فیلم اودیسه فضایی – تحلیل و نکات جالبی که احتمالا نمی‌دانستید – ۲۰۰۱: A Space Odyssey

2001: A Space Odyssey

کارگردان و تهیه کننده: استنلی کوبریک. نویسندگان فیلمنامه: کوبریک، آرتور سی کلارک؛ براساس کتاب کلارک، بازیگران: کایر دالیا (دکتر دیوید «دیو» بومن) گری لاکوود (دکتر فرانک پول)، ویلیام سیلوستر (دکتر هیوود ر. فلوید)، دانیل ریشتر (مون واچر)، لیونارد روسیتر (دکتر آندره سمیسلف)، داگلاس رین (صدای هال)، بیل وستون (میمون). مدت: ۱۴۱ دقیقه. بودجه: ۵/ ۱۰، میلیون دلار فروش جهانی: ۵ / ۱۹۰ میلیون دلار.

اسکارها:

  • بهترین جلوه‌های صوتی و تصویری: استنلی کوبریک.
  • بهترین طراحی صحنه و دکور: آنتونی مسترز، هری لنگ، ارنست آرچر.

نامزدهای اسکار:

  • بهترین کارگردان: استنلی کوبریک.
  • بهترین فیلمنامه اریژینال: کوبریک و آرتور سی کلارک

سایر برندگان اسکار ۱۹۶۸:


خرید کتاب با ۱۰٪ تخفیف(همه کتاب‌ها)
  • بهترین فیلم: اولیورا.
  • بهترین کارگردان: کارول رید (اولیورا).
  • بهترین بازیگر مرد: کلیف رابرتسون (چارلی).
  • بهترین بازیگر زن: کاترین هپبورن (موضوع، گل‌های سرخ بود).
  • بهترین بازیگر مرد نقش دوم: جک آلبرتسن (موضوع، گل‌های سرخ بود).
  • بهترین بازیگر زن نقش دوم: روث گوردن (بچه رزمری).

همچون شعر و موسیقی

موسیقی کوبندهٔ چنین گفت زرتشت، به ما می‌گوید که دیگر روی زمین نیستیم. کوبریک، همیشه هدف هایی والا داشت، ولی این بار، تیرِ کمانش ازستاره ها نیز فراتر رفت و به کهکشان‌ها رسید تا دربارهٔ ایده‌های او در باب جایگاه بشر در عالم هستی، زندگی فرازمینی، و زندگی و مرگ هوش و تخیل، کندوکاو نماید. بعضی از بینندگان فیلم حیران می‌مانند و چیزی از آن سر در نمی‌آورند و بعضی دیگر، به شدت مجذوب‌اش می‌شوند. چه از این دسته آدم‌ها باشید و چه از آن یکی، در یک چیز شکی وجود ندارد: کوبریک نشان داد

که سینما، تا کجاها می‌تواند برود. قبل از اودیسه، نه جنگ ستارگانی وجود داشت و نه برخورد نزدیک از نوع سوم و نه ئی. تی.. ولی اسم این را «فیلم فضایی» گذاشتن به این می ماند که اسم تابلوهای سیب سزان را «میوه» بگذاریم. این اثر از تخیلی عمیق سرچشمه گرفته و باید همچون موسیقی، گوش داده شود، مثل شعر خوانده شود، و مانند «تابلوهای نقاشی» متحرک، دیده شود.

خلاصه داستان

اودیسه فضایی که مثل یک سمفونی به چند موومان تقسیم شده، به بررسی تماس انسان با هوشی فرازمینی می‌پردازد؛ هوشی که به شکل و شمایل یک تکه سنگ سیاه صیقلی (مونولیت) خود را نشان می‌دهد. نخستین تماس مونولیت، چهار میلیون سال پیش اتفاق می‌افتد. میمون‌های ماقبل تاریخ، با این مونولیت برخوردی دارند و پس از آن است که یاد می‌گیرند تا از استخوان به عنوان سلاح و ابزار استفاده نمایند. یکی از میمون‌ها، استخوانی را به هوا پرتاب می‌کند؛ استخوان در هوا چرخ می‌زند و بالا و بالاتر می‌رود و به سفینه‌ای فضایی تبدیل می‌شود. مونولیت دوم، وقتی کشف می‌شود که انسان پا بر روی کره ماه می‌گذارد. سومین مونولیت که نزدیک ژوپیتر کشف شده، دیو بومن فضانورد (کایر دالیا) را به درون دروازهٔ ستاره‌ای می‌کشد و او را به سفری می‌برد در درون و فراسوی فضا. از سوی دیگر، هال، هوش مصنوعی دیوانهٔ سفینه، دست به بازی ذهنی خطرناکی با مکانیسم سفینه می‌زند و خود، پس از یک لوبوتومی الکترونیک، عقل‌اش را از دست می‌دهد. در پرده آخر، بومن فرسوده و ناتوان، خود را در باغ وحشی انسانی محبوس می‌یابد که حاصل قوه تخیل خودش است. بومن در حالی می‌میرد که مونولیت در پای بالین‌اش است و سپس، به عنوان «کودکی ستاره‌ای» و آماده برداشتن یک گام بزرگ دیگر، دوباره متولد می‌شود.

بازیگران

* داگلاس رین: کامپیوتر هال ۹۰۰۰ (با صدای داگلاس رین) می‌گوید: «می‌دانم هرگز نمی‌توانم خود را از شر این فکر خلاص کنم که قضیه مشکوکی درباره این مأموریت وجود دارد.» هال، مطابق معمول، درست می‌گفت؛ بد جوری هم درست می‌گفت! با آن چشمان شیشه‌ای تهدید کننده و جستجوگر، و آن نقش آفرینی پراحساس، هال، به یادماندنی‌ترین شخصیت فیلم است… البته بعد از میمون‌ها.

* کایر دالیا: کوبریک، از کایر دالیا در نقش دکتر بومن، با آن نگاه خالی و مبهم، خوش‌اش می‌آمد؛ و دالیا، خوب هم به درد این فیلم می‌خورد. ولی نگاه او برای هالیوود، زیادی خالی و مبهم بود و به همین خاطر، چند نقش دیگر (همه اصلی) بیشتر بازی نکرد: کشیش اوباش (۱۹۶۱)، دیوید ولیزا (۱۹۶۲) و بانی ایک گمشده (۱۹۶۵). بعد از اودیسه فضایی، دالیا بیشتر در محصولات کانادایی و تریلرهای رده- ب ظاهر شد، تا اینکه در سال ۱۹۸۴، در دنباله اودیسه، ۲۰۱۰ (۱۹۸۴) در همان نقش بومن نقش آفرینی کرد. البته کوبریک در این یکی دستی نداشت.)

پشت صحنه

به گفته راجر ایبرت که خودش آنجا بوده: «اینکه گفته می‌شود نخستین نمایش عمومی فیلم، فاجعه بود، غلط است؛ چون بسیاری از کسانی که تا پایان فیلم در سالن نشستند، می‌دانستند که شاهد یکی از بزرگترین فیلم‌های تاریخ سینما بوده‌اند. ولی بعضی‌ها هم در سالن نماندند. راک هادسن که از سالن خارج می‌شد، می‌گفت: “میشه یه نفر به من بگه این آشغال درباره چیه؟”»

  • طرح لباس میمون‌ها آنقدر خوب و واقعی بود که حتی اعضای آکادمی نیز متوجه نشدند که میمون‌ها واقعی نیستند.
  • عجیب تر از خیال: به قول آیزاک آسیموف، استنلی کوبریک که حدس می‌زد شاید تا قبل از نمایش عمومی فیلم، سرو کله موجودات فضایی پیدا شود، به فکر افتاد تا خودش و فیلمش را در این زمینه بیمه کند، به همین منظور، به بیمه معروف لویدز در لندن مراجعه کرد ولی بیمه‌چی‌ها درخواست‌اش را ردکردند. تصورش را بکنید!
  • با آن که فیلمنامه را کوبریک نوشته و کتاب اصلی به قلم آرتور سی‌کلارک است، قرار شد موقع چاپ کتاب، اسم کوبریک به عنوان نویسنده دوم بیاید. اما کوبریک از این ایده خوش‌اش نیامد. او عمدا امروز و فردا کرد تا اول فیلم‌اش به نمایش درآید و این موضوع، باعث تبلیغات منفی نشود.
  • کوبریک، ابتدا قصد داشت ساختن موسیقی متن فیلم را به الکس نورث (سازنده موسیقی اسپارتا کوس) سفارش دهد. ولی کوبریک از موسیقی کلاسیکی که سر صحنه گوش می‌کرد، چنان راضی بود که تصمیم گرفت از همان قطعات در فیلم استفاده نماید.
  • یکی از نخستین نسخه‌های فیلمنامه، روایتگر داشت.

کارگردان

کوبریک در گفتگویی اعلام کرد: سعی کردم تجربه‌ای بصری خلق کنم؛ تجربه‌ای که از رده بندی‌های کلامی فراتر رفته و با محتوایی فلسفی و حسی، مستقیما به ضمیر ناخودآگاه نفوذ می‌کند… می‌خواستم فیلم یک تجربه عمیق ذهنی باشد که مثل موسیقی، از طریق لایه های درونی ناخودآگاه به بیننده منتقل شود… در مورد معناهای فلسفی فیلم، آزادید هر حدسی خواستید بزنید…) کوبریک از پرواز با هواپیما وحشت داشت

، ولی همانطور که آثارش نشان می‌دهند، تخیل‌اش از بال و پر گرفتن نمی‌هراسید. (وحشت کوبریک از پرواز چنان زیاد بود که موقع اقامت در آمریکا فقط با اتومبیل و قطار مسافرت می‌کرد. فکر وجود موجودات زنده در سیارات دیگر هیچگاه کوبریک را رها نکرد؛ و همین اعتقاد بود که او را به ساخت و اودیسه فضایی واداشت. در این فیلم نیز، مثل همیشه بر تمامی جزییات کار نظارت کرد، و عوامل فیلم با شناختی که از وی داشتند، با – وسواس‌ها و دغدغه هایش کنار آمدند. اگر نظریه مولف بر جای باقی بماند به خاطر درک آثار سینماگرانی چون کوبریک خواهد بود، که فیلم هایش (کشتار، ۱۹۵۶؛ کوره راه‌های افتخار، ۱۹۵۷؛ لولیتا، ۱۹۶۲؛ پرتقال کو کی، ۱۹۷۱؛ تلالو، ۱۹۸۰)، نمایانگر ایده‌ای هستند که خودش بدین‌گونه توصیف می‌کند: «کارکرد نویسنده، نقاش، یا فیلمساز به این خاطر نیست که حرف خاصی را بخواهد بزند؛ می‌خواهد حسی را انتقال دهد.»

قرار بود چی بشه، چی شد

  • قبل از انتخاب داگلاس رین، بنا بود نایجل دیونپورت و مارتین بالسام به جای هال حرف بزنند.

جملات به یادماندنی

  • احتمال دارد هوش ماوراءزمینی، صورت تکامل یافته نوع‌های بیولوژیک باشد… که از آن شکل ظریف به وجودهای ماشینی نامیرا تبدیل شده‌اند… و سپس به موجوداتی تغییر شکل داده‌اند که صرفا از روح و انرژی تشکیل شده‌اند. توانایی‌های آنها نامحدود و هوش‌شان برای آدم‌ها غیر قابل درک است … آنها در نهایت، از همان ویژگی‌های دوگانه‌ای برخوردارند که همه خدایان: عالم مطلق و قادر مطلق.
  • کارگردان، حالت یک ماشین ایده و سلیقه را دارد؛ و فیلم یک سلسله تصمیم‌های خلاقانه و تکنیکی است؛ این وظیفهٔ کارگردان است که تا حد ممکن تصمیم‌های درست را بگیرد.

کوبریک (درباره اودیسه و سینما)

 نظر منتقدها

بوستن گلاب: «خارق العاده ترین فیلم تاریخ سینما… که به همان اندازه کشف بُعدِ دیگری در زندگی، هیجان انگیز است.»

رناتا آدلر (نیویورک تایمز): «فیلم، چنان درگیر مشکلات خود و استفاده از رنگ و فضا و پایبندی به جزییات علمی خیالی است که بین مجذوب کننده و شدیدا کسالت بار، معلق مانده.»


هال، سوپر کامپیوتر سفینه، قبول ندارد که اشتباه کرده و حالا که فضانوردها دنبال از کار انداختن‌اش هستند، او هم قصد دارد نقشه فضانوردها را خنثی نماید. بومن از او می‌خواهد تا دریچه اضطراری را باز کند. هال زیر بار نمی‌رود و به وی می‌فهماند که می‌داند بومن فکر می‌کند او عقل‌اش را از دست داده و حاضر نیست کنترل سفینه را واگذار کند. او با آن صدا و لحن ریاکارانه‌اش می‌گوید: این ماموریت مهم تر از آن است که اجازه دهم به خطرش بیندازید.» بومن خود را به آن راه می‌زند، اما کامپیوتر نیز با وجود مشکل امدار بندی‌اش، کماکان هوش و حواس اش سر جایش است. هال می‌گوید که نمی‌تواند اجازه دهد بومن هر کاری خواست انجام دهد. هال به بومن می‌فهماند که به یک جور «برادر بزرگه» (اشاره به کتاب ۱۹۸۴ جورج اورول و شخصیتی که همه را می‌پاید) تبدیل شده و بومن نمی فهمد هال چطور دست‌اش را خوانده است. هال به بومن می‌گوید: «دیو، اگر چه توی سفینهٔ کمکی همهٔ موارد احتیاطی را در نظر گرفته بودید، ولی توانستم لب هایتان را بخوانم.»

دیدگاه خود را با ما اشتراک بگذارید:

ایمیل شما نزد ما محفوظ است و از آن تنها برای پاسخگویی احتمالی استفاده می‌شود و در سایت درج نخواهد شد.
نوشتن نام و ایمیل ضروری است. اما لازم نیست که کادر نشانی وب‌سایت پر شود.
لطفا تنها در مورد همین نوشته اظهار نظر بفرمایید و اگر درخواست و فرمایش دیگری دارید، از طریق فرم تماس مطرح کنید.