تاریخچه پیدایش پاسپورت و کنترل مرزی در قرن نوزدهم

در این مقاله می‌خواهیم ببینیم کنترل مرزی مدرن و سند هویتی که امروزه به نام گذرنامه می‌شناسیم چگونه در طوفان تحولات قرن نوزدهم شکل گرفتند و تثبیت شدند. قصد داریم بررسی کنیم که آیا واقعاً جهان در قرن نوزدهم بدون هیچ سند و مدرکی به روی مسافران باز بود یا این ایده صرفاً یک افسانه خوش‌بینانه از دوران پس از انقلاب صنعتی است؟ با هم مرور می‌کنیم که چرا با وجود گسترش بی‌سابقه راه‌آهن و کشتی‌های بخار، دولت‌ها ناگهان تصمیم گرفتند چنگال خود را بر جابه‌جایی انسان‌ها محکم‌تر کنند و چرا سیستم‌های احراز هویت قدیمی در برابر موج عظیم مهاجرت‌ها شکست خوردند. آیا درست است که نابودی تدریجی و سپس احیای سخت‌گیرانه مدارک مسافرتی، ناشی از ترس‌های امنیتی و سیاسی بود یا همه‌چیز زیر سر کنترل طبقاتی و اپیدمی‌های مرگبار قرار داشت؟

توهم جهان بدون مرز؛ وقتی قطارهای بخار نظم اروپا را برهم زدند

شروع قرن نوزدهم با صلح نسبی پس از جنگ‌های ناپلئونی همراه شد و گسترش سریع شبکه راه‌آهن (Railway Network) جابه‌جایی مسافران را به شکلی خیره‌کننده سرعت بخشید. پیش از این عصر، سفرهای برون‌مرزی روزها و هفته‌ها طول می‌کشید و بازرسی‌های مرزی در قلعه‌های مرزی یا دروازه‌های شهری بدون شتاب انجام می‌شد. اما وارد شدن قطارهای بخار به معادلات ترانزیت، سیستم‌های کهنه کنترل را کاملاً غافلگیر کرد. روزانه هزاران مسافر از مرزهای فرانسه، کنفدراسیون آلمان و بریتانیا عبور می‌کردند. مرزبانان دیگر نمی‌توانستند کالسکه به کالسکه مدارک دستی و توصیه‌نامه‌های سفیران را بررسی کنند، زیرا تأخیر در بازرسی به معنای از دست رفتن زمان‌بندی دقیق حرکت قطارها و وارد آمدن خسارت‌های سنگین به اقتصاد رو‌به‌رشد صنعتی بود. این جهش تکنولوژیک نخستین شکاف جدی را در سیستم ساختار یافته مدرک‌دهی ایجاد کرد و لزوم تحول در نظارت را به رخ کشید.

با افزایش حجم تردد، سیستم‌های قدیمی پاسپورت که عمدتاً نامه‌های سفارشی از طرف حاکمان محلی بودند کارایی خود را از دست دادند. دولت‌ها در دهه ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ در مواجهه با موج آزادی‌خواهی و جهش تجارت آزاد، کنترلهای مرزی را به‌شدت کاهش دادند. فرانسه، ایتالیا و بریتانیا لغو روادید و تسهیل تردد را کلید زدند تا جایی که یک باور عمومی شکل گرفت: قرن نوزدهم عصر نابودی کامل مرزهاست (هرچند در اجرای واقعی، این وضعیت بیشتر یک تنفس کوتاه بوروکراتیک بین دو موج کنترل شدید امنیتی بود). در واقع همین تسهیل موقت و رشد انفجاری مسافرت‌ها سبب شد تا ساختارهای اطلاعاتی پلیس اروپا به فکر طراحی روش‌های تازه‌ای برای ردیابی محرمانه افراد بیفتد، چرا که کنترل فیزیکی در مرز جای خود را به نظارت‌های مخفیانه در ایستگاه‌های مقصد داده بود.

فروپاشی ناگهانی کاغذهای عبور در عصر طلایی سرمایه‌داری

بین سال‌های ۱۸۶۰ تا ۱۸۸۰، تجارت آزاد اقتصادی و نیاز مبرم کارخانه‌ها به نیروی کار سیار، مقررات مربوط به پاسپورت کاغذی را تا آستانه لغو کامل پیش برد. کشورهایی مانند بریتانیا تحت تاثیر سیاست‌های لیبرالیستی اعلام کردند که هر فردی بدون ارائه‌ی مدرک شناسایی می‌تواند وارد خاک این کشور شود و به زندگی یا تجارت بپردازد. در این دوره چند دهه‌ای، پاسپورت عملاً به سندی غیرضروری برای طبقات متولّط و نخبگان اقتصادی بدل شد. اقتصاددانان آن عصر اعتقاد داشتند که محدود کردن حرکت انسان‌ها درست مانند محدود کردن حرکت کالاها به ضرر منافع ملی است. این دوره کوتاه، تنها بازه‌ای در تاریخ معاصر است که در آن می‌توانستید از لندن تا سن‌پترزبورگ سفر کنید بدون آنکه در بیشتر مرزها حتی یک بار شناسه هویتی خود را به ماموری نشان دهید.

اما این سیستم مقررات‌زدایی‌شده یک باگ بنیادی داشت؛ عدم کنترل مرزی باعث شد گروهی از مخالفان سیاسی، تبعیدیان و رادیکال‌ها از این آزادی بی‌سابقه نهایت استفاده را ببرند. کشورهای شاهنشاهی مثل روسیه تزاری که از ورود افکار انقلابی به شدت هراس داشتند، هرگز سیستم شناسایی خود را کاملاً رها نکردند و همچنان از مسافران مدارک محکم می‌خواستند. همین دوگانگی بین کشورهای لیبرال غربی و امپراتوری‌های شرق اروپا نشان داد که فروپاشی سیستم کنترل مرزی پایدار نیست. با فروپاشی آرام آرام این رویه در انتهای قرن، مشخص شد که حذف مدرک مسافرتی تنها یک استثنای تاریخی ناشی از فوران سرمایه‌داری بوده و دولت‌ها به‌محض احساس خطرات نوظهور، با قدرت بیشتری به ساختار صدور سند هویتی بازخواهند گشت.

توصیف‌های عجیب و مضحک؛ توصیف چهره به‌جای عکس‌های مدرن

پیش از همه‌گیر شدن عکاسی، پاسپورت‌های قرن نوزدهم شامل متن‌های توصیفی مفصلی بودند که امروزه خنده‌دار به نظر می‌رسند. کنسولگری‌ها و دفاتر دولتی مجبور بودند ویژگی‌های ظاهری فرد را روی کاغذ بنویسند. چشمان قهوه‌ای، بینی معمولی، چانه گرد، پیشانی بلند یا داشتن زخم روی صورت، تمام چیزی بود که مامور مرزی برای تطبیق صاحب مدرک در اختیار داشت. این توصیفات به قدری کلی و گنگ بودند که تشابهات ظاهری فراوانی ایجاد می‌کردند و جعل یا سوءاستفاده از کاغذهای عبور سایرین بسیار آسان بود (به‌ویژه وقتی یک مسافر ثروتمند مدارک خود را به شخص دیگری می‌فروخت تا از تعقیب قضایی فرار کند).

ظهور فناوری عکاسی در نیمه دوم قرن نوزدهم هم نتوانست به‌سرعت این مشکل را حل کند، زیرا چاپ و الحاق عکس روی کاغذ هزینه‌بر بود و استاندارد مشخصی نداشت. ماموران مرزی همچنان مجبور بودند به نوشته‌های دستی منشی‌ها اعتماد کنند. همین نقص بزرگ باعث شد تا دادگاه‌ها و نهادهای امنیتی به دنبال معیارهای دقیق‌تری برای احراز هویت بگردند. ناتوانی توصیف‌های کیفی در تشخیص جانیان از شهروندان عادی، فشار را بر سیستم‌های قضایی افزایش داد تا ابزارهای زیست‌سنجی اولیه را وارد چرخه بوروکراسی کنترل مرزها کنند.

شبح آنارشیست‌ها؛ انفجار بمب‌هایی که ویزا را زنده کرد

دهه ۱۸۹۰ میلادی با ترورهای زنجیره‌ای چهره‌های برجسته سیاسی توسط جنبش‌های آنارشیسم (Anarchism) در سراسر اروپا همراه شد. ترور رییس‌جمهور فرانسه، پادشاه ایتالیا و صدر اعظم اسپانیا، شوک امنیتی عظیمی به حکمرانان وارد کرد. انقلابیون به راحتی از مرزهای باز عبور می‌کردند، در یک کشور بمب می‌ساختند و در کشوری دیگر آن را منفجر می‌کردند. این بحران تروریستی فراملی، دولت‌ها را متقاعد کرد که آزادی کامل رفت‌وآمد خطری مرگبار برای امنیت ملی است و زمان پایان دادن به رویه باز بودن مرزها فرا رسیده است.

مرزهای نادیدنی طبقاتی در ایستگاه‌های راه‌آهن کنسولگری‌ها

اگرچه روی کاغذ قوانین مسافرتی برای همه یکسان به نظر می‌رسید، اما کنترل مرزی در قرن نوزدهم کاملاً ماهیتی طبقاتی داشت. مسافران درجه یک قطارها که لباس‌های فاخر به تن داشتند، غالباً با احترام ماموران مواجه می‌شدند و گمرک را بدون بازرسی سخت طی می‌کردند. در مقابل، مهاجران فقیر، کارگران جویای کار و مسافران واگن‌های درجه سه، هدف اصلی نظارت‌های پلیسی، بازجویی‌های بدنی و بررسی‌های دقیق اسناد بودند. مرزها در واقع برای ثروتمندان شفاف و برای فرودستان مانند دیواری محکم عمل می‌کردند.

فناوری تلگراف و ثبت متهمان؛ پلیس بدون مرز متولد می‌شود

اختراع تلگراف الکتریکی (Electric Telegraph) در mid-century انقلابی خاموش در بازرسی‌های مرزی ایجاد کرد. برای نخستین بار در تاریخ، سرعت انتقال اطلاعات از سرعت فیزیکی حرکت انسان فراتر رفت. پلیس یک کشور می‌توانست مشخصات یک متهم فراری را در چند ثانیه به مرزبانان کشور همسایه ارسال کند. این همزمانی اطلاعاتی باعث شد که کنترل مرزی از یک متصدی ساده کاغذی به یک شبکه تعاملی بین‌المللی تبدیل شود و بستر اولیه همکاری‌های پلیس فراملی شکل بگیرد.

پیش از تلگراف، فراریان فقط کافی بود چند ساعت از ماموران جلاوطن جلوتر باشند تا برای همیشه دست‌نیافتنی شوند. اما با کابل‌های تلگراف که از کنار ریل‌های قطار می‌گذشتند، ماموران گمرک در ایستگاه مقصد منتظر ورود فرد می‌ماندند. این ابزار متمرکز، مفهوم مرز را از یک خط جغرافیایی به یک نقطه بازرسی هوشمند متصل به مرکز فرماندهی تغییر داد و بوروکراسی امنیتی را وارد فاز تازه‌ای کرد.

قرنطینه و وبای آسیایی؛ مهر بهداشتی روی کاغذهای هویت

شیوع پیاپی بیماری وبا (Cholera) در سراسر قرن نوزدهم، مرزها را به خط مقدم مبارزه با زیست‌مخاطرات تبدیل کرد. دولت‌ها برای جلوگیری از ورود عوامل بیماری‌زا، ایستگاه‌های قرنطینه در بنادر و پایگاه‌های مرزی ایجاد کردند. در این نقاط، نه تنها مدارک مسافران بررسی می‌شد، بلکه اسناد و حتی نامه‌های کاغذی با سرکه و دود ضدعفونی می‌شدند و گواهی سلامت به عنوان ملحقه‌ای ضروری به سند گذرنامه اضافه می‌گشت.

بوروکراسی برتیلونage؛ اندازه‌گیری استخوان‌ها به‌جای اثر انگشت

در اواخر قرن نوزدهم، آلفونس برتیلون در فرانسه سیستمی به نام تن‌سنجی (Anthropometry) طراحی کرد که شامل اندازه‌گیری دقیق استخوان‌های بدن، جمجمه و اندام‌های مجرمان بود. این داده‌ها روی کارت‌های مخصوص ثبت و در ایستگاه‌های مرزی و دفاتر پلیس آرشیو می‌شدند. این روش به عنوان دقیق‌ترین راه احراز هویت شناخته شد و جایگزین توصیف‌های متنی ساده گشت تا مانع از تغییر هویت مجرمان هنگام عبور از مرز شود.

سیستم برتیلون اگرچه پیچیده و نیازمند ابزارهای دقیق اندازه‌گیری بود، اما گام بزرگی به سوی استانداردسازی هویت ساختاری انسان برداشت. ماموران مرزی با استفاده از این کارت‌ها می‌توانستند افرادی را که با اسامی مستعار و پاسپورت‌های جعلی سفر می‌کردند شناسایی کنند. این بوروکراسی اندازه‌گیری پیش‌زمینه مستقیم ورود اثر انگشت و در نهایت سیستم‌های بیومتریک امروزی در مبادی ورودی کشورها بود.

وحشت از نفوذ جاسوسان پروس و دگرگونی نقشه امنیت اروپایی

جنگ فرانسه و پروس در سال ۱۸۷۰ میلادی، تصورات قبلی درباره امنیت ملی و کنترل مرزها را کاملاً ویران ساخت. موفقیت شبکه جاسوسی پروس در عمق خاک فرانسه نشان داد که عدم نظارت بر رفت‌وآمد خارجیان می‌تواند به شکست نظامی منجر شود. پس از این نزاع خونین، کشورهای اروپایی دریافتند که کنترل نکردن هویت مسافرانی که از مرز رد می‌شوند یک خودکشی استراتژیک است و باید ثبت‌نام اتباع بیگانه دوباره احیا شود.

مهاجرت‌های انبوه به نیویورک و فیلترهای جدید انسانی

موج عظیم مهاجرت از اروپا به ایالات متحده در انتهای قرن نوزدهم، مرکز جزیره الیس را به یکی از پیشرفته‌ترین و سخت‌گیرانه‌ترین مبادی کنترل مرزی جهان تبدیل کرد. میلیون‌ها نفر که از فقر و تعقیب‌های مذهبی می‌گریختند، در این جزیره تحت ارزیابی‌های پزشکی، روانی و شناختی قرار می‌گرفتند. دولت آمریکا ترجیح داد فیلتر ورودی خود را نه در سفارتخانه‌های مبدأ، بلکه دقیقاً در نقطه پیاده شدن مسافران از کشتی قرار دهد.

مقاومت روشنفکران و مسافران در برابر زنجیرهای کاغذی دولت‌ها

بازگشت تدریجی گذرنامه و سخت‌تر شدن کنترل‌های مرزی در پایان قرن نوزدهم با موجی از اعتراضات روشنفکران و نویسندگان مواجه شد. بسیاری از متفکران آن عصر، الزام به همراه داشتن دفترچه هویت برای سفر را توهین به کرامت انسانی و بازگشت به عصر بر his بریتانیایی می‌دانستند. روزنامه‌ها مقالات تندی علیه این کاغذبازی‌های جدید می‌نوشتند و آن را اهرمی برای سرکوب آزادی‌های فردی توسط دولت‌های تمامیت‌خواه می‌نامیدند.

با این حال، فشار جامعه و روشنفکران نتوانست اراده دولت‌ها را برای تسلط بر مرزها متوقف کند. افکار عمومی آزادی جابه‌جایی را حق طبیعی خود می‌دانست، اما حکومت‌ها امنیت را بر آزادی ارجحیت دادند. این تقابل تاریخی نشان داد که با پیچیده‌تر شدن جوامع، دولت‌ها حاضر نیستند کلید کنترل ورود و خروج اتباع را به نام آزادی‌های فردی رها کنند.

میراث شوم قرن نوزدهم برای گذرنامه‌های بیومتریک امروزی

تحولات کنترل مرزی در قرن نوزدهم زیربنای مستقیمی شد برای آنچه بعدتر در جنگ جهانی اول به عنوان سیستم پاسپورت اجباری و استاندارد بین‌المللی تثبیت شد. تمام ایده‌های نظارتی از جمله عکس‌دار کردن مدارک، آرشیو central متهمان، ثبت داده‌های زیست‌سنجی و اخذ ویزا قبل از سفر، آزمون‌های اولیه خود را در همان سال‌ها گذراندند و ابزارهای امروزی چیزی جز نسخه دیجیتالی‌شده همان ساختارهای بوروکراتیک قرن نوزدهمی نیستند.

جمع‌بندی نهایی

تحول کنترل مرزی و پاسپورت در قرن نوزدهم، داستان کشمکش دائم میان شتاب تکنولوژی و جنون نظارت دولتی است. درحالی‌که راه‌آهن و کشتی‌های بخار فواصل جغرافیایی را از میان برداشتند و تجارت آزاد جهانی را نوید می‌دادند، نگرانی‌های نوظهور امنیتی، تروریسم فراملی و ترس از بیماری‌های واگیردار، دولت‌ها را وا داشت تا مرزها را دوباره بازتعریف کنند. قرن نوزدهم ثابتی تاریخی را به اثبات رساند: آزادی کامل جابه‌جایی، وضعیتی پایدار نیست و سیستم‌های شناسایی همواره متناسب با رشد ابزارهای ارتباطی، پیچیده‌تر و نفوذناپذیرتر می‌شوند. آنچه امروز به عنوان گذرنامه‌های هوشمند بیومتریک و درگاه‌های خودکار مرزی می‌شناسیم، ریشه در بوروکراسی کاغذی و آزمایش‌های امنیتی همان عصر صنعتی دارد.

history of passports in the 19th century and the evolution of modern border control systems under the impact of industrial revolution and security threats.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

چرا رمان‌های شکست‌خورده قرن نوزدهم در قرن بیستم شاهکار شدند؟

تاریخچه‌ی مخفیِ یک واژه؛ چگونه «نرمال بودن» در قرن نوزدهم اختراع شد و ما را اسیر کرد؟

تاریخچه عکاسی رنگی از اواسط قرن نوزدهم تا حالا

معنی شعر «دوش دیدم که ملائک درِ میخانه زدند» از حافظ

معنی شعر «بُوَد آیا که درِ میکده‌ها بگشایند؟» از حافظ

۱۵ فکت حیرت‌انگیز درباره آمازون (Amazon)؛ از میزهایی که «دَر» بودند تا امپراتوری که دنیا را بلعید