فیلم کاغذ بی‌خط و بازی درخشان هدیه تهرانی در نقش رویا در آن

0

رویا (هدیه تهرانی)

کاغذ بی‌خط – ۱۳۸۰

کاغذ بی‌خط، به عنوان واپسین فیلم به سرانجام رسیده «ناصر تقوایی»، در دورانی ساخته شد که جدال‌های بحث‌های نوین سیاسی و اجتماعی در سطح جامعه‌ی شهری و میان قشر‌های اندیشمند و دانش آموخته به اوج خودشان رسیده بودند و گفتمان‌هایی تازه در دوران پرفراز و نشیب پس از انقلاب ۱۳۵۷ سربرآورده بودند. با تاثیرپذیری از چنین فضای ملتهب و کم وبیش پویای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی و نیز پدید آمدن یک دگرگونی آشکار در سلیقه‌های مخاطبان سینمایی ایرانی، از سال ۱۳۷۷ به بعد، درام‌هایی با رویکرد اجتماعی و با تمرکز بر اندیشه و نگاه تماتیک پیرامون موضوع جایگاه زنان و جوانان در جامعه شهری در حال گسترش و پیشرفته در بورس جای گرفتند و فرآیند تولیدشان رونقی بیشتر گرفت.

جز اندک فیلم‌هایی با این رویکرد همانند قرمز (فریدون جیرانی، ۱۳۷۸)، شوکران (بهروز افخمی، ۱۳۷۹) و زیر پوست شهر (رخشان بنی اعتماد، ۱۳۸۰) که ویژگی‌های سینمایی و دراماتیک کم وبیش چشمگیری داشتند، تکیه بیشتر آثار سینمای آن سال‌ها بر دیدگاه اجتماعی و فرهنگی اشاره شده، جنبه‌ای سطحی و شعاری و همراه با گونه‌ای شتاب زدگی و موج سواری داشت. فیلم «تقوایی»، که فیلمنامه‌ی اصلیش را «مینو فرشچی» نوشته بود، با دوری از قصه گویی به شیوه معمول و کلاسیک و نیز کوشش برای نزدیک شدن به زندگی و درونیات کاراکتر اصلیش «رویا رویایی» (هدیه تهرانی) به یک اثر شخصی، مستقل و شخصیت محور تبدیل شده بود و می‌توان در ردیف آثاری دور از فیلم‌های ساخته شده در جریان چیره و اصلی آن دوران دسته‌بندیش کرد.

رویایی فیلم کاغذ بی‌خط زنی خانه دار و خسته از روزمرگی‌ها، تعهد‌ها و وظیفه‌های ازلی و ابدی یک زندگی زناشویی بنا شده در چهارچوب نگاهی مردسالارانه است که احساس می‌کند ظرفیت‌ها و توانایی‌هایش چه به شکل فردی و چه در سطحی اجتماعی فرهنگی آنچنان که باید کشف و درک نشده‌اند و به همین دلیل در همان ابتدای درام به نقطه‌ای می‌رسد که به همسرش، «جهانگیر وحدتی» (خسرو شکیبایی)، می‌قبولاند که باید به خیال‌ها، رویا‌ها و بلندپروازی‌های او احترام بگذارد. «رویا» زنی است از طبقه‌ی متوسط فرادست جامعه‌ی شهری ایران معاصر؛ با این که زندگی بدی ندارد، اما خیالبافی‌اش، گویی، نشان دهند‌ه‌ی نارضایتی او از شرایط محیطیش است که در همان سکانس آغازین که او، دو فرزندش شنگول» (آرین مطلبی) و «منگول» (هانیه مرادی) را آماده می‌کند و راه می‌اندازد که راهی مدرسه شوند، به خوبی و سر حوصله این موضوع باز می‌شود. «جهانگیر»، به عنوان یک آرشیتکت و مرد به اصطلاح امروزی، به «رویا» اجازه می‌دهد که برای ارضای نیاز روحی به خیال پردازی و نوشتن (یعنی گونه‌ای زمینه‌سازی برای بروز و اثبات استعداد‌های بالقو‌ه‌ی «رویا»)، به کلاس فیلمنامه‌نویسی برود.

سفارش طراحی سایت در کارلنسر با قیمت توافقی
لیزر هموروئید درمان بواسیر در کلینیک تخصصی هموروئید تهران

آزادی‌هایی ظاهری که «جهانگیر» برای «رویا» فراهم کرده به گونه‌ای است که حتی «سوسن جون» (صغری عبیسی)، دوست خانوادگی «رویا» و «جهانگیر»، با تأثیرپذیری حسرت‌آمیز از آن به همسرش، «علی» (اکبر معززی) کنایه می‌زند که «جهانگیر» همان مرد رویایی و آرمانی زنان امروز است، شاهدش هم آن است که «جهانگیر» از «رویا» نمی‌پرسد که تا پاسی از شب در بیرون خانه کجا رفته است. اما سیمایی که «تقوایی» و «فرشچی» با زیرکی از «جهانگیر» ارائه می‌کنند، برآمده از همان نگاه انتقادی باب شده در این سال‌ها نسبت به اندیشه‌ی سنتی مردسالارانه و دگرگون ناپذیری است که هم چنان در جامعه به ظاهر پوست انداخته موج می‌زند. اینجاست که «رویا»ی فیلمنامه‌ی کاغذ بی‌خط در همان ابتدای پرد‌ه‌ی می‌انی داستان با بازخواست‌ها و کنایه‌های «جهانگیر» رو به رو می‌شود؛ شروعش در شب پیش از سفر «جهانگیر» به کیش برای ساخت یک زندان است که او از «رویا» به دلیل این که استاد فیلمنامه‌نویسیش را به خانه رسانده (نگرانی از احتمال بروز خیانت) و این که لباس‌های زیر او را نشسته (کوتاهی در انجام وظیفه‌های سنتی و به اصطلاح زنانه‌اش) به شکلی تلویحی و گذرا انتقاد می‌کند.

اما برخلاف بسیاری از کاراکتر‌های زن فیلم‌های سال‌های پایانی دهه‌ی هفتاد و نیمه‌ی نخست دهه‌ی هشتاد خورشیدی، «رویا»ی کاغذ بی‌خط شخصیتی کنش‌مند به آن معنا که در برابر مرد قصه بایستد و حقش را درخواست کند و حتی در پایان این هیولا را شکست دهد نیست؛ البته «جهانگیر» هم کاراکتری خاکستری تصویر شده و با سیمای تیپیکال مرد هیولا منش و دیو صفت آثار آن سال‌ها تفاوت‌هایی چشمگیر دارد. هرچند که بروز جنبه‌ای دیگر از شخصیت «جهانگیر» که با خود رگه‌هایی کم و بیش پنهان از تهدید و خشونت دارد، بستری بر فیلمنامه نویسان اثر بوده که با نقد اندیش‌ه‌ی مستبدانه و مردسالارانه در زندگی زناشویی طبقه متوسط جامعه‌ی شهری، حرف‌های سیاسی خود را بیان‌کننده از نشانه‌های کم وبیش کل درشتش هم (جدا از آن جوانانی که پلاکارد‌هایی در برگیرند‌ه‌ی نام‌ها و آثار شخصیت‌های بزرگ سیاسی ایران و جهان در دست دارند) می‌توان به شکسته شدن در خانه از سوی «جهانگیر» و آن نهنگی کوچک که به عنوان سوغاتی همراه خودش از کیش آورده و خوناش صفحه‌های نخست روزنامه‌های سیاسی مشهور آن سال‌ها را قرمز می‌کند و حتی تهدیدش برای کتاب سوزی، اشاره کرد و در این میان همان گونه که پیش‌تر عنوان شد کاراکتر «رویا» برخلاف انتظار مخاطب، به واکنش‌هایی دراماتیک که مناسبات معمول زندگیش را بیش از پیش به چالش بکشاند، دست نمی‌زند.

با وجود این، فرآیند دگرگونی شخصیتی کاراکتر «رویا» از همان نقطه‌ی تصمیمش برای رفتن به کلاس فیلمنامه‌نویسی (نقطه‌ی عطف نخست فیلمنامه اثر) و سپس آغاز کوششش برای نوشتن فیلمنامه‌ای برگرفته از زندگی روزمره خودش کلید می‌خورد. فرآیندی که به آشفتگی فکری و روحی کاراکتر «رویا» و به هم ریختگی او بیش از پیش دامن می‌زند (اوجش را در تصمیم «رویا» برای ترک خانه با هدف نوشتن فیلمنامه‌اش در خانه‌ی مادرش با بازی جمیله شیخی می‌بینیم) و البته یک کشمکش دراماتیک نه چندان پررنگ را در دل درام اثر پدید می‌آورد کشمکشی که به ظاهر شکلی درونی دارد (کشمکش دراماتیک «رویا» با خودش) و به ظهور و بروز یک کشمکش بیرونی دامن می‌زند: کشمکشی که از دل واکنش‌های تدریجی «جهانگیر» نسبت به تصمیم «رویا» برای دور شدن از مناسبات روزمره و کسل کنند‌ه‌ی زندگیش و طبع آزماییش در نوشتن پدید می‌آید؛ هرچند که این کشمکش آن پیامد‌های روایی مورد انتظار تماشاگر را ندارد.

«رویا» همان گونه که خودش در فصل پس از بازگشت از خانه‌ی «عزیز» (مادرش) ادعا می‌کند با تمام کردن فیلمنامه‌ای که گویی نعل به نعل از زندگی خودش برداشت کرده و یکی از دو کاراکتر اصلیش هم «جهانگیر» است، گویی دوباره‌زاده شده است. آنجا که او، پس از بازگشت به خانه و در حال تمیز کردن قفسه‌های کابینت آشپزخانه (تن دادن به همان وظیفه‌های سنتی‌اش)، می‌گوید: «نوشتن مث تولده. وقتی یه چیزی می‌نویسی، دنیا می‌ای دوباره میشی یه آدم دیگه. شاید این منم که عوض شدم. من دیگه اون رویایی نیستم که ۳۲ سال پیش دنیا اومد. همین امروز، دم غروب، خونه‌ی مادرم عزیز به زن پیر یائسه – من دوباره به دنیا اومدم»، نقطه‌ی دگرگونی رویا است؛ هرچند که پافشاری فیلمنامه‌ی اثر برای پرهیز از مانور عینی روی کشمکش‌های بیرونی میان زن قهرمان فیلم با همسرش از یک سو و جدال ذهنی «رویا» با خودش از سویی دیگر، دگرگونی اندیشه‌ای این کاراکتر آنچنان که باید به دل مخاطب نمی‌نشیند و با همه‌ی وجود باورش نمی‌کند.

تأثیر این دگردیسی فکری «رویا» روی زندگیش با «جهانگیر» را در همان فصل پایانی می‌توان یافت؛ جایی که «جهان» گویی حرصش را از فیلمنامه‌ای که «رویا» نوشته، روی ماهی بیرون آورده از یخچال خالی می‌کند و دستش را می‌برد و به اتاق خواب می‌رود و قرص‌های اعتیاد‌آوری که «رویا» در دستش پنهان کرده، به زور بیرون می‌آورد؛ انگار که «جهانگیر» با خالی کردن خشم خود روی آن ماهی، و با تأثیرپذیری از جنگی نرم و بدون خشونت که «رویا» آغاز کرده، از «جهانگیر»ی که پیش‌تر دیده بودیم، فاصله می‌گیرد و موازی با «رویا» که می‌خواسته با پناه بردن به نوشتن زندگیش را از یکنواختی و سکون بیرون آورد، او نیز با پذیرفتن انتقاد‌ها، رویا‌ها و آرزو‌های «رویا» در فیلمنامه‌اش، نقطه‌ی تعادل تازه‌ای را در این زندگی مشترک رقم می‌زند و می‌کوشد «رویا» را نیز از این برزخ فکری و روحی برهاند.

در فصل پایانی فیلم، که «جهانگیر» فیلمنامه‌ی «رویا» را به پایان می‌رساند، «رویا»، دوباره و در ظاهر، همان زن کدبانوی خانه داری که خود را وقف همسر و زندگیش کرده، می‌شود با این تفاوت که می‌دانیم تکانی هرچند کوچک در این زندگی رخ داده و نگرش او و همسرش، با خواست این زن برای بیرون آمدن از پیله‌ی پیرامون‌اش، اندکی دگرگون یافته است. و البته هم پای این دو شخصیت نیز این پیش بینی در ذهن‌مان موج می‌زند که به احتمال فراوان چشمای رویا‌ها و آمال «رویا» خشک نشده و جوشش دوباره آن می‌تواند باز هم مناسبات این زندگی را جابجا کند.

«هدیه تهرانی» درست در سال‌هایی که در جایگاه یک ستاره دست نیافتنی و بی‌رقیب، فروش مناسب در گیشه‌ها و سودآوری برای تهیه‌کنندگان سینمای جریان چیره را تضمین می‌کرد، پذیرفت که در فیلمی از «ناصر تقوایی» و در نقش «رویا رویایی» بازی کند تا توانایی‌های بیشتری را از خود به رخ منتقدانش بکشاند. در آن دوران، «هدیه تهرانی» با این که نقش آفرینی خیره‌کننده‌ای را در اثری درخشان همانند شوکران به نام خودش‌زده بود، اما پرسوناژش به عنوان بازیگری که سیمایی سرد و سنگی و یکنواخت دارد و نمی‌تواند احساساتش را بروز دهد، نزد منتقدان و برخی تماشاگران جا افتاده بود.

در شکلی ظاهری، شاید بازی «هدیه تهرانی» در کاغذ بی‌خط با بهترین نقش آفرینی‌های او در آن سال‌ها تفاوتی چندان نداشته باشد و حتی در مرتبه‌ای پایین‌تر از آن‌ها دسته‌بندی شود، اما زیر سایه‌ی هدایت کارگردانی که بی‌اغراق یکی از اندک استادان فیلمساز ایرانی در زمینه‌ی شناخت میزانسن و اجزای قاب است، توانسته به خوبی ریزه کاری‌ها و جزئیات شخصیتی کاراکتر «رویا» را به ویژه در صحنه‌هایی که «رویا» در برابر «جهانگیر» می‌ایستد درآورد و با تکیه بر فیزیک و چهره‌اش که مناسب نقش زنان مدرن جامعه‌ی شهری است، حس برآمده از میل سیری ناپذیر کاراکتر «رویا» را به تخیل کردن و پرواز از چنبر‌ه‌ی بسته‌ی پیرامونش و گذر از مناسبات سنتی یک خانواد‌ه‌ی معمولی ایرانی به دنیایی که بتواند در آن بدون مزاحم رویا ببافد، بنویسد و رخوت و انفعال گذشته‌اش را سرپوش بگذارد، به خوبی به تماشاگرش منتقل کند.

   

پستهای اخیر

۱۰ خودروی پر فروش جهان در سال ۲۰۲۰

کرونا فروش خودروها را کاهش داد و خودروسازها در سال ۲۰۲۰ با ظرفیت کمتری مدل‌های جدید خود را تولید و روانه بازار کردند. تقریبا می‌توان گفت در اکثر مدل‌های معروف بازار، شاهد کاهش فروش در سال ۲۰۲۰ بودیم. قرنطینه‌های طولانی‌مدت، کساد شدن…

نگاه متفاوتی به یک مشکل خواب شایع: واقعا چرا برخی‌ها یکی دو ساعت بعد از خواب بیدار می‌شوند و یک…

خب، مشکلات خواب در حال حاضر تبدیل به یک مشکل شایع جامعه شده‌اند. خیلی‌ها بعد از خستگی شدید فکری و بدنی، پس از اینکه ساعت‌ها در انتظار هستند تا بتوانند به بستر بروند و خستگی از بدن و ذهن به در کنند، می‌بینند که عملا خواب خوبی ندارند.…

معرفی کتاب دوپامین، مولکولی با خواص شگفت‌انگیز، نوشته دانیل زد لیبرمن و مایکل ای. لانگ

نوروترنسمیترها یا  مواد شیمیایی میانجی، به ما انگیزه می‌دهند در پی رسیدن به چیز‌های بسیار دور برآییم؛ چه امور مادی و چه اموری مانند عشق و دانش و قدرت. یکی از مهم‌ترین میانجی‌های شیمایی در مغز، دوپامین نام دارد. این ماده چه بخواهیم نمکدان…

ویدئو: اگر اپل زمان معرفی نخستین نسخه کامپیوتر مک، فناوری ساخت تبلیغات ویدئویی به سبک الان داشت…

ویدئوهای تبلیغی این روزهای محصولات فناوری را در نظر بگیرید. همیشه کنجکاوم بدانم چه حسابگری‌هایی برای ساخت آنها صورت می‌گیرد؟ سناریوی ساخت آنها با چه حساسیت‌هایی دنبال می‌شود؟ چطور ویدئوهای گرفته شده با دوربین‌های پیشرفته و ویدئوهای سه‌بعدی…

افزایش ناگهانی بازیکنان بتلفیلد ۴ شرکت EA را وادار به نصب سرورهای اضافی کرد

بازی بتلفیلد ۴ همزمان با نزدیک شدن به هشتمین سالگرد انتشار خود؛ با هجوم گسترده و ناگهانی گیمرها مواجه شده است. البته، در این میان چندین عامل در دست یکدیگر باعث شدند تعداد بازیکنان به طور ناگهانی افزایش پیدا کنند. اعلام تاریخ انتشار نسخه…

چگونه حالت شب (Dark Mode) اینستاگرام را در اندروید و iOS فعال کنیم؟

ویژگی Dark Mode روی دستگاه‌ها و اپلیکیشن‌ها یک مزیت بزرگ است. حالت تاریک یا حالت شب می‌تواند امکان استفاده از دستگاه‌ها در نور کم را ممکن است و مانع از آسیب بیشتری به کره چشم شود. همین‌طور، مانع از مزاحمت و اختلال‌هایی می‌شود که با نور شدید…

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.