غم پنهانی که هرگز آشکار نکردهاید، چطور میتواند سیستم ایمنی شما را از پا درآورد؟
کلیک کن!
شاید تا حالا تصور میکردید که وقتی یک فقدان بزرگ را پشت سر میگذارید و به زندگی عادی برمیگردید، همه چیز تمام شده است. اینکه با «قوی ماندن» و لبخند زدن به دیگران، از پسِ آن حادثه تلخ برآمدهاید. اما در این مقاله میخواهیم روی دیگر سکه را با هم ببینیم. در یک پزشک پیش از این هم درباره رابطه ذهن و بدن برایتان نوشته بودم، اما حالا مشخص شده که غمی ابرازش نکردهاید، مثل یک دشمن نامرئی در بدن باقی میماند. تحقیقات جدید نشان میدهند که سوگواری ابراز نشده، فقط یک بارِ روانی نیست، بلکه مستقیماً بیولوژی سیستم ایمنی شما را به شکلی تغییر میدهد و میتواند شما را از نظر جسمی بیمار کند.
وقتی بدن منتظر آمادگی روحی شما نمیماند
بسیاری از ما وقتی عزیزی را از دست میدهیم، زندگی را متوقف نمیکنیم؛ به کارمان ادامه میدهیم، از خانواده مراقبت میکنیم و به همه میگوییم که حالمان خوب است. اما واقعیت این است که بدن شما برای شروع فرایند سوگواری، منتظر اجازه شما نمیماند. از سال 1977، محققان متوجه شدهاند که از دست دادن عزیزان یکی از مخربترین اتفاقات فیزیکی است که یک انسان میتواند تجربه کند. نتایج پژوهشهایی که در طول 40 سال انجام شده، نشان میدهد افرادی که در دوران سوگواری هستند، سطح التهاب بالاتری در خون دارند و پاسخ سیستم ایمنی آنها به واکسنها و عفونتها به شدت ضعیف میشود.
چیزی به نام «اثر بیوگی» در پزشکی وجود دارد که کاملاً مستند است؛ این اصطلاح به افزایش نرخ مرگومیر در میان کسانی اشاره دارد که به تازگی همسر خود را از دست دادهاند. در هفته اول پس از فقدان، خطر مرگ برای فرد بازمانده میتواند تا دو برابر افزایش یابد. این فقط یک اندوه ساده نیست؛ این یک واقعه بیولوژیکی تمامعیار است. برخلاف این جمله تکراری که «زمان همه زخمها را التیام میبخشد»، شواهد علمی میگویند زمان به تنهایی کافی نیست. آنچه در طول این زمان با غم خود انجام میدهید، تعیینکننده سلامت سیستم ایمنی شماست.
سرکوب غم با گلبولهای سفید شما چه میکند؟
بسیاری از مردم فکر میکنند وقتی غم از سطح آگاهیشان محو شد، بدن هم دیگر با آن کاری ندارد. اما یک پژوهش در سال 2020 روی 99 نفر که به تازگی همسرشان را از دست داده بودند، نشان داد که قضیه به این سادگی نیست. دانشمندان سطح پروتئینهای التهابی (Cytokines) را در خون این افراد اندازهگیری کردند و آن را با میزان «سرکوب احساسات» آنها مقایسه کردند. نتیجه تکاندهنده بود: کسانی که بیشتر احساسات خود را پنهان میکردند و سعی داشتند قوی به نظر برسند، سطح بالاتری از نشانگرهای التهابی مثل اینترلوکین-6 (Interleukin-6) و فاکتور نکروز تومور آلفا (TNF-alpha) داشتند.
این مواد شیمیایی، دقیقاً همانهایی هستند که وقتی به طور مزمن در بدن بالا بمانند، راه را برای بیماریهای قلبی، دیابت و پیری زودرس بیولوژیک باز میکنند. در واقع، گلبولهای سفید شما استراتژی عاطفی شما را میخوانند. وقتی غم را سرکوب میکنید، سیستم پاسخ به استرس در وضعیت «روشن» باقی میماند و سیگنال خاموشی دریافت نمیکند. هزینه فیزیکی این خودداری و سکوت، گاهی با هزینه خودِ آن فقدان برابری میکند و حتی مدتها بعد از اینکه ظاهر زندگی به حالت عادی برگشت، در بدن باقی میماند.
تله کورتیزول: چرا «قوی ماندن» همیشه به نفع شما نیست؟
احتمالاً شنیدهاید که به فرد سوگوار میگویند «خودت را مشغول نگه دار» یا «به خاطر بچهها قوی باش». از نظر اجتماعی این یک نشانه تابآوری است، اما از نظر بیولوژیکی اغلب نتیجه معکوس دارد. وقتی غم پردازش نمیشود، مغز این درد عاطفی حلنشده را به عنوان یک تهدید دائمی تفسیر میکند. در نتیجه، غدد فوق کلیوی مدام هورمون کورتیزول ترشح میکنند. کورتیزول در دوزهای کوتاه مفید است، اما ترشح طولانیمدت آن فاجعهبار است.
در افرادی که دچار «اختلال سوگ طولانیمدت» (Prolonged Grief Disorder) هستند، سیستم تنظیم استرس بدن دچار فروپاشی میشود. کورتیزول بالا در بلندمدت، تولید گلبولهای سفیدی را که مسئول شناسایی و نابودی عوامل بیماریزا هستند، کاهش میدهد. قوی ماندن به این معنای بیولوژیکی، یعنی وام گرفتن از سیستم ایمنی برای پرداخت هزینه استرس. بدن نمیتواند این وام را برای مدت نامحدودی پرداخت کند و در نهایت، سیستم دفاعی شما در برابر سادهترین عفونتها هم بیدفاع میشود.
ارتباطات اجتماعی: فراتر از یک همدلی ساده
وقتی اطرافیان میگویند «در جمع بمان» یا «تنها نباش»، شاید فقط قصد مهربانی داشته باشند، اما تحقیقات نشان میدهد که ارتباط اجتماعی یک کاتالیزور بیولوژیکی برای ترمیم سیستم ایمنی است. در پژوهشی که روی مراقبان بیماران مبتلا به آلزایمر انجام شد، مشخص شد افرادی که شبکه اجتماعی قویتری داشتند، بعد از فوت بیمارشان، خیلی سریعتر شاهد بازگشت عملکرد لنفوسیتها (نوعی گلبول سفید) به حالت عادی بودند. در مقابل، افراد منزوی همچنان با ضعف ایمنی دستوپنجه نرم میکردند.
این یافته یکی از مهمترین نکات در حوزه سوگواری است؛ تنهایی بعد از فقدان فقط دلگیر نیست، بلکه سمی برای سیستم ایمنی است. البته منظور از ارتباط اجتماعی، شلوغیهای کاذب نیست، بلکه ارتباط با کسانی است که از فقدان شما آگاهند و از شما نمیخواهند تظاهر به قوی بودن کنید. با اینکه این تحقیقات مشاهدهای هستند و نمیتوان با قطعیت صد درصدی گفت که معاشرت مستقیماً سلولها را تعمیر میکند، اما همبستگی بین این دو آنقدر قوی هست که بتوان به آن به عنوان یک استراتژی درمانی نگاه کرد.
سوءبرداشتها درباره زمان و کیفیت سوگواری
یکی از بزرگترین سوءبرداشتهای علمی و عمومی در گذشته این بود که سوگواری یک فرایند خطی است که باید بعد از چند ماه تمام شود. در حالی که امروز میدانیم سوگ میتواند سالها در بیولوژی بدن باقی بماند. خطای بزرگ دیگر این بود که تصور میشد گریه کردن یا ابراز ناراحتی نشانه ضعف سیستم عصبی است، در حالی که دقیقاً برعکس؛ ابراز غم باعث تخلیه بارهای التهابی میشود. همچنین نباید فراموش کرد که اختلال سوگ طولانیمدت حالا به عنوان یک تشخیص رسمی در کتابهای روانپزشکی (DSM-5-TR) شناخته میشود و اگر بیش از شش ماه عملکرد زندگی شما مختل شده، این دیگر فقط یک غم ساده نیست و نیاز به مداخله تخصصی دارد.
راهکارهای عملی برای زیستن با غم
شما نمیتوانید با زور جلوی غم را بگیرید، اما میتوانید انتخاب کنید که چطور با آن کنار بیایید. تحقیقات چند روش را برای کاهش بار فیزیکی سوگ پیشنهاد میدهند:
-نوشتن و ابراز کردن احساسات: روزی 15 تا 20 دقیقه درباره آنچه حس میکنید بنویسید، بدون اینکه آن را ویرایش کنید یا به کسی نشان دهید. این کار به پردازش سلولی غم کمک میکند.
-ارتباط اجتماعی نامدار: حداقل با یک یا دو نفر که نیاز نیست جلوی آنها فیلم بازی کنید، به طور هفتگی در تماس باشید.
-تحرک بدنی ملایم: پیادهروی ساده سطح سیتوکینهای التهابی را در خون کاهش میدهد. هدف اینجا ورزش حرفهای نیست، بلکه ارسال پیام «امنیت» به بدن است.
-درخواست کمک حرفهای: اگر غم شما را از پا درآورده، صحبت با یک متخصص میتواند مسیر بیولوژیکی شما را از التهاب مزمن به سمت بهبود تغییر دهد.
غمِ «آنچه میتوانست باشد» و فقدانهای نامرئی
شاید تا حالا تصور میکردید که سوگ فقط سیاه پوشیدن برای یک عزیز است، اما سوگهای خاموشی وجود دارند که هیچ مراسم تشییعی برایشان برگزار نمیشود، ولی در سکوت، بیولوژی ما را فرسوده میکنند. غم نرسیدن به معشوق در جوانی و سالها زیستن در خیال با او، یکی از این سنگینترین فقدانهاست. فرد در ذهن خود شاخصی تخیلی و آرمانی از آن آدم میسازد و تمام زندگی واقعیاش را با آن خیال دستنیافتنی قیاس میکند. این شکاف دائمی بین واقعیت سرد و خیال گرم، بدن را در وضعیت تنش مزمن قرار میدهد.
علاوه بر این، ما با نوعی از اندوه دستبهگریبانیم که میتوان آن را غم عدم امکان خودشکوفایی (Self-actualization) نامید؛ اینکه سالها خود را در مرتبهای حقیرتر از آنچه باید میبودید، ببینید. این حسرت که پتانسیلهای وجودی شما زیر چرخدندههای زندگی یا انتخابهای غلط له شده، نوعی سوگ فرساینده برای «منِ برتر» است. وقتی فرد با حسرتِ آنچه میتوانست باشد روزگار میگذراند، مغز مدام سیگنال تهدید و شکست صادر میکند.
غم کودکی نکردن و جوانی نکردن، زخمی است که دیده نمیشود اما سیستم ایمنی آن را به خوبی حس میکند. روزهایی که باید با فراغت بال سپری میشدند و نشدند، در حافظه سلولی ما به عنوان یک طلبِ وصولنشده باقی میمانند. این سوگهای پنهان، چون مجالی برای ابراز عمومی و همدلی دیگران ندارند، اغلب راهی به بیرون پیدا نمیکنند و مستقیماً به سیستم دفاعی بدن شبیخون میزنند.
اجبار به سکوت در سطح جامعه
بسیار پیش آمده که در جوامع مختلف، بستری برای بیان دردهای جمعی وجود ندارد. وقتی آحاد یک جامعه نتوانند از غمهایشان بگویند و مجبور به پنهانکاری شوند، یک «سرکوب جمعی» رخ میدهد. در چنین اتمسفری، مردم نمیتوانند بگویند که میترسند، نگران آینده هستند، کابوس میبینند یا دچار درماندگی شدهاند. وقتی بیانِ ناامیدی یا نارضایتی از جایگاه و وضعیت موجود به یک تابو تبدیل شود، بدن تکتک افراد آن جامعه هزینه این سکوت را پرداخت میکند.
روانشناسی اجتماعی نشان میدهد که وقتی فرد احساس میکند دردمندیاش «دیده» نمیشود یا اجازه فریاد زدن ندارد، پاسخ التهابی در بدن او تشدید میشود. این وضعیت که میتوان آن را «بیپناهی آموختهشده» نامید، سیستم ایمنی را در وضعیت تدافعیِ دائمی قرار میدهد. جامعهای که در آن تظاهر به خوب بودن یک اجبار است، جامعهای است که در آن نرخ بیماریهای مرتبط با استرس و ضعف ایمنی به شکلی تصاعدی بالا میرود. در واقع، ابرازِ جمعیِ نگرانی و اضطراب، نه یک ضعف، بلکه یک مکانیسم دفاعی برای بقای بیولوژیک است.
منبع: + با اضافات
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
