کشف شگفتانگیز صخرههای مرجانی اعماق دریا در غرب آفریقا، پس از ۶۰ سال تصور نابودی آنها
شاید تا حالا تصور میکردید که صخرههای مرجانی فقط مخصوص آبهای کمعمق، گرم و آفتابی جزایر استوایی هستند که ماهیهای رنگارنگ در میان آنها شنا میکنند. اما دنیای زیر آب همیشه راههایی برای شگفتزده کردن ما دارد. در این پست با هم میبینیم که چطور یکی از مهمترین و نادیدهگرفتهشدهترین اکوسیستمهای دریایی در سواحل بنین (Benin)، که بیش از شش دهه تصور میشد بهطور کامل نابود شده، دوباره زنده و سرشار از حیات پیدا شده است. این کشف تازه نهتنها فرضیات قبلی دانشمندان را به چالش کشیده، بلکه این احتمال را مطرح کرده که شاید با یک شبکه بسیار بزرگتر و ناشناخته از صخرههای مرجانی در اعماق آبهای غرب آفریقا روبرو هستیم که سالها از دید ما پنهان مانده بود.
داستان کشف دوباره زیستگاههای مرجانی نیمهتاریک در خلیج گینه
ماجرا از دهه ۱۹۶۰ میلادی آغاز شد. در آن زمان، پژوهشگران در حال بررسی تنوع زیستی ماهیها در سواحل بنین بودند تا مناطق مناسب برای صید صنعتی را شناسایی کنند. در جریان این جستجوها، آنها به یک سیستم مرجانی شکوفا در عمق ۵۲ تا ۵۶ متری آب برخوردند. این عمق دقیقا در منطقهای قرار دارد که زیستشناسان دریا به آن اکوسیستمهای مرجانی مزوفوتیک (mesophotic coral ecosystems) یا نیمهتاریک میگویند. این مناطق در مرز نهایی نفوذ نور خورشید به درون آب و جایی که دمای اقیانوس رو به کاهش میگذارد، قرار گرفتهاند.
پس از آن پژوهش اولیه در دهه شصت میلادی، این صخرههای مرجانی به فراموشی سپرده شدند. دههها، جامعه علمی و صیادان محلی تصور میکردند که این زیستگاهها به دلیل فعالیتهای انسانی، صید بیرویه و تغییرات اقلیمی نابود شدهاند. هیچکس در این مدت تلاش نکرد تا نگاهی دقیقتر به این اعماق بیندازد، تا اینکه اخیرا تیمی از پژوهشگران موسسه تحقیقات شیلات و اقیانوسشناسی بنین تصمیم گرفتند با تجهیزات مدرن به این منطقه بازگردند و وضعیت این صخرههای گمشده را بررسی کنند.
عملیات جستجو در این بخش از خلیج گینه کار سادهای نبود. پژوهشگران با روزهای طولانی دریانوردی، مشکلات فنی متعدد و عدم قطعیتهای زیادی دستوپنجه نرم کردند. آنها با استفاده از فناوری سونار اسکن جانبی (side-scan sonar) حدود ۱۱.۵ کیلومتر از بستر دریا را نقشهبرداری کردند. در نهایت، زمانی که سیگنالهای سونار الگوهایی شبیه به ساختارهای صخرهای را نشان دادند، امیدها در دل تیم زنده شد. آنها بلافاصله پهپادهای زیرآبی و دوربینهای مخصوص اعماق دریا را به پایین فرستادند تا واقعیت ماجرا را با چشمان خود ببینند.
دنیای پر جنب و جوش در اعماق اقیانوس اطلس
تصاویر ارسالی از دوربینهای اعماق دریا شگفتانگیز بود. صخره مرجانی که همه فکر میکردند مرده است، کاملاً زنده و سرشار از پویایی بود. این زیستگاه از نوع باغهای مرجانی است که عمدتاً توسط مرجانهای بادبزنی و نرم، معروف به هشتمرجانیان (octocorals) شکل گرفته است. این ساختارها بستری مناسب برای زندگی گونههای مختلف جانوران دریایی فراهم کردهاند.
فیلمهای ضبطشده توسط پهپادهای دریایی حضور گونههای متعددی از ماهیها را ثبت کردند که در میان این مرجانها پناه گرفته بودند. از میان این گونهها میتوان به فرشتهماهی گینهای (Holacanthus africanus)، سربازماهی نوارسیاه (Myripristis jacobus) و سرخماهی طلایی آفریقایی (Lutjanus fulgens) اشاره کرد. در مجموع، هشت نوع مرجان مختلف و هشت گونه ماهی در این بررسیهای اولیه شناسایی شدند.
پژوهشگران بر این باورند که این صخرهها احتمالاً یک استثنا نیستند. تاریخچه اکتشافات اقیانوسی نشان میدهد که گزارشهای قدیمیتر از وجود یک کمربند صخرهای مداوم به طول تقریبی ۴۰ کیلومتر در موازی با خط ساحلی خبر میدادند. دانشمندان در این پروژه جدید تنها بخش کوچکی از این منطقه وسیع را بررسی کردهاند و احتمال میدهند که ساختارهای مشابهی در سراسر خلیج گینه وجود داشته باشد که هنوز کشف نشده و نیاز به نقشهبرداریهای دقیقتر دارند.
چالشهای مطالعه زیستبومهای مرجانی در اعماق تاریک دریا
مطالعه در اعماق بیش از ۵۰ متر به دلیل تاریکی نسبی، فشار بالا و هزینههای سرسامآور تجهیزات اقیانوسشناسی همیشه با دشواری همراه بوده است. بر خلاف صخرههای مرجانی آبهای کمعمق که غواصان معمولی بهراحتی میتوانند از آنها عکاسی و نمونهبرداری کنند، اکوسیستمهای مزوفوتیک به غواصی فنی با گازهای مخلوط یا رباتهای کنترل از راه دور نیاز دارند. به همین دلیل است که این مناطق در سواحل غربی آفریقا به شدت مورد کمتوجهی قرار گرفتهاند.
تیم تحقیقاتی هنوز موفق به نمونهبرداری فیزیکی از مرجانهای این منطقه نشده است. این یعنی هویت دقیق ژنتیکی و گونهای بسیاری از این مرجانها هنوز در هالهای از ابهام قرار دارد. برای شناخت کامل این سیستم، نیاز به سرمایهگذاریهای بزرگتر و اجرای برنامههای غواصی علمی پیشرفته است تا مشخص شود این اکوسیستم تا چه حد در برابر تغییرات دمایی اقیانوسها مقاوم است و چگونه توانسته در تمام این سالها بدون جلب توجه انسانها به حیات خود ادامه دهد.
سوءبرداشتهای علمی گذشته و اهمیت پناهگاههای عمیق دریایی
یکی از بزرگترین اشتباهات علمی در دهههای گذشته، تعمیم دادن وضعیت صخرههای مرجانی سطحی به کل سیستمهای مرجانی جهان بود. از آنجا که مرجانهای آبهای کمعمق به دلیل پدیده سفیدشدگی ناشی از گرمایش جهانی به سرعت در حال نابودی هستند، فرض بر این بود که صخرههای عمیقتر نیز به همان سرنوشت دچار شدهاند یا توانایی بقا در شرایط تغییرات اقلیمی را ندارند. کشف اخیر در بنین نشان داد که این فرضیه نادرست است.
در واقع، زیستگاههای عمیقتر به دلیل دمای پایینتر آب و دوری از نوسانات شدید حرارتی سطح اقیانوس، میتوانند به عنوان پناهگاههای حرارتی عمل کنند. این مناطق مزوفوتیک پتانسیل این را دارند که به عنوان مخازن تنوع زیستی عمل کرده و در صورت نابودی صخرههای سطحی، به بازسازی و احیای مجدد گونههای دریایی کمک کنند. این کشف زاویه دید جدیدی به دانشمندان میدهد تا به جای تمرکز صرف بر مناطق ساحلی کمعمق، برنامههای حفاظتی خود را به اعماق اقیانوسها نیز گسترش دهند.
مستندها و دریچههایی برای تماشای جهان ناشناخته زیر آب
اگر تماشای این دنیای شگفتانگیز و تاریک اعماق دریا برای شما جذاب است، مستندهای علمی ابزار فوقالعادهای برای درک بهتر این زیستگاهها هستند. مجموعه مستند معروف سیاره آبی دو (The Blue Planet II) ساخته شبکه بیبیسی، در یکی از قسمتهای خود به نام اعماق (The Deep) به زیباترین شکل ممکن به معرفی این سیستمهای مزوفوتیک و موجودات عجیبی که در تاریکی مطلق یا نیمهتاریکی اقیانوسها زندگی میکنند پرداخته است.
علاوه بر این، مستند تعقیب مرجانها (Chasing Coral) که از پلتفرم نتفلیکس پخش شد، هرچند بیشتر روی بحران سفید شدن مرجانهای سطحی تمرکز دارد، اما به خوبی اهمیت حیاتی این ساختارهای زنده را در تعادل زیستی کل سیاره زمین نشان میدهد. تماشای این مستندها به ما یادآوری میکند که اقیانوسها هنوز چقدر ناشناخته هستند و هر کشف جدید در اعماق آبها میتواند کلید حل پازلهای بزرگی درباره آینده حیات روی زمین باشد.
چرا صخرههای مرجانی اعماق دریا کمتر دچار پدیده سفیدشدگی میشوند؟
یکی از سوالات کلیدی این است که چرا صخرههای مرجانی مزوفوتیک یا همان اعماق متوسط، نسبت به صخرههای مرجانی سطحی در برابر افزایش دمای اقیانوسها مقاومتر هستند؟ پاسخ این سوال در پایداری دمایی لایههای عمیقتر آب نهفته است. در اقیانوسها پدیدهای به نام لایهبندی حرارتی وجود دارد که آبهای گرم سطحی را از آبهای سردتر اعماق جدا میکند. صخرههای مرجانی واقع در اعماق بالای ۵۰ متر معمولاً از امواج گرمایی شدیدی که به سطح اقیانوس ضربه میزنند در امان میمانند.
علاوه بر این، مرجانهای این بخشها به دلیل انطباق با نور بسیار کم، وابستگی کمتری به جلبکهای همزیست دارند که به نور خورشید برای فتوسنتز نیاز دارند. در مرجانهای سطحی، افزایش دما باعث دفع این جلبکها و در نتیجه سفیدشدگی و مرگ مرجان میشود. اما در اعماق دریا، مرجانها بیشتر به شکار ذرات معلق غنی از مواد مغذی در آب متکی هستند و این شیوه تغذیه جایگزین، به آنها اجازه میدهد تا در شرایط بحرانی بهتر دوام بیاورند.
تاثیر صیادی سنتی و صنعتی بر بقای این صخرههای فراموششده چیست؟
سوالی دیگر که ذهن پژوهشگران را به خود مشغول کرده این است که چگونه این صخرهها در منطقهای که برای صید ترال یا همان تورکشی در کف دریا نقشهبرداری شده بود، جان سالم به در بردهاند؟ پاسخ احتمالی در ناهمواریهای بستر دریا در محل رشد این مرجانهاست. تورهای صیادی ترال بزرگ صنعتی برای کشیده شدن روی بسترهای شنی و صاف طراحی شدهاند. صخرههای سنگی و مرجانی به دلیل داشتن پستی و بلندی شدید، میتوانند تورهای گرانقیمت صیادان را پاره کنند.
به همین دلیل، صیادان صنعتی معمولاً از حرکت در مناطق صخرهای خودداری میکنند که این امر به طور ناخواسته فضایی امن برای رشد مرجانها ایجاد کرده است. با این حال، صیادی سنتی محلی با قلاب و تورهای کوچکتر همچنان در این مناطق جریان دارد. اگرچه این فعالیتها آسیب کمتری نسبت به ترال وارد میکنند، اما رها شدن تورها و نخهای ماهیگیری در کف دریا میتواند باعث خفگی و شکستن ساختار مرجانهای بادبزنی شود. به همین علت، ثبت این مناطق به عنوان مناطق حفاظتشده دریایی برای جلوگیری از تخریبهای آینده بسیار حیاتی است.
منبع: Frontiers in Marine Science
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
