آیا مه و رطوبت میتوانند آلودگی را بدتر کنند؟
گاهی صبح که پنجره را باز میکنیم، لایهای از مه روی شهر نشسته است. هوا خنک و آرام بهنظر میرسد اما پس از چند نفس، سنگینی عجیبی حس میکنیم. گاهی سوزش گلو یا تنگی نفس در همین شرایط رخ میدهد و همین تجربه ساده ما را به این پرسش میرساند که آیا مه و رطوبت میتوانند آلودگی را بدتر کنند. تصور عمومی این است که رطوبت باید ذرات آلوده را بخواباند، اما گاهی برعکس اتفاق میافتد. مه میتواند مانند یک پتو روی شهر بماند و اجازه ندهد آلایندهها پراکنده شوند. ذرات ریز نیز در هوای نمناک رفتار متفاوتتری دارند و مدت بیشتری در نزدیکی سطح تنفّس باقی میمانند. همین تضاد میان ظاهر آرام مه و واقعیت سنگین آلودگی، این موضوع را مهم و قابلتوجه میکند.
۱- مه بهعنوان یک پوشش حبسکننده؛ کاهش جابهجایی آلایندهها
مه از قطرات بسیار ریز آب تشکیل شده است و وقتی در لایههای پایین هوا شکل میگیرد، مانند یک سد عمل میکند. این سد مانع بالا رفتن آلایندهها میشود و اجازه نمیدهد جریان طبیعی هوا آنها را پراکنده کند. در چنین شرایطی، «تشدید آلودگی در هوای مرطوب» واقعیت پیدا میکند و ذرات آلوده در نزدیکی سطح زمین تجمع میکنند. نبود حرکت کافی هوا باعث میشود آلایندهها مدت طولانیتری در محدوده تنفّسی باقی بمانند. این حالت بهویژه در شهرهایی که وارونگی دما رخ میدهد شدت بیشتری دارد، زیرا مه و دمای سرد سطحی در کنار هم، عملاً آلودگی را به دام میاندازند.
۲- افزایش چسبندگی ذرات ریز؛ ماندگاری بیشتر در رطوبت بالا
وقتی رطوبت بالا میرود، ذرات ریز معلق مانند PM2.5 آب جذب میکنند و متورم میشوند. این فرآیند به نام جذب رطوبت (Hygroscopic Growth) شناخته میشود. ذرات متورم شده سنگینتر نمیشوند بلکه چسبندهتر و پایدارتر در هوا باقی میمانند. همین ویژگی باعث میشود آلایندهها دیرتر تهنشین شوند و بیشتر وارد مجاری تنفّس شوند. در این حالت، ارتباط «تشدید آلودگی در هوای مرطوب» با رفتار ذرات قابل مشاهده است و افراد حساس سرفه یا خشکی گلو را سریعتر احساس میکنند. این واکنش بهخصوص در مههای صبحگاهی شدیدتر میشود.
۳- ترکیب آلایندهها با قطرات مه؛ تولید ذرات ثانویه تحریککننده
ذرات آلاینده میتوانند روی سطح قطرات مه بنشینند و وارد واکنشهای شیمیایی شوند. این واکنشها باعث تولید ذرات ثانویه (Secondary Particles) میشود که اندازههای کوچکتری دارند و قدرت نفوذ بیشتری در دستگاه تنفسی دارند. برخی گازها مانند دیاکسید نیتروژن (NO2) یا دیاکسید گوگرد (SO2) در رطوبت بالا تبدیل به مواد اسیدی میشوند که میتوانند گلو و بینی را تحریک کنند. این رویداد به معنای آن است که مه فقط حامل آلایندهها نیست، بلکه محیطی برای تغییر آنها به شکل آسیبزنندهتر نیز هست. این پدیده یکی از دلایل علمی شدت گرفتن علائم تنفسی هنگام مه است.
۴- کاهش دید و احساس سنگینی هوا؛ نشانهای از ماندگاری ذرات آلوده
وقتی مه غلیظ است، دید کم میشود و هوا حالت سنگین پیدا میکند. این حالت تنها یک تصور نیست بلکه نشانهای واقعی از افزایش تراکم قطرات و ذرات در هواست. در چنین شرایطی، جریان هوا کند میشود و آلایندهها در لایههای پایین زمین گیر میافتند. این وضعیت همان چیزی است که باعث میشود «تشدید آلودگی در هوای مرطوب» بیشتر احساس شود. بسیاری از افراد در این زمان سوزش چشم، گلودرد یا سرفههای خفیف را تجربه میکنند. این علائم نشان میدهد مه و رطوبت میتوانند بخشی از مسیر پراکندگی آلایندهها را مسدود کنند.
خلاصه
مه و رطوبت بالا همیشه نشانه کاهش آلودگی نیستند. مه میتواند مانند یک سقف طبیعی مانع پراکندگی آلایندهها شود و آنها را در نزدیکی سطح زمین حبس کند. ذرات ریز در رطوبت بالا چسبندهتر میشوند و مدت بیشتری در هوا باقی میمانند. برخی آلایندهها روی قطرات مه واکنش میدهند و به ذرات ثانویه تحریککننده تبدیل میشوند. کاهش جریان هوا در مه نیز باعث تجمع بیشتر ذرات در محدوده تنفّس میشود. بنابراین مه و رطوبت میتوانند نهتنها آلودگی را کم نکنند، بلکه در بسیاری از شرایط آن را بدتر کنند.
مطالب مرتبط
