فیلم Across 110th Street (1972) خیابان 110 | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

پیش از این هم برایتان نوشته بودم که سینمای دهه هفتاد آمریکا چطور توانست مرزهای خشونت عریان و واقع‌گرایی شهری را فرسنگ‌ها جابه‌جا کند. اما در این نوشته می‌خواهم سراغ اثری بروم که شاید تا حالا تصور می‌کردید فقط یک فیلم اکشن درجه دو یا از آثار معمولی جریان بلاکسپلوتیشن (Blaxploitation) است، در حالی که پس از گذشت پنج دهه، حالا مشخص شده که با یکی از تلخ‌ترین و جامعه‌شناختی‌ترین درام‌های جنایی تاریخ سینما مواجه هستیم. فیلم خیابان ۱۱۰ نه‌تنها یک تعقیب‌وجاده‌ی نفس‌گیر میان دزدان خردپا، مافیای ایتالیایی و پلیس نیویورک است، بلکه مرز جغرافیایی و نژادی مرز هارلم را به تصویر می‌کشد. آیا خیابان ۱۱۰ واقعاً مرز میان رویا و کابوس نیویورک بود؟ چرا ترکیب بازیگری آنتونی کوئین و یافت کوتو تا این حد انفجاری از آب درآمد؟

شناسنامه اثر و عبور از خط قرمز جنایت شهری

فیلم سینمایی خیابان ۱۱۰ محصول سال ۱۹۷۲ کشور آمریکا، به کارگردانی بادی شر (Barry Shear) یکی از برجسته‌ترین آثار نئونوآر و جنایی دهه هفتاد میلادی است. این اثر که بر اساس رمانی به همین نام نوشته والی والینگتون (Wally Ferris) ساخته شده، توانست با ترکیبی هوشمندانه از بازیگران مطرح هالیوود و چهره‌های نوظهور سینمای سیاه‌پوستان، تحولی در سبک فیلم‌های پلیسی ایجاد کند. بازیگران اصلی این فیلم شامل آنتونی کوئین (Anthony Quinn) در نقش کارآگاه کهنه‌کار فرانک ماتلی، یافت کوتو (Yaphet Kotto) در نقش کارآگاه جوان و آکادمیک ویلیام پوپ، آنتونی فرانسوسا (Anthony Franciosa) در نقش نیک دالمورا سردسته مافیا، پل بنجامین (Paul Benjamin) در نقش جیم هریس دزد سیاه‌پوست، اد برنارد (Ed Bernard) و آنتونیو فارگاس (Antonio Fargas) هستند. آهنگسازی ماندگار و جاودانه این فیلم نیز توسط بابی وومک (Bobby Womack) ساخته شده که تیتراژ ابتدایی آن به یکی از آیکون‌های موسیقی ریتم اند بلوز و سول تبدیل گردید.

روایت سرراست یک سرقت خونین در قلب هارلم

داستان فیلم در اوایل دهه هفتاد میلادی در محله هارلم (Harlem) نیویورک روایت می‌شود. سه مرد سیاه‌پوست حاشیه‌نشین به رهبری جیم هریس (با بازی پل بنجامین) که از فقر و بی‌عدالتی به تنگ آمده‌اند، نقشه سرقتی جسورانه را طراحی می‌کنند. آن‌ها با لباس پوشیده از لباس فرم پلیس نیویورک، به یک قمارخانه مخفی متعلق به مافیای ایتالیایی وارد می‌شوند که در آنجا مبالغ هنگفتی پول نقد اداره می‌شود. این سرقت به‌ظاهر ساده به حمام خون تبدیل می‌شود؛ حین دزدی، شلیک‌های ناگهانی رخ می‌دهد و پنج نفر از جمله دو عضو مافیا و دو پلیس واقعی کشته می‌شوند. سارقان با ۳۰۰ هزار دلار پول نقد فرار می‌کنند، اما نمی‌دانند که با این کار، خشم دو جبهه بسیار قدرتمند و بی‌رحم یعنی اداره پلیس نیویورک و سازمان جنایتکار مافیا به رهبری نیک دالمورا (با بازی آنتونی فرانسوسا) را برانگیخته‌اند.

در اداره پلیس، دو کارآگاه با دو دیدگاه کاملاً متضاد مامور حل این پرونده بحرانی می‌شوند. فرانک ماتلی (با بازی آنتونی کوئین)، نژادپرست، فاسد و متعلق به نسل قدیمی پلیس است که با رشوه گرفتن از مافیا روزگار می‌گذراند و با روش‌های خشن و سنتی خیابانی عمل می‌کند. در مقابل او، ویلیام پوپ (با بازی یافت کوتو)، کارآگاه سیاه‌پوست، تحصیل‌کرده، قانون‌مدار و مبادی به آداب قرار دارد که به عنوان ارشد این پرونده منصوب شده است. در حالی که این دو پلیس مدام بر سر روش‌های بازجویی و نگاه نژادی با هم درگیر هستند، قاتلان مافیا هم با شکنجه و قتل آدم‌های خیابانی در به در به دنبال سارقان می‌گردند. جیم هریس که به بیماری سل مبتلاست، گام به گام در دام تقاطع مرگبار مافیا و پلیس می‌افتد. فیلم تا لحظه پایانی و رویارویی نهایی در پشت‌بام‌های آپارتمان‌های فرسوده هارلم، ریتمی نفس‌گیر و بی‌رحمانه را حفظ می‌کند.

تنش نژادی در آینه دو کارآگاه متضاد

پویایی اصلی فیلم بر دوش تقابل ایدئولوژیک دو کارآگاه است. ماتلی نماینده ساختار قدیمی و فاسدی است که خیابان ۱۱۰ را مرز جداکننده سفیدپوستان و سیاه‌پوستان می‌داند و معتقد است برای کنترل جنایت در هارلم باید قوانین را زیر پا گذاشت. در مقابل، پوپ نماد اصلاحات مدرن و قانون‌مداری است که می‌خواهد بدون توسل به خشونت نژادی و رشوه، عدالت را برقرار کند. این تضاد، کشمکش‌های درامی بس عمیق ایجاد می‌کند که فراتر از یک درام جنایی ساده است.

تماشاگر در طول فیلم شاهد سایه سنگین تبعیض نژادی ساختاری در نیویورک دهه هفتاد است. ماتلی که در انتهای عمر کاری خود قرار دارد، ناچار است به یک افسر ارشد سیاه‌پوست پاسخگو باشد؛ امری که غرور نژادی او را می‌شکند و در عین حال واقعیت‌های جدید جامعه آمریکا را به رخ می‌کشد. این روابط تنش‌زا باعث می‌شود پرونده سرقت به میدان جنگی برای اثبات کارآمدی دو طرز فکر متفاوت تبدیل شود.

وقتی دوربین سبک مستند بر سنگفرش واقعی شهر قدم می‌گذارد

بادی شر برای ساخت این اثر از لوکیشن‌های واقعی در محله هارلم استفاده کرد و کاملاً از استودیوهای هالیوودی فاصله گرفت. همین تصمیم باعث شد تا فیلم دارای لحنی نیمه‌مستند و کاملاً نئورئالیستی شود. دوربین روی دست، نورپردازی طبیعی در کوچه‌های تاریک و آپارتمان‌های کلنگی، حس خفگی و فقر مطلق محله را به بهترین شکل ممکن به مخاطب منتقل می‌کند و واقعیت عریان خیابان‌های نیویورک را نشان می‌دهد.

آهنگسازی که هویت جنایی نیویورک را بازتعریف کرد

ترانه اصلی فیلم که توسط بابی وومک خوانده شده، نه‌تنها قطعه‌ای ماندگار در سبک سول است، بلکه مانفیست متنی و تماتیک کل داستان محسوب می‌شود. اشعار ترانه مستقیماً به سختی زندگی در شمال خیابان ۱۱۰ و تلاش برای بقا در محله‌های فقیرنشین اشاره دارد. ریتم پرانرژی و در عین حال غمگین موسیقی، contrast یا تضاد عجیبی با خشونت عریان تصویر ایجاد کرده و صحنه‌های تعقیب و گریز را به لحظاتی شاعرانه اما دردناک تبدیل می‌کند.

انفجار خشم سیاه و تقابل با ساختار مافیایی

انگیزه سارقان فیلم فقط طمع مالی نیست، بلکه حس انتقام از سیستم ظالمانه‌ای است که آن‌ها را به حاشیه رانده است. جیم هریس و همراهانش در حقیقت قربانیان ساختاری هستند که هیچ فرصت مشروعی برای رشد در اختیارشان قرار نداده است. آن‌ها با دزدیدن پول مافیا، در واقع به خط قرمز قدرتمندترین شبکه جنایی شهر هجوم می‌برند و می‌دانند که تاوان این جسارت، مرگ دردناک خواهد بود.

از سوی دیگر، شخصیت نیک دالمورا نماینده مافیای بی‌رحمی است که هارلم را حیاط خلوت درآمدزایی خود می‌داند. رفتار تحقیرآمیز و خشن نمایندگان مافیا با اهالی محل، نشان‌دهنده عمق استثمار نژادی و اقتصادی در نیویورک آن دوران است. این تقابل خونین میان دزدان خردپا و شبکه مافیا، ابعاد پیچیده‌ای از خشم انباشته‌شده جامعه سیاه‌پوستان را به نمایش می‌گذارد.

مرز خیالی که نیویورک را به دو نیم تقسیم کرد

خیابان ۱۱۰ در شهر نیویورک صرفاً یک خیابان معمولی در نقشه شهری نیست، بلکه خط فاصل مرز جنوبی هارلم و مرز شمالی سنترال پارک (Central Park) است. این خیابان در دهه هفتاد به شکلی نمادین مرز میان رفاه و ثروت سفیدپوستان و فقر و جرم و جنایت سیاه‌پوستان به شمار می‌رفت. فیلم به خوبی نشان می‌دهد که چطور گذشتن از این خط جغرافیایی می‌تواند سرنوشت یک انسان را تغییر دهد.

رازهای پشت صحنه و مواجهه واقعی با باند‌های خیابانی

فیلم‌برداری در لوکیشن‌های واقعی هارلم بدون دردسر نبود و گروه تولید مجبور شدند با باندهای واقعی خیابانی مذاکره کنند. حتی آنتونی کوئین که یکی از تهیه‌کنندگان فیلم نیز بود، برای تامین امنیت گروه از نفوذ محلی اهالی بهره برد. گفته می‌شود بسیاری از سیاهی‌لشکران حاضر در فیلم، مردم واقعی همان محله بودند که حس واقعی بودن صحنه‌ها را چند برابر کردند.

یکی از اتفاقات شگفت‌انگیز در طول ساخت فیلم، مخالفت‌های اولیه سازمان‌های مدنی با لحن خشن فیلم بود. اما پس از اکران، بسیاری از منتقدان اذعان کردند که فیلم توانسته صداقت بی‌رحمانه‌ای را درباره وضعیت اجتماعی نیویورک به تصویر بکشد. این اثر برخلاف دیگر فیلم‌های هم‌عصر خود، هیچ تصویر رویایی یا قهرمان‌پرورانه‌ای از هیچ‌کدام از طرفین ماجرا ارائه نمی‌دهد.

چرا این اثر فراتر از یک فیلم اکشن معمولی قرار می‌گیرد؟

بزرگ‌ترین ویژگی این فیلم، امتناع آن از ساده‌انگاری خیر و شر است. پلیس‌های فیلم کاملاً بی‌عیب و نقص نیستند و جنایتکاران نیز انگیزه‌های انسانی و انسانیت خردشده‌ای دارند. پایان‌بندی فیلم بدون هیچ‌گونه باج‌دهی به مخاطب، سرنوشت تلخ و اجتناب‌ناپذیر همه شخصیت‌ها را رقم می‌زند. این نگاه بدبینانه و تلخ، اثر را در زمره برترین آثار سینمای جنایی دهه هفتاد قرار می‌دهد.

تاثیر عمیق بر سینماگران نسل بعد و تارانتینو

این اثر تاثیر بسزایی بر فیلمسازان بعدی گذاشت؛ به طوری که کوئنتین تارانتینو (Quentin Tarantino) بارها از آن به عنوان یکی از آثار الهام‌بخش خود یاد کرده است. تارانتینو حتی از ترانه معروف بابی وومک در تیتراژ ابتدایی فیلم Jackie Brown (1997) استفاده کرد تا ادای احترامی مستقیم به این شاهکار کلاسیک داشته باشد. این فیلم الگویی برای ساخت آثار موفق نئونوآر شهری گردید.

پنج اثر سینمایی برتر برای علاقه‌مندان به این فضای نوآر

اگر از تماشای این درام جنایی تلخ و واقع‌گرایانه لذت برده‌اید، پیشنهاد می‌کنیم پنج اثر سینمایی زیر را که دارای فضاسازی و تم مشابهی هستند، حتماً تماشا کنید:

فیلم French Connection (1971): شاهکار ویلیام فریدکین در نمایش تعقیب و گریز پلیسی بی‌رحمانه و رئالیستی در خیابان‌های نیویورک.

فیلم Serpico (1973): درامی درباره فساد درون ساختاری پلیس نیویورک با بازی درخشان آل پاچینو و کارگردانی سیدنی لومت.

فیلم Super Fly (1972): یکی از شاخص‌ترین فیلم‌های جریان بلاکسپلوتیشن با موسیقی فوق‌العاده کرتیس میفیلد که فضای هارلم را به تصویر می‌کشد.

فیلم The Taking of Pelham One Two Three (1974): اثری هیجان‌انگیز از سرقت و گروگان‌گیری در متروی نیویورک با لحنی تلخ و رئالیستی.

فیلم Charley Varrick (1973): داستان سرقت از یک بانک کوچک که منجر به تعقیب و گریز میان دزدان خردپا و مافیا می‌شود.

جمع‌بندی نهایی

فیلم خیابان ۱۱۰ اثری است که با گذشت بیش از پنج دهه از زمان ساختش، همچنان ارزش تحلیلی و سینمایی خود را حفظ کرده است. این اثر نه‌تنها یک فیلم پلیسی هیجان‌انگیز با بازی‌های ماندگار آنتونی کوئین و یافت کوتو است، بلکه سندی تاریخی از شکاف‌های نژادی، اقتصادی و شهری نیویورک در دهه هفتاد میلادی محسوب می‌شود. نگاه بدون سانسور، فیلم‌برداری رئالیستی و موسیقی فراموش‌نشدنی، این فیلم را به یکی از ستون‌های اصلی سینمای نئونوآر تبدیل کرده که تماشای آن برای هر دوستدار جدی سینما ضروری است.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

نقد فیلم Last Tango in Paris (1972) – معرفی و داستان و تحلیل مفصل و کامل

فیلم خانه‌ انتهای خیابان | داستان و نقد House at the End of the Street (2012)

اسکار 1972 – روجلد نشریه لایف – 7 آوریل سال 1972

فیلم‌ های شبیه The Wolf of Wall Street– معرفی 10 فیلم و داستان و نقد و تحلیل آنها

معرفی فیلم وانیا در خیابان چهل ودوم Vanya on 42nd Street 1994

فیلم پدرخوانده | داستان و نقد The Godfather (1972)