فیلم Happy as Lazzaro (2018) شاد مثل لازارو | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

فیلم شاد مثل لازارو (Happy as Lazzaro) با نام اصلی Lazzaro felice یکی از آن تجربه‌های نادر سینمایی است که مرز میان واقعیت تلخ و رویاپردازی شاعرانه را کاملا از بین می‌برد. آلیس رورواکر (Alice Rohrwacher) با این فیلم نه تنها جایزه بهترین فیلم‌نامه جشنواره کن را از آن خود کرد، بلکه پرتره‌ای فراموش‌نشدنی از معصومیت انسانی در برزخ مدرنیته ارائه داد. اما چرا این قصه قدیس‌گونه در عصر جادوی سیاه سرمایه‌داری، این‌قدر عمیق روی ذهن مخاطب سنگینی می‌کند؟ آیا لازارو یک فرد مقدس مدرن است یا رویایی روبه‌زوال در جهان نابرابر امروز؟ در این نوشته می‌خواهیم ابعاد مختلف این شاهکار سینمایی را بشکافیم و جهان عجیب آن را مرور کنیم.

شناسنامه فیلم و ساختار روان‌شناختی معصومیت

فیلم سینمایی Happy as Lazzaro محصول سال ۲۰۱۸ کشور ایتالیا، به کارگردانی و نویسندگی آلیس رورواکر است که توانست در همان سال توجه منتقدان جهانی را جلب کند. این اثر با فیلم‌برداری بی‌نظیر هلن لووار (Hélène Louvart) به شیوه ۱۶ میلی‌متری ساخته شده تا حس و حالی نوستالژیک، کهنه و در عین حال زنده به تصویر ببخشد. نقش‌آفرینی خیره‌کننده آدریانو تاردیولو (Adriano Tardiolo) در اولین تجربه بازیگری‌اش، لازارو را به یکی از ماندگارترین چهره‌های معصوم تاریخ سینما بدل کرد. این اثر سینمایی داستان و روایتی فراتر از یک درام معمولی دارد و به بررسی لایه‌های عمیق روان‌شناسی انسان، استثمار طبقاتی و تقابل اخلاق با جاه‌طلبی بشر می‌پردازد.

سقوط از دره زمان؛ روایت کامل شکاف تاریخ

داستان فیلم در روستایی ایزوله و کوهستانی به نام اینویولاتا (Inviolata) آغاز می‌شود؛ جایی که روستاییان و دهقانان فقیر بدون اطلاع از قوانین دنیای بیرون، تحت استثمار بی‌رحمانه زنی ثروتمند به نام کنتس دلا لونا زندگی می‌کنند. این کشاورزان که در نظام ارباب‌رعیتی کشنده حبس شده‌اند، حتی نمی‌دانند که سیستم برده‌داری سال‌هاست منسوخ شده است. در میان این جمعیت سخت‌کوش، جوانی کم‌حرف، بسیار خوش‌قلب و ساده‌دل به نام لازارو حضور دارد که همگان او را به انجام کارهای سخت و طاقت‌فرسا وا می‌دارند. لازارو بدون هیچ‌گونه کینه یا گله‌ای، هر درخواستی را با لبخندی معصومانه پاسخ می‌دهد و تمام بار سنگین کارهای بقیه را به دوش می‌کشد. در این میان، پسری مغرور و نازپرورده به نام تانکردی، فرزند کنتس، برای فرار از کسالت وارد روستا می‌شود. او برای جلب توجه و انتقام از مادرش، سناریوی مصنوعی خود را طراحی می‌کند و از لازارو می‌خواهد در این بازی عجیب همراهی‌اش کند.

تانکردی و لازارو نوعی برادری خیالی میان خود می‌سازند. تانکردی که نیت‌های خودخواهانه‌ای دارد، لازارو را به مخفیگاهش در کوهستان می‌برد و او را تنها دوست واقعی خود می‌نامد. لازارو با تمام وجود این رفاقت را باور می‌کند و خود را وقف خدمت به تانکردی می‌کند. اما در جریان این پنهان‌کاری، لازارو دچار تب شدید شده و هنگام بازگشت به سمت مخفیگاه، از دره‌ای عمیق به پایین سقوط می‌کند. هم‌زمان با سقوط لازارو، راز کلاهبرداری کنتس بر ملا شده و نیروهای پلیس تمام دهقانان روستا را نجات داده و آن‌ها را به دنیای مدرن شهری منتقل می‌کنند. روستا خالی از سکنه می‌شود و لازارو بر اثر این سقوط، سال‌ها در اعماق آن دره بی‌هوش و مرده باقی می‌ماند. گرگی پیر و اساطیری پیکر لازارو را بومی‌کند اما به دلیل معصومیت مطلقش او را رها می‌سازد تا این که لازارو به طرز معجزه‌آسایی از خواب چندساله برمی‌خیزد.

وقتی لازارو از دره بالا می‌آید، هیچ تغییری نکرده و حتی یک روز هم پیر نشده است، اما جهان اطرافش کاملا دگرگون شده است. او دهکده متروکه را ترک کرده و راهی شهر مدرن می‌شود تا دوست دیرینه‌اش تانکردی را پیدا کند. لازارو در حاشیه شهر صنعتی با اهالی قدیمی دهکده روبه‌رو می‌شود که اکنون پیر شده‌اند و در فقری سیاه‌تر، از طریق کلاهبرداری‌های کوچک زندگی می‌گذرانند. او بالاخره تانکردی را می‌یابد که تمام ثروت خانوادگی‌اش را از دست داده و ورشکسته شده است. در نهایت، لازارو که می‌بیند دوستش درگیر طلبکاران بانکی است، ساده‌لوحانه وارد یک بانک شهری می‌شود تا پول دوستش را پس بگیرد. مشتریان و ماموران بانک به گمان این که او سارق مسلح است یا مشکلی روانی دارد، هجوم آورده و این جوان معصوم را زیر ضربات سهمگین خود می‌کشند، در حالی که روحیه‌اش همچون پرنده‌ای بر فراز شهر به پرواز درمی‌آید.

جادوی ۱۶ میلی‌متری؛ بافت بصری غبارگرفته

انتخاب فرمت ۱۶ میلی‌متری برای ساخت این اثر، صرفا یک تصمیم زیبایی‌شناختی نیست بلکه ابزاری برای خلق حس زمان‌مندی معلق است. فیلم‌برداری روی نگاتیو سبب شده تصویر دارای بافت گرانولار (Granular) و رنگ‌های گرم و غبارگرفته باشد که حس رویاگون بودن قصه را تقویت می‌کند. فیلم از زوایای دوربین متحرک و نوستالژیک بهره می‌برد تا حس نئورئالیسم کلاسیک ایتالیا را زنده کند. این بافت بصری، نابرابری میان جهان روستایی و فضاهای سرد، فلزی و سیمانی شهر مدرن را بدون نیاز به دیالوگ‌های گل‌درشت به تصویر می‌کشد و تجربه دیداری متفاوتی برای بیننده خلق می‌کند.

رئالیسم جادویی؛ فرار از مرزهای سینمای تجاری

آلیس رورواکر در این فیلم یکی از بهترین نمونه‌های رئالیسم جادویی (Magic Realism) در سینمای قرن بیست و یکم را خلق کرده است. عناصر فوق‌طبیعی مثل عدم پیری لازارو یا رستاخیز او، بدون هیچ‌گونه جلوه‌های ویژه کامپیوتری سنگین یا رفتارهای غلوشده روایت می‌شوند. فیلم‌ساز این اتفاقات جادویی را طوری در دل زندگی روزمره و رئالیستی می‌تند که مخاطب پذیرش کاملی نسبت به آن پیدا می‌کند. این رویکرد شاعرانه به فیلم اجازه می‌دهد تا از چارچوب‌های کلیشه‌ای درام‌های اجتماعی فراتر رفته و به قلمرو اسطوره‌ها و آموزه‌های اخلاقی عمیق دست یابد.

پیوند میان قدیسان کلاسیک و فرودستان مدرن

کاراکتر لازارو ارجاعی آشکار به شخصیت ایلیا یا لازاروس (Lazarus) در کتاب مقدس دارد که از مرگ برمی‌خیزد. او نماینده قداست خالص است؛ قداستی که در دنیای مادی‌گرا و سودمحور مدرن جایی ندارد و بی‌پناه باقی می‌ماند. دهقانان در گذشته تحت سلطه ارباب بودند و در دنیای مدرن تحت سلطه حاشیه‌نشینی و فقر شهری قرار گرفته‌اند. لازارو در هر دو دوران تنها کسی است که هیچ‌گاه نفع شخصی را در نظر نمی‌گیرد و همین امر او را به یک قدیس مدرن بدل می‌کند که نهایتا توسط ناآگاهی جمعی قربانی می‌شود.

موسیقی حزین باد؛ آواهای درهم‌شکسته در کلیسا

یکی از شگفت‌انگیزترین سکانس‌های فیلم، صحنه حضور اهالی سابق روستا در یک کلیسای شهری است. وقتی کشیش آن‌ها را به دلیل نداشتن پول بیرون می‌کند، آوای ارگ کلیسا به طرز معجزه‌آسایی قطع شده و موسیقی همراه با لازارو و اهالی فقیر به خیابان می‌آید. صدای باد و آواهای بومی که در طول فیلم شنیده می‌شوند، لایه شنیداری بی‌نظیری ایجاد کرده‌اند. این استفاده خلاقانه از صدا، نشان‌دهنده آن است که هنر و معنویت حقیقی از دیوارهای بتنی موسسات مذهبی فرار کرده و به سمت انسان‌های پاک و فراموش‌شده می‌رود.

استعاره گرگ و فروپاشی نیکی بی‌چشم‌داشت

در طول داستان، روایتی از یک گرگ پیر و تنها بازگو می‌شود که به حیوانات و انسان‌ها حمله می‌کند اما وقتی به لازارو می‌رسد، بوی انسانیت خالص و بی‌گناهی را حس کرده و از آسیب زدن به او خودداری می‌کند. گرگ در واقع نمادی از طبیعت و وحشی‌گری اولیه است که در برابر پاکی مطلق لازارو زانو می‌زند. در مقابل، انسان‌های به ظاهر متمدن شهری که درگیر زنجیره‌های مالی و ترس‌های خود هستند، نتوانستند این پاکی را درک کنند و در نهایت او را نابود کردند. این کنتراست تلخ، نقد تندی به مفهوم مدرنیته و اخلاق خردشده انسان امروزی وارد می‌سازد.

انتقاد نئورئالیستی به استثمار مدرن و نابرابری شهری

فیلم با مهارت تمام نشان می‌دهد که چطور سیستم‌های استثماری فقط شکل خود را تغییر می‌دهند اما جوهر آن‌ها ثابت می‌ماند. روستاییانی که در گذشته برده کشاورزی بودند، پس از آزردگی از آن سیستم، به حاشیه خطوط آهن شهری پرتاب شده و مجبورا به کارهای پست و غیرقانونی روی می‌آورند. آنها از یک سیستم برده‌داری سنتی به سیستم برده‌داری مدرن کپی‌رایتی و اقتصادی هدایت شده‌اند. رورواکر با ظرافتی تحسین‌برانگیز، توهم آزادی در جامعه سرمایه‌داری را افشا کرده و ثابت می‌کند که بدون آگاهی و عدالت ساختاری، تغییر دوران صرفا نوع رنج انسان را تغییر می‌دهد.

راز رستاخیز لازارو و تعبیرهای اسطوره‌ای

رستاخیز لازارو پس از سال‌ها خواب در اعماق دره، فراتر از یک اتفاق داستانی، نقطه‌ای تحلیلی برای خوانش‌های متعدد است. او بدون دست‌خورده ماندن جسم و روحش، دوباره پا به جهان می‌گذارد تا شاهد زوال رفقایش باشد. او هیچ پاسخی برای چراهای دنیا ندارد و فقط بر حسب غریزه پاکش دوست می‌دارد. این ماندگاری در زمان، استعاره‌ای از ابدی بودن نیکوکاری و معصومیت است که حتی اگر توسط چرخدنده‌های بی‌رحم تاریخ له شود، حقیقت آن هرگز فاسد نشده و تا ابد در حافظه بیدار جهان باقی خواهد ماند.

درخشش بی‌ادعای آدریانو تاردیولو در نقش لازارو

حضور آدریانو تاردیولو در نقش لازارو یکی از بهترین انتخاب‌های بازیگری در سینمای مستقل جهان است. او که پیش از این فیلم هیچ تجربه بازیگری نداشت، توسط کارگردان در یک مدرسه پیدا شد. چهره معصوم، نگاه‌های مات و بی‌پناه و حرکات آرام او، کیفیتی غیرزمینی به کاراکتر لازارو بخشیده است. تاردیولو بدون هیچ‌گونه تکنیک اکتیو یا بازیگری نمایشی، توانست احساسی عمیق از شفقت و سادگی را تنها با چشمانش به مخاطب منتقل کند و تصویری خلق کند که تا مدت‌ها در یادها باقی می‌ماند.

ارتباط ساختاری با آثار بزرگ سینمای ایتالیا

شاد مثل لازارو به شدت تحت تاثیر سنت نئورئالیسم ایتالیا و سینماگرانی چون ویتوریو دسیکا (Vittorio De Sica) و روبرتو روسلینی (Roberto Rossellini) است. اثر رورواکر هم‌زمان یادآور روح شاعرانه و طنز تلخ آثار پیر پائولو پازولینی (Pier Paolo Pasolini) و لوکینو ویسکونتی (Luchino Visconti) نیز هست. فیلم توانسته این میراث باارزش را بازسازی کرده و آن را با مسائل معاصر نظیر مهاجرت، بحران‌های اقتصادی و بی‌هویتی انسان مدرن ترکیب کند. همین پیوند میان گذشته و حال، فیلم را به اثری کلیدی در سینمای نوین اروپا تبدیل کرده است.

پنج فیلم پیشنهادی برای علاقه‌مندان به این فضای سینمایی

اگر از تماشای فیلم شاد مثل لازارو لذت برده‌اید و به دنبال آثار سینمایی با درون‌مایه‌های مشابه، رئالیسم جادویی و نقد اجتماعی عمیق هستید، این پنج اثر جاویدان را از دست ندهید:

• Miracle in Milan (1951): شاهکار ویتوریو دسیکا که داستان جوانی معصوم و خوش‌بین را در میان فقرا و حاشیه‌نشینان میلان با لحنی جادویی روایت می‌کند.
• Nights of Cabiria (1957): اثری درخشان از فدریکو فلینی درباره زنی ساده‌دل که با وجود تمام بی‌مهری‌های جهان، امید و معصومیتش را از دست نمی‌دهد.
• The Wonders (2014): فیلم قبلی آلیس رورواکر که به زندگی یک خانواده زنبوردار در روستاهای ایتالیا و تقابل سنت با دنیای مدرن می‌پردازد.
• Tree of Wooden Clogs (1978): ساخته ارمانو اولمی که زندگی سخت و شاعرانه دهقانان ایتالیایی را در قرن نوزدهم با جزئیات خیره‌کننده به تصویر می‌کشد.
• As Happy as Elefantes (2019): اثری مستقل و هنری که با لحنی متل‌گونه به بررسی تنهایی انسان و جست‌وجوی معنا در جهان معاصر می‌پردازد.

جمع‌بندی نهایی

فیلم «شاد مثل لازارو» روایتی تلخ اما فوق‌العاده زیبا از تقابل معصومیت خالص انسانی با بی‌رحمی ساختارهای مدرن است. آلیس رورواکر با بهره‌گیری از رئالیسم جادویی و بافت بصری ۱۶ میلی‌متری، مرثیه‌ای ماندگار برای اخلاق ازدست‌رفته انسان امروزی می‌سراید. لازارو نماد آن بخش از وجود ماست که در هیاهوی منافع شخصی و پیشرفت‌های صنعتی به فراموشی سپرده شده است. این اثر سینمایی ما را وا می‌دارد تا بار دیگر به روابط، ارزش‌ها و مفهوم واقعی نیکی بی‌چشم‌داشت بیندیشیم و از خود بپرسیم در دنیای امروز، چه بر سر معصومیت آمده است.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

فیلم پایان خوش | داستان و نقد Happy End (1967)

سندروم قلب شاد چیست؟ وقتی خوشحالی زیاد مثل زنی را راهی اورژانس کرد!

فیلم Green Book (2018) کتاب سبز | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

فیلم The Wild Pear Tree (2018) درخت گلابی وحشی | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

فیلم Bohemian Rhapsody (2018) حماسه کولی | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

فیلم Shadow Fighter (2018) مبارز سایه | معرفی، داستان، نقد و تحلیل