کاراکتر مالک اشتر نخعی با بازی داریوش ارجمند در مجموعه تلویزیونی «امام علی (ع)» – ۱۳۷۵-۱۳۷۰ : بررسی و تحلیل

سریال امام علی (ع) به نویسندگی و کارگردانی داوود میرباقری جزو معدود آثار تاریخی استاندارد سینما و تلویزیون ایران است. برای توضیح دلایل چنین ادعایی باید استانداردهای تاریخی سازی را برشمرد و آن‌ها را در آثار تاریخی موفق جهان هم پیگیری کرد. عمده‌ترین ایراد تاریخی سازی در این سرزمین به تلقی باطل و عوامانه از تاریخ برمی گردد، به اینکه مسیر حرکت تاریخ منفصل است و زندگی خلایق در دوران‌های گوناگون تاریخی دچار جهش‌های بلند و تغییرات اساسی می‌شود. چنین باوری باعث می‌شود تصور کنیم مثلا در صدر اسلام مردان وقتی مشروب می‌خوردند جور دیگری مست می‌شدند یا ادعا کنیم دلیل اگزوتیک بودن چهره زنان حرم ناصرالدین شاه قاجار تلقی به کل متفاوت این پادشاه از مفهوم زیبایی است، وقتی اینگونه به تاریخ بنگریم اولین چیزی که از دست می‌رود امکان خلق درام تاریخی است. درام تاریخی یعنی داستان‌های آدم‌های دوران‌های دیگر تاریخ که ما این جا آن را با تعریف کردن تاریخ اشتباه گرفته ایم. چنین نگاهی است که در بهترین حالت سریال پی روحی چون یوسف پیامبر و در بدترین حالت فاجعه‌ای چون معمای شاه را پدید می‌آورد.

در امام علی (ع) اما با مجموعه‌ای از درام‌های تاریخی طرفیم: آدم‌هایی که سفیدی هایشان بر سیاهی هایشان غلبه دارد و برعکس، جورج آر. آر. مارتین خالق مجموعه نغمه آتش و یخ از قول ویلیام فاکنر نقل می‌کند که جذاب‌ترین وجه شخصیت پردازی نور تاباندن بر نبردهای دائمی سیاهی و سفیدی در قلب یک انسان است. نبردهای دائمی سیاهی و سفیدی هرگز به میکس این دو رنگ و خلق شخصیت‌های به اصطلاح خاکستری منتج نمی‌شود. خاکستری بازی در حقیقت پنهان کردن ضعف شخصیت پردازی پشت نقابی از تعاریف پرطمطراق و بی‌معنی است و دنیای درام را از هرگونه جذابیت و تعلیق عاری می‌سازد. قهرمان‌های امام علی (ع) آن‌هایی اند که نتیجه چنین نبردی در قلوب شان به سود سفیدی تمام شده و ضد قهرمان‌ها برعکس بیایید یک قهرمان را باهم بررسی کنیم:

مالک بن حارث (متوفی ۳۹ هجری) معروف به مالک اشتر نخعی از یاران ویژه و از فرماندهان لشکر امام علی (ع) در عراق بود. در دوران حاکمیت عثمان خلیفه سوم، در مراسم تدفین ابوذر شرکت کرد و به دلیل اعتراض به والی کوفه به حمص تبعید شد. پس از بازگشت از حمص مردم او را به والی کوفه به حمص تبعید شد. پس از بازگشت از حمص مردم او را والی کوفه کردند، در ماجرای شورش علیه عثمان، جزو محاصره کنندگان به او بود و هواداران معاویه او را به مشارکت در قتل عثمان متهم می‌کردند. پس از کشته شدن عثمان، یکی از مؤثرترین افراد در دعوت مردم به بیعت با امام علی (ع) بود. در دوران خلافت ایشان در جنگ‌های جمل و صفین شرکت داشت. از طرف امام علی (ع) به استانداری مصر منصوب شد و امام او را شمشیری از شمشیرهای خدا معرفی کرد و عهدنامه معروف مالک اشتر را خطاب به او نگاشت. مالک قبل از رسیدن به مصر به شهادت رسید و فرزندش ابراهیم از خون خواهان امام حسین (ع) و از یاران مختار ثقفی بود.

این خلاصه بیوگرافی تاریخی مالک است، میرباقری اما کارش را به درستی انجام داد و همه مراحل ساخت یک درام تلویزیونی را به خوبی رعایت کرد. انتخاب بازیگر آن قدر مهم است که وقتی نمونه‌های غلط را می‌بینیم متوجه اهمیتش می‌شویم: انتخاب اردلان شجاع کاوه برای ایفای نقش امین وحی در یوسف پیامبر آن هم در مقطعی که این بازیگر چند سریال پربیننده کمدی بازی کرده بود برای زمین زدن یک سریال تاریخی مذهبی کافی است. داریوش ارجمند مطلقا مناسب چنین نقشی است. او احتمالا از آخرین ستاره‌های سینما و تلویزیون ایران با شمایل کلاسیک مردانه است. با زخمی پای چشم که برخلاف روایت تاریخ که ظاهرا دستاویزی برای تمسخر او بود این جا به شکوه و زیبایی بیشتر چهرهٔ او کمک می‌کند البته صدای منوچهر اسماعیلی این تناسب را به اوج می‌رساند. این صدای نامناسب یک بازیگر مناسب برای خود میرباقری در مختارنامه تبدیل به پاشنه آشیل اثر شد: صدای زیر و امروزی فریبرز عرب نیا برعکس صورت مردانه و خشن این بازیگر به درد نقش مختار نمی‌خورد. بازی مناسب ارجمند و انتخاب داستانک‌های مناسب‌تر از میان خیل روایت‌های تاریخی برای شخصیت هنر دیگر میرباقری است. به عنوان مثال در روایات تاریخی جنگ جمل مالک در نبردی تن به تن با عبدالله بن زبیر درگیر می‌شود، ولی چون سه روز تمام را بدون هیچ غذایی سپری کرده بود این رزم به سرانجامی نمی‌رسد. عایشه پس از این اتفاق با مالک رو به رو می‌شود و گفتگویی بین این دو رخ می‌دهد که بی‌نهایت بیانگر است ولی قابلیت عرضه در یک اثر تلویزیونی را ندارد. انتخاب بین روایت‌های متفاوت تاریخی براساس قابلیت دراماتیک آن‌ها و باتوجه به مدیوم اثر از عمده‌ترین بزنگاه‌های ساخت یک اثر تاریخی مذهبی است که میرباقری در امام علی (ع) به کمال از این قابلیت بهره برده است.


خرید کتاب با ۱۵٪ تخفیف(همه کتاب‌ها)

دیدگاه خود را با ما اشتراک بگذارید:

ایمیل شما نزد ما محفوظ است و از آن تنها برای پاسخگویی احتمالی استفاده می‌شود و در سایت درج نخواهد شد.
نوشتن نام و ایمیل ضروری است. اما لازم نیست که کادر نشانی وب‌سایت پر شود.
لطفا تنها در مورد همین نوشته اظهار نظر بفرمایید و اگر درخواست و فرمایش دیگری دارید، از طریق فرم تماس مطرح کنید.