سفرنامه میرزا ابوالحسن خان شیرازی ایلچی – ورود به مسکو
میرزا ابوالحسن خان شیرازی ایلچی اعزامی فتحعلی شاه به روسیه، روز دهم محرم سال ۱۲۳۰ه.ق. (۲۲ آذر ۱۱۹۳ه.ش. _ ۱۳ اکتبر ۱۸۱۴م) و پس از سفری طولانی با توقفهای مکرر به مسکو رسید (به یاد داشته باشید مقصد اصلی او شهر سن پترزبورگ – پایتخت وقت روسیه- بود و هنوز راه درازی در پیش داشت). میرزا محمدهادی شیرازی (وقایعنگار سفر ایلچی) در شرح ورود هیات ایرانی به شهر مسکو چنین نوشته است: «یوم جمعه دهم، که روز عاشورا بود، صبح غذا صرف نموده از منزل خانه حرکت [کردیم] و بعد از طی سی ورث (کیلومتر) راه که پنج فرسنگ بوده باشد وارد شهر مسکو شدیم… از منزل خانه الی مسکو متصل به هم، همه جا قراء و خانهها و جنگل و اشجار بسیار بود. به قدر یک فرسنگ به شهر مانده کثرت خلقی که به جهت استقبال به خارج شهر آمده بودند، ملاحظه شد. بعد به قرب یک صد و پنجاه نفر از جنرالها و بزرگان و اعیان آنها در گاریت و اسبها سوار گردیده، با سواره بسیار به استقبال آمده، در سر راه صاحبی ایلچی ایستاده، به آئین خود اقسام تعارف و عزت و احترام به جای آوردند و به اتفاق میآمدند… کورنادر «حاکم و صاحب اختیار دوم شهر» با جمعی آمده گاریت مخصوص پادشاهی به جهت صاحبی ایلچی و گاریتهای دیگر به جهت همراهان آورده، در آنجا به علت هجوم خلق پیاده شدند. خانهای بود به همراهی کورنادر، دقیقهای در آنجا توقف کرده خلق را دور کرده راه را وسعتی دادند، [بعد] بیرون آمده به گاریت پادشاهی سوار شدند و رو به راه آورند [و عازم منزل شدند]… خانه عالی بسیار وسیع مرتفعی که پنج طبقه ساخته شده بود به جهت صاحبی ایلچی معین کرده بودند و به طریقی که شایسته پادشاه میبود خلوت و خوابگاه و مکانهای دیگر به جهت صاحبی ایلچی ترتیب داده بودند.» («دلیل السفراء»)
- تغیر
ژنرال ترومسوف که مدتی فرماندهی سپاهیان روسیه در گرجستان و قفقاز را به عهده داشت و با سپاهیان ایران میجنگید، در این هنگام «صاحب اختیار کل صفحات» مسکو بود، اما شخصاً به استقبال سفیر ایران نیامد. او به همین دلیل عدهای را برای خوشامدگویی نزد میرزا ابوالحسن خان فرستاد. «بعد بساناویچ و آقا بیک، مهمانداران [ایلچی]، خدمت صاحبی ایلچی مذکور کردند که چون طورمصوف (ترومسف) در این مملکت ثانی پادشاه روس و مرد کاملی است، هر گاه مبادرت از جانب شما در ملاقات او بشود راضی و خوشنود خواهد شد. صاحبی ایلچی از سخن آنها تغیر کلی به هم رسانیده، مذکور نمودند که اگر طورمصوف در این مملکت ثانی پادشاه روس است، من هم ایلچی بزرگ دولت علیه قویه ایرانم و مادام که او به منزل من نیامده، [از من] دیدن نکند، از جانب من سبقت نخواهد شد. از این رهگذر ایشان (یعنی بساناویچ و آقابیک) را یأس کلی حاصل شده به منزل خود رفتند.صاحبی ایلچی قدری به ملاحظه منزل و وسعت آن و وفور اطاق و جا و مکانهای آن، که فی الحقیقه در همان یک خانه هزار نفر آدم میتوانستند توقف نمایند، مشغول بودند. بعد از زمانی بساناویچ مهماندار آمده مذکور نمود که طورمصوف به دیدن شما میآید. صاحبی ایلچی مطلع گردیده، در مکانی مطلوب قرار گرفتند. مشارالیه وارد و به آئین خود احترام بسیار به جای آورده، مبارکباد منزل را مذکور ساخته، چای و شیرینی صرف کرده، به منزل خود رفت. در حین حرکت مذکور نمود که چون شب بعد عید پادشاه ماست توقع آن است که شما در خانه پادشاهی در مجلس رقص و صحبت حضور به هم رسانیده باشید. صاحبی ایلچی قبول نمودند…»
- مسقو
میرزا محمدهادی، چنانکه رسم سفرنامه نویسان است، قسمتهایی از مطلب خود را به توصیف شهر مسکو و ارائه اطلاعاتی در مورد آن اختصاص داده است. به نوشته او، «شهر مسکو که مربوط آن مسقو است و از مشاهیر شهرهاست، در ایام سابق هنگامی که امیر تیمور به آن ولایت دست یافته [بود]، آن را خراب و منهدم ساخته بود. دیگر سانحه به آنجا روی نداده بود و آبادی و معموری آن از قرار تقریر بعضی به حدی رسیده بود که با وجود عظمت بی نهایت که در شهر و کوچه و بازارهای آن هست، آمد و شد خلق معتذر (دشوار) بود. تا در سه سال قبل از این، که ناپلیان (ناپلئون) پادشاه فرانسه به آن ولایت مسلط شده، خلق بسیاری از آنها مقتول و خانهها و کلیساها و عمارات عالیه و مکانهای نامی آنجا را به آتش غضب خود سوخته که تقریباً دو ثلث از کثرت مخلوق و اماکن آنها به کلی بر طرف و یک ثلث از آنها با خانهها و مکانها برقرار ماند. با وجود این حال، در حین ورود و ملاحظه کثرت و جمعیت خلق از زن و مرد و دیدن عمارات و خانههایی که به جا مانده بود چنین مینمود که مطلقاً سانحه بر آن روی نداده و مخلوقی برطرف نشده و عمارات چندانی منهدم نگردیده… بیست سی هزار خانه آباد و معمور و دویست سی صد کلیسای مشهور بالفعل دارد و خلق آنجا دائم اوقات به آبادی و معموری مکانهای سوخته مشغول و در کار بنایی و نجاری چنان ساعی میباشند که در یک سال دیگر آنجا را از زمان پیش آبادتر و معمورتر خواهند کرد. بالفعل خانههای عالی پنج طبقه، چهارطبقه، کوچههای بسیار وسیع، خیابانها روبه روی یکدیگر، کلیساهای متعدد و رودخانههای بزرگ که در وسط شهر جاری و پلها در روی آنها بسته عبور مینمایند…»
مطالب مرتبط
