داستان پیر امیدیار و چگونگی تاسیس eBay و تعریف اعتماد در اینترنت

در اواسط دهه نود میلادی، زمانی که اینترنت هنوز دنیایی ناشناخته و ترسناک برای عموم مردم بود، یک برنامه نویس ایرانی‌تبار با یک ایده ساده اما جسورانه، بنیان‌های تجارت مدرن را دگرگون کرد. پیر امیدیار (Pierre Omidyar) برخلاف غول‌های تکنولوژی زمان خود که به دنبال فروش مستقیم محصولات بودند، به دنبال خلق فضایی بود که در آن افراد عادی بتوانند با یکدیگر معامله کنند. او نه تنها یک وب‌سایت، بلکه یک اکوسیستم اجتماعی ساخت که در آن «اعتماد» به عنوان باارزش‌ترین پول رایج شناخته می‌شد و این آغاز مسیری بود که ما را به دنیای امروز اقتصاد اشتراکی رساند.

در این مقاله قصد داریم بررسی کنیم که چگونه یک حراجی آنلاین ساده که ابتدا برای فروش یک اشاره‌گر لیزری شکسته راه‌اندازی شده بود، به غول جهانی ای‌بی (eBay) تبدیل شد. پیر امیدیار چگونه توانست بر این چالش بزرگ غلبه کند که غریبه‌ها در فضای مجازی به هم اعتماد کنند و پول خود را برای کسی بفرستند که هرگز ندیده‌اند؟ آیا واقعاً داستان فروش کلکسیون دستگاه‌های آب‌نبات‌ساز همسرش واقعیت داشت یا یک ترفند تبلیغاتی بود؟ با هم مروری خواهیم داشت بر نبوغ مهندسی و فلسفه اجتماعی امیدیار که ثابت کرد انسان‌ها به طور ذاتی درستکار هستند و اینترنت می‌تواند بستری برای تجلی این درستکاری باشد.

۱. ریشه‌های ایرانی و ذهنیت حل مسئله

پیر امیدیار در پاریس از پدر و مادری ایرانی متولد شد و بعدها در ایالات متحده رشد یافت. پدرش جراح و مادرش آکادمیسین بود، اما پیر از همان نوجوانی شیفته کدهای کامپیوتری و منطق ریاضی حاکم بر آن‌ها شد. او که در دانشگاه تافتس (Tufts University) علوم کامپیوتر خوانده بود، ذهنیتی داشت که جهان را به مثابه یک سیستم بزرگ می‌دید که می‌توان با طراحی درست، کارایی آن را افزایش داد. امیدیار پیش از تاسیس ای‌بی، در شرکت‌های مختلفی کار کرده بود و حتی در تاسیس یک شرکت نرم‌افزاری دیگر نقش داشت، اما همیشه به دنبال راهی بود تا تکنولوژی را در خدمت دموکراتیزه کردن فرصت‌ها قرار دهد.

تربیت چندفرهنگی و نگاه جهانی او باعث شد تا پیر دیدگاهی متفاوت به تعاملات انسانی داشته باشد؛ او به جای تمرکز بر محدودیت‌های جغرافیایی یا ملیتی، به پتانسیل اینترنت برای وصل کردن افراد بر اساس علایق مشترک فکر می‌کرد. این ریشه ایرانی-فرانسوی-آمریکایی، به او انعطاف‌پذیری فکری داد تا بتواند مدلی از کسب‌وکار را طراحی کند که فراتر از مرزهای سنتی عمل کند. امیدیار همیشه خود را یک «مهندس حل مسئله» می‌دانست و ای‌بی در واقع پاسخی به این سوال بود: «چگونه می‌توان بازاری ساخت که در آن هر کسی، در هر کجا، شانس برابری برای معامله داشته باشد؟»

۲. متولد شدن AuctionWeb در تعطیلات

داستان شکل‌گیری ای‌بی از یک تعطیلات آخر هفته طولانی در سپتامبر ۱۹۹۵ شروع شد. پیر امیدیار که در آن زمان برای شرکت “General Magic” کار می‌کرد، تصمیم گرفت در وقت آزادش یک کد ساده برای حراجی آنلاین بنویسد و آن را در وب‌سایت شخصی‌اش که “AuctionWeb” نامیده بود، آپلود کند. هدف او در ابتدا اصلاً ثروتمند شدن نبود؛ او فقط می‌خواست ببیند آیا مدل حراجی که در دنیای فیزیکی رایج است، می‌تواند در فضای وب هم کار کند یا خیر. او کد را با استفاده از زبان Perl نوشت که در آن زمان برای کارهای ساده وب استفاده می‌شد و کل فرآیند تنها چند ساعت طول کشید.

نکته جالب اینجاست که در روزهای اول، هیچ کارمندی وجود نداشت و پیر خودش تمام ایمیل‌ها را پاسخ می‌داد و هزینه‌های سرور را از جیبش پرداخت می‌کرد. او حتی برای استفاده از خدمات اینترنت، مجبور بود ماهیانه ۳۰ دلار پرداخت کند و زمانی که متوجه شد حجم ترافیک سایتش به شدت بالا رفته و هزینه‌هایش افزایش یافته، تصمیم گرفت از فروشندگان مبلغ ناچیزی کارمزد بگیرد. این کارمزد نه برای سودجویی، بلکه برای پوشش هزینه‌های سرور بود، اما به طور ناخواسته اولین مدل درآمدی پایدار تاریخ تجارت الکترونیک را شکل داد که هنوز هم سنگ‌بنای پلتفرم‌های بزرگی مثل دیجی‌کالا یا آمازون است.

۳. اولین فروش؛ معمای لیزر شکسته

اولین کالایی که در ای‌بی به فروش رفت، یک افسانه کلاسیک در دنیای استارتاپ‌هاست: یک اشاره‌گر لیزری (Laser Pointer) شکسته که پیر امیدیار آن را برای امتحان سیستم در سایت گذاشته بود. او قیمت را ۱ دلار تعیین کرد و در توضیحات صادقانه نوشت که این دستگاه کار نمی‌کند. با کمال تعجب، چند روز بعد شخصی آن را به قیمت ۱۴.۸۳ دلار خرید! پیر که شوکه شده بود، به خریدار ایمیل زد و پرسید: «آیا متوجه شدی که این لیزر شکسته است؟» و خریدار پاسخ داد: «بله، من کلکسیونر لیزرهای شکسته هستم!» این اتفاق جرقه‌ای در ذهن امیدیار زد که قدرت واقعی پلتفرمش را درک کند.

این فروش ساده به پیر ثابت کرد که در اینترنت، برای هر چیزی، هر چقدر هم عجیب یا ناکارآمد، یک خریدار وجود دارد؛ به شرطی که بتوانید آن خریدار و فروشنده را به هم وصل کنید. این مفهوم که «ارزش کالا را خریدار تعیین می‌کند نه فروشنده»، هسته اصلی مدل حراجی ای‌بی شد. ای‌بی به فضایی تبدیل شد که در آن اشیای خاک‌گرفته در زیرزمین خانه‌ها، ناگهان تبدیل به گنجینه‌هایی برای دیگران می‌شدند. این معامله تاریخی نشان داد که شفافیت در معامله (گفتن اینکه دستگاه شکسته است) نه تنها مانع فروش نمی‌شود، بلکه باعث جذب مخاطب درست و ایجاد اعتماد اولیه می‌شود.

۴. فلسفه امیدیار؛ انسان‌ها اساساً خوب هستند

پیر امیدیار بر اساس یک باور عمیقاً خوش‌بینانه ای‌بی را بنا کرد: «اکثر مردم درستکار هستند و می‌خواهند کار درست را انجام دهند.» این در حالی بود که در آن زمان، اکثر کارشناسان امنیت و تجارت فکر می‌کردند اینترنت محیطی پر از کلاهبردار است که هیچ‌کس نباید در آن پولی جابه‌جا کند. امیدیار معتقد بود اگر به مردم ابزار درست داده شود و به آن‌ها مسئولیت داده شود، آن‌ها خودشان محیط را مدیریت می‌کنند. او از همان ابتدا به جای استفاده از پلیس یا ناظران سخت‌گیر، بر روی خودتنظیمی جامعه (Self-regulation) تمرکز کرد.

این نگاه فلسفی به تجارت، ای‌بی را از یک وب‌سایت خرید و فروش ساده به یک آزمایشگاه بزرگ جامعه‌شناسی تبدیل کرد. امیدیار می‌خواست ثابت کند که غریبه‌ها می‌توانند بدون واسطه بانک یا دولت، با هم تعامل داشته باشند و به تعهداتشان عمل کنند. او همیشه می‌گفت که وظیفه پلتفرم، فراهم کردن زمین بازی برابر است، نه دخالت در بازی. این رویکرد باعث شد کاربران حس کنند که آن‌ها مالک ای‌بی هستند و همین حس مالکیت، وفاداری عجیبی را در سال‌های اولیه ایجاد کرد که باعث شد ای‌بی بر خلاف رقبایش، هزینه‌های بازاریابی بسیار پایینی داشته باشد و با تکیه بر تبلیغات دهان‌به‌دهان رشد کند.

۵. سیستم بازخورد؛ اختراع پولِ اعتماد

بزرگترین نوآوری پیر امیدیار نه در کدهای برنامه‌نویسی، بلکه در ابداع «سیستم بازخورد» (Feedback System) بود. در سال ۱۹۹۶، او متوجه شد که برای گسترش بازار، خریداران باید راهی داشته باشند تا بفهمند فروشنده معتبر است یا خیر. او سیستمی طراحی کرد که در آن پس از هر معامله، طرفین به یکدیگر امتیاز (مثبت، منفی یا خنثی) می‌دادند و نظری کوتاه می‌نوشتند. این امتیازات که در کنار نام کاربری نمایش داده می‌شد، به مرور زمان به «اعتبار» یا «هویت دیجیتال» افراد تبدیل شد که برایشان از پول نقد هم مهم‌تر بود.

سیستم بازخورد ای‌بی اولین بار مفهوم «سرمایه اجتماعی» را در دنیای دیجیتال عملیاتی کرد. فروشندگان می‌دانستند که یک نظر منفی می‌تواند کسب‌وکار آن‌ها را برای همیشه نابود کند، بنابراین تمام تلاش خود را می‌کردند تا بهترین خدمات را ارائه دهند. این سیستم باعث شد که اعتماد نه به عنوان یک ویژگی اخلاقی، بلکه به عنوان یک محرک اقتصادی عمل کند. امروزه تمام پلتفرم‌های مدرن از اوبر (Uber) گرفته تا ایربی‌ان‌بی (Airbnb) و حتی اسنپ، همگی مدیون این اختراع امیدیار هستند که توانست ترس از غریبه را به اطمینان از سیستم تبدیل کند.

۶. داستان دستگاه آب‌نبات‌ساز Pez؛ واقعیت یا افسانه؟

برای سال‌ها، داستان معروفی در رسانه‌ها نقل می‌شد که پیر امیدیار ای‌بی را برای این ساخت که همسرش بتواند کلکسیون دستگاه‌های آب‌نبات‌ساز Pez خود را با دیگران معاوضه کند. این داستان به قدری شیرین و انسانی بود که به سرعت به بخشی از برند ای‌بی تبدیل شد و به آن هویتی خانوادگی و صمیمی داد. اما سال‌ها بعد مشخص شد که این داستان، ساخته و پرداخته ذهن مدیر روابط عمومی شرکت در آن زمان بوده تا توجه رسانه‌ها را جلب کند، چرا که از نظر او داستان واقعی (یک برنامه نویس که می‌خواست بازار کامل بسازد) برای خبرنگاران خسته‌کننده بود!

اگرچه این داستان یک افسانه بود، اما حقیقتی بزرگتر را در خود داشت: ای‌بی واقعاً مکانی برای کلکسیونرها و افرادی بود که به دنبال اشیاء خاص بودند. همسر پیر واقعاً کلکسیونر Pez بود و از سایت برای تکمیل آن استفاده می‌کرد، اما انگیزه تاسیس شرکت بسیار عمیق‌تر از این حرف‌ها بود. این ماجرا نشان می‌دهد که در دنیای استارتاپ‌ها، داستان‌سرایی (Storytelling) چقدر می‌تواند در تثبیت یک برند در ذهن مردم موثر باشد. پیر امیدیار بعدها با لبخند به این موضوع اعتراف کرد، اما تاکید کرد که روحِ آن داستان، یعنی کمک به افراد برای پیدا کردن آنچه دوست دارند، کاملاً در دی‌ان‌ای (DNA) ای‌بی وجود دارد.

۷. بحران رشد؛ وقتی سرورها کم آوردند

موفقیت ناگهانی ای‌بی چالش‌های فنی وحشتناکی را به همراه داشت. در سال ۱۹۹۹، سایت با رشد انفجاری روبرو شد که زیرساخت‌های آن آمادگی‌اش را نداشتند. در یکی از معروف‌ترین رویدادها، سایت ای‌بی به مدت ۲۲ ساعت به طور کامل از دسترس خارج شد که باعث شد ارزش سهام شرکت سقوط کند و هزاران حراجی در حال انجام، مختل شوند. پیر امیدیار که خود یک مهندس بود، آن شب را تا صبح در اتاق سرور گذراند تا مشکل را حل کند. این بحران نشان داد که ای‌بی دیگر یک پروژه شخصی نیست، بلکه بخشی از اقتصاد جهانی است که ثانیه به ثانیه آن ارزش میلیونی دارد.

این اتفاق پیر را به این نتیجه رساند که برای تبدیل شدن به یک غول ماندگار، باید از ذهنیت «یک نفره» خارج شود و ساختار شرکتی حرفه‌ای ایجاد کند. او به جای اینکه در برابر تغییر مقاومت کند، یکی از بهترین تیم‌های مهندسی سیلیکون‌ولی را استخدام کرد تا سایت را از نو بازسازی کنند. این دوران گذار از یک کدنویسی ساده به یک معماری توزیع‌شده پیچیده، درس بزرگی برای تمام استارتاپ‌های بعدی بود؛ اینکه مقیاس‌پذیری (Scalability) نه یک آپشن، بلکه شرط بقا در دنیای اینترنت است. امیدیار با فروتنی پذیرفت که دانش او در مدیریت سرورهای غول‌آسا محدود است و فضا را برای متخصصان باز کرد.

۸. خروج از مدیریت و ورود مگ ویتمن

یکی از هوشمندانه‌ترین تصمیمات پیر امیدیار، درک این مطلب بود که او یک «موسس و مخترع» است نه یک «مدیر اجرایی» برای شرکتی با هزاران کارمند. در سال ۱۹۹۸، او «مگ ویتمن» (Meg Whitman) را که تجربه مدیریتی در شرکت‌های بزرگی مثل دیزنی و هاسبرو داشت، به عنوان مدیرعامل استخدام کرد. پیر با وجود اینکه سهامدار عمده بود، از مدیریت روزمره کنار کشید تا ویتمن بتواند ای‌بی را به یک سازمان منضبط و پولساز تبدیل کند. این حرکت در سیلیکون‌ولی بسیار نادر بود، چرا که اکثر موسسان حاضر نیستند قدرت خود را واگذار کنند.

تحت رهبری ویتمن، ای‌بی از یک سایت حراجی عجیب و غریب به یک امپراتوری جهانی تبدیل شد که در بورس نزدک (NASDAQ) درخشید. پیر در این دوران نقش «رئیس هیئت مدیره» و «نگهبان ارزش‌ها» را ایفا می‌کرد. او اطمینان حاصل می‌کرد که با رشد شرکت و فشار سهامداران برای سود بیشتر، اصول اولیه یعنی اعتماد و احترام به جامعه کاربران فدا نشود. این زوجِ «موسسِ رویاپرداز» و «مدیرِ عمل‌گرا» الگویی موفق برای شرکت‌های دیگری مثل گوگل و فیس‌بوک شد که بعدها از ساختارهای مشابهی استفاده کردند.

۹. تأثیر eBay بر روانشناسی خرید و فروش

ای‌بی نه تنها شیوه تجارت، بلکه روانشناسی ما در قبال مالکیت را هم تغییر داد. پیش از ای‌بی، وقتی چیزی را می‌خریدیم، آن را برای همیشه مال خود می‌دانستیم، اما ای‌بی مفهوم «مالکیت موقت» را رواج داد. مردم یاد گرفتند که می‌توانند چیزی را بخرند، از آن استفاده کنند و سپس با قیمتی نزدیک به خرید، در ای‌بی بفروشند. این موضوع باعث شد که کالاها به نوعی پول نقد تبدیل شوند و چرخه مصرف تغییر کند. همچنین، هیجانِ «برنده شدن» در حراجی، نوعی اعتیاد مثبت و لذت رقابتی را به خرید اضافه کرد که در فروشگاه‌های سنتی وجود نداشت.

این پلتفرم همچنین باعث رشد پدیده‌ای به نام «خرده‌کارآفرینی» شد؛ هزاران نفر در سراسر جهان شغل‌های دولتی خود را رها کردند تا به صورت تمام‌وقت در ای‌بی خرید و فروش کنند. آن‌ها یاد گرفتند که چگونه عکس بگیرند، چگونه توضیحات جذاب بنویسند و چگونه مشتری‌مداری کنند. ای‌بی در واقع یک مدرسه تجارت بزرگ برای توده‌های مردم بود که به آن‌ها یاد داد چگونه بدون داشتن مغازه فیزیکی، یک کسب‌وکار جهانی راه بیندازند. این تحول فرهنگی، زیربنای چیزی شد که امروزه به آن «اقتصاد گیگ» (Gig Economy) می‌گوییم، جایی که هر فرد می‌تواند یک واحد اقتصادی مستقل باشد.

۱۰. رقابت با آمازون و تغییر مدل کسب‌وکار

با ورود به دهه ۲۰۱۰، ای‌بی با چالش بزرگی به نام آمازون روبرو شد. آمازون با تمرکز بر سرعت ارسال و قیمت‌های ثابت، ذائقه مشتریان را تغییر داده بود؛ مردم دیگر حوصله نداشتند ۷ روز منتظر بمانند تا یک حراجی تمام شود. ای‌بی برای بقا مجبور شد مدل خود را تغییر دهد و بخش “Buy It Now” (خرید فوری) را تقویت کند. امروزه بیش از ۸۰ درصد کالاهای ای‌بی با قیمت ثابت فروخته می‌شوند و حراجی‌ها فقط به کالاهای کلکسیونی و خاص محدود شده‌اند. این انعطاف‌پذیری نشان داد که حتی مدل‌های موفق هم باید با تغییرات زمانه سازگار شوند.

پیر امیدیار همیشه مدافع این بود که ای‌بی نباید مثل آمازون انبارداری کند و کالا بفروشد؛ او معتقد بود قدرت ای‌بی در «تنوع و تمایز» است. در حالی که آمازون کالاهای نو و استاندارد می‌فروخت، ای‌بی جایی بود که می‌توانستید یک قطعه یدکی نایاب برای ماشین مدل ۱۹۷۰ خود پیدا کنید. این تمایز باعث شد ای‌بی همچنان جایگاه خود را حفظ کند. پیر به خوبی درک کرده بود که رقابت در دنیای دیجیتال به معنای شبیه شدن به رقیب نیست، بلکه به معنای عمیق‌تر شدن در ارزشی است که رقیب نمی‌تواند آن را ارائه دهد؛ یعنی همان بازارِ نابِ کالاهای منحصربه‌فرد.

۱۱. فعالیت‌های بشردوستانه و شبکه امیدیار

پس از اینکه ای‌بی به یکی از ثروتمندترین شرکت‌های جهان تبدیل شد، پیر امیدیار به جای بازنشستگی در جزایر خصوصی، ثروت خود را صرف حل مشکلات جهانی کرد. او و همسرش «شبکه امیدیار» (Omidyar Network) را تاسیس کردند که یک نهاد سرمایه‌گذاری بشردوستانه است. آن‌ها برخلاف خیریه‌های سنتی، از مدل «سرمایه‌گذاری تاثیرگذار» (Impact Investing) استفاده می‌کنند؛ یعنی به استارتاپ‌هایی پول می‌دهند که هدفشان حل مشکلات اجتماعی یا تقویت دموکراسی است. پیر معتقد است که بیزینس می‌تواند قوی‌ترین ابزار برای بهبود زندگی مردم باشد.

امیدیار در سال‌های اخیر تمرکز زیادی بر روی آزادی مطبوعات و شفافیت دولتی داشته است. او بودجه‌های کلانی را به روزنامه‌نگاری تحقیقی اختصاص داده و حتی رسانه “First Look Media” را راه‌اندازی کرده است. او که ثروتش را از مدیوم اطلاعات (اینترنت) به دست آورده، حالا خود را موظف می‌بیند که از درستی و سلامت این جریان اطلاعات محافظت کند. فعالیت‌های او در زمینه حقوق بشر و مبارزه با فساد نشان می‌دهد که او همچنان همان مهندس جوانی است که به دنبال اصلاح سیستم‌ها برای کارکرد بهتر جامعه است، با این تفاوت که حالا ابزارهای قدرتمندتری در دست دارد.

۱۲. میراث امیدیار در عصر پلتفرم‌های نوین

میراث پیر امیدیار فراتر از یک وب‌سایت خرید و فروش است؛ او معماریِ اعتماد در فضای مجازی را طراحی کرد. بدون ای‌بی، شاید هرگز پلتفرم‌هایی مثل پی‌پل (که روزی متعلق به ای‌بی بود)، اتسی (Etsy) یا حتی اینستاگرام شاپینگ به شکل امروزی وجود نداشتند. او به جهانیان نشان داد که اینترنت فقط مجموعه‌ای از کابل‌ها و سرورها نیست، بلکه فضایی است برای تعاملات انسانی که می‌تواند بر پایه صداقت و احترام متقابل بنا شود. او ثابت کرد که یک ایرانی‌تبار با دیدگاهی جهانی می‌تواند در قلب سیلیکون‌ولی، قوانین بازی را برای همیشه عوض کند.

امروزه با ظهور بلاک‌چین و وب ۳، ایده‌های اولیه امیدیار در مورد بازارهای غیرمتمرکز و بدون واسطه دوباره به صدر اخبار بازگشته است. پیر امیدیار شاید دیگر در مدیریت روزمره شرکت دخالتی نداشته باشد، اما روح او در هر معامله‌ای که در اینترنت انجام می‌شود و هر امتیازی که خریداران به فروشندگان می‌دهند، زنده است. او نماد کارآفرینی است که نه تنها به دنبال سود، بلکه به دنبال بهبود وضعیت بشر بود و با ساختن eBay، پنجره‌ای نو به سوی پتانسیل‌های بی‌کران همکاری‌های انسانی گشود. داستان او یادآور این است که بزرگترین دارایی هر کسب‌وکاری، نه تکنولوژی آن، بلکه اعتمادی است که میان کاربرانش ایجاد می‌کند.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک