بود چی بشه، چی شد

-هری لایم می‌توانست فقط یک چهره داشته باشد و آن هم چهره گرد اورسن ولز با آن چهرهٔ اورسن ولز با آن چشم‌های تخس و شیطان بود. اما سلزنیک تهیه‌کننده، نوئل کاورد را در نظر داشت. باید به کارول رید که در انتخاب ولز مصر بود، درود فرستاد

– برای ایفای نقش هالی مارتیز، کارول رید، به جیمز استیوارت فکر می‌کرد. ولی سلزنیک، جوزف کاتن را انتخاب کرد که در آن زمان تحت قراردا کمپانی‌اش بود.

نطق محشر

هری لایم، را بالای ییکی از آن چرخ‌های بزرگ شهربازی می‌برد. نکند خیال دارد او را از آن بالا پایین بیندازد؟ خیر، کاری که در عوض انجام می‌دهد، ادای یکی از بدبینانه‌ترین و رندانه‌ترین نطق‌های تاریخ سینماست: «در ایتالیا، سی سال تحت سلطه خاندان بورژیا، جنگ‌ها به راه افتاد، چه ترور و وحشتی به پا شد، چه جنایت‌ها که صورت نگرفت، چه خون‌ها که ریحته نشد، اما همین دوره، میکل آنژ، لئوناردو داوینچی و رنسانس را تحویل ما داد. در سوئیس، عشق و محبتی برادرانه حاکم بود، ۵۰۰ سال صلح و دموکراسی داشتند، و خب، این‌ها چه پدید آورد؟ ساعت کوکو.»

کارگردان

بعد از بت سقوط کرده (۱۹۴۸ این دومین فیلم کارول رید، بر اساس تریلری از گراهام گرین بود؛ با این تفاوت که این بار آن را به روش خودش ساخت. رید، فیلم‌نامه را به استعاره‌ای سیاسی تبدیل کرد که حول محور فساد هری لایم می‌گردد. وی ضمناً، پایان خوش گراهام گرین را تغییر داد و در عوض، فیلم را در همان گورستانی تمام کرد که داستان از آن شروع می‌شود. رید به علاوه، شخصیت‌ها را نیز مقداری تغییر داد؛ به عنوان مثال، آنا به شخصیتی بسیار محکم‌تر تبدیل شد و در این‌جا دیگر دختر یک مجار فاشیست نیست، بلکه زن جوانی است که از چکسلواکی کمونیست به اتریش پناه آورده است. هالی مارتینز به یک آمریکایی بزدل تقلیل داده شده است. قیبل از مرد سوم، رید با مرد ناجور (۱۹۴۷) و بت سقوط‌کرده (۱۹۴۸) قابلیت‌های خود را ثابت کرد. رید بعدها، مأمور ما در هاوانا (۱۹۶۰) را که اقتباسی از یکی دیگر از رمان‌های گراهام گرین، و بسیار هم مورد استقبال قرار گرفت؛ ولی مرد سوم مهم‌ترین فیلم‌اش باقی مانده است.

جملات به یاد ماندنی

«زیاد اهل سیما نیستم؛ خیلی کم فیلم می‌بینم.» اورسن ولز

«از اوج شروع کردم و رفته‌رفته توی سرازیری افتادم.» اورسن ولز

«از رفتاذ هالیوود به خودم دلگیر نیستم؛ دلگیری من بابت رفتار این تشکیلات با گریفیث، فن اشترو هایم، فن اشترنبرگ، باستر کیتون و صدها نفر دیگر است.» اورسن ولز

نظر منتقدها

لورا میلر (سالن): «خلق حساسیتی به شدت کهنه و متین، و به شدت اروپایی؛ مرد سوم، جوهره دنیای سرخورده و مأیوس دوران پس از جنگ جهانی دوم است.»

منی فاربر (نیشن): «در اینجا حس می‌کنیم… کارول رید، هوش و درایت را کنار گذاشته و در عوض، نوعی پاتک رومانتیک/ شاعرانه، و استفاده ناپخته از فضا، پرسپکتیو، نمونه‌های متفاوت بازیگری (استیلیزه، اغراق‌شده، زیرپوستی و حسی) و موضوعی مبهم و پیچیده را انتخاب کرده؛ رید، با چنان تأکید اعصاب‌خردکنی از نمادهای نخ‌نما استفاده کرده که انگار دری که تاب می‌خورد و قژقژ صدا می‌دهد، اراده‌ای هم خودش داشته است.»

صحنهٔ فراموش‌نشدنی

آنا لحظاتی پیش‌تر به هالی گفته که گربه‌اش فقط برای هری خرخر می‌کرده. در حالی که او به حرف زدنش ادامه می‌دهد، دوربین از لابه‌لای گلدان‌ها رد می‌شود و به طرف پنجره می‌رود و از آن خارج می‌شود و به سوی خیابان و کنج‌های تنگ و تاریک‌اش می‌خزد؛ در آن‌جا گربه‌ای را می‌بینیم که روی سنگفرش خیس خیابان می‌دود و در آستانهٔ دری متوقف می‌شود و خود را به یک جفت کفش براق مردانه می‌مالد. مردی که آن کفش را به پا دارد، نمی‌بینیم، ولی حالا با در نظر داشتن حرف‌های آنا می‌توانیم هویت‌اش را حدس بزنیم. آن‌چه در پی می‌آید یکی از فراموش‌نشدنی‌ترین معرفی‌های یک شخصیت در تاریخ سینماست. صورتی گرد و لبخندی تمسخرآمیز به سوی آن پنجره. هالی به تعقیب آن چهره می‌پردازد که در کانال‌های فاضلاب شهر ناپدید می‌شود.

دیدگاه خود را با ما اشتراک بگذارید:

ایمیل شما نزد ما محفوظ است و از آن تنها برای پاسخگویی احتمالی استفاده می‌شود و در سایت درج نخواهد شد.
نوشتن نام و ایمیل ضروری است. اما لازم نیست که کادر نشانی وب‌سایت پر شود.
لطفا تنها در مورد همین نوشته اظهار نظر بفرمایید و اگر درخواست و فرمایش دیگری دارید، از طریق فرم تماس مطرح کنید.