بازی کیت بلانشت در نقش لیدیا تار در فیلم Tár (2022) | مستبد، نابغه، مغرور، پیچیده، مدرن

به تصویر کشیدن سقوط یک نابغه موسیقی کلاسیک که در تاروپود قدرت و غرور خود اسیر شده نیازمند هنری ناب و عمیق است. آشنایی با بازی کیت بلانشت در نقش لیدیا تار (Lydia Tár) می‌تواند یکی از موارد ضروری برای درک سینمای مدرن و روان‌شناختی امروز باشد. در این مقاله قصد داریم به تحلیل شخصیت مستبد، نابغه و پیچیده لیدیا تار بپردازیم و جزئیات شگفت‌انگیز این نقش‌آفرینی را مرور کنیم. آیا لیدیا تار یک قربانی فرهنگ لغو (Cancel Culture) است یا یک متجاوز از قدرت که سرانجام به سزای اعمالش می‌رسد؟ چگونه کیت بلانشت توانست چنین پرتره پرجزئیاتی از یک رهبر ارکستر بسازد؟ با ما همراه باشید تا ابعاد فنی و هنری این اثر را بررسی کنیم.

۱. شناسنامه فیلم و داستان کلی

فیلم سینمایی تار (Tár) محصول سال ۲۰۲۲ میلادی به نویسندگی، تهیه‌کنندگی و کارگردانی تاد فیلد (Todd Field) است. در این درام روان‌شناختی کیت بلانشت در نقش اصلی یعنی لیدیا تار بازی می‌کند و بازیگران دیگری چون نینا هوس، نوئمی مرلان، سوفی کائور و جولین گلاور او را همراهی می‌کنند. داستان فیلم درباره لیدیا تار، یکی از بزرگ‌ترین رهبران ارکستر جهان و نخستین مدیر زن ارکستر سمفونیک برلین است که در اوج شهرت و موفقیت کاری خود قرار دارد و در حال آماده‌سازی برای اجرای زنده سمفونی شماره ۵ گوستاو مالر (Gustav Mahler) است.

زندگی حرفه‌ای و شخصی لیدیا بسیار منظم و تحت کنترل به نظر می‌رسد اما به تدریج با افشای رفتارهای سوءاستفاده‌گرانه او با دانشجویان و اعضای ارکستر، این نظم فرو می‌پاشد. خودکشی یکی از دانشجویان سابق او که پیش از این توسط لیدیا بایکوت شده بود جرقه‌ای می‌شود برای شروع شایعات و اتهامات اخلاقی علیه او. با انتشار ویدیوهایی از کلاس‌های درسش و اتهام‌های گوناگون در رسانه‌ها، لیدیا موقعیت کاری، ارکستر و حتی خانواده خود را از دست می‌دهد و مسیر سقوطی اجتناب‌ناپذیر را آغاز می‌کند.

۲. روان‌شناسی شخصیت لیدیا تار

لیدیا تار شخصیتی به شدت مستبد، مغرور و نابغه است که خود را فراتر از قوانین اخلاقی جامعه می‌داند. او هویتی خودساخته دارد که حتی نام اصلی خود را برای رسیدن به این جایگاه تغییر داده است. بلانشت این تضاد میان عظمت بیرونی و حقارت درونی لیدیا را با دقتی شگفت‌انگیز تصویر می‌کند. او در عین حال که یک نابغه بی‌نظیر موسیقی است، فردی است که از روابط عاطفی و حرفه‌ای خود به عنوان ابزاری برای تثبیت قدرتش استفاده می‌کند.

روان‌شناسی او نشان‌دهنده یک خودشیفتگی پنهان است که در قالب عشق به هنر تزیین شده است. او هرگونه نقد به رفتارهایش را به عنوان حمله به هنر ناب تلقی می‌کند. بلانشت با نگاه‌های سرد و زبان بدنی مقتدرانه، زوایای تاریک ذهن این رهبر ارکستر را آشکار می‌سازد. این کاراکتر به ما نشان می‌دهد که چگونه قدرت مطلق می‌تواند ذهن متفکر یک هنرمند را فاسد کند و او را به ورطه نابودی اخلاقی بکشاند.

۳. هنر رهبری ارکستر و آموزش‌های فیزیکی بلانشت

یکی از درخشان‌ترین جنبه‌های بازی بلانشت در این فیلم یادگیری واقعی مهارت‌های رهبری ارکستر است. او برای این نقش ماه‌ها آموزش دید تا بتواند به طور واقعی ارکستر فیلارمونیک درسدن را در حین فیلم‌برداری رهبری کند. حرکات دست او، نحوه ایستادن و ارتباط چشمی او با نوازندگان کاملا حرفه‌ای و بدون نقص است. این سطح از تعهد باعث شد که حتی نوازندگان واقعی حاضر در فیلم از مهارت او شگفت‌زده شوند.

او علاوه بر رهبری ارکستر نواختن پیانو را نیز تمرین کرد و زبان آلمانی را با لهجه‌ای روان فرا گرفت. این دگرگونی فیزیکی و مهارتی به بازی او اعتباری بی‌نظیر بخشید که مخاطب را کاملا متقاعد می‌کند با یک موسیقی‌دان واقعی روبرو است. بلانشت توضیح داده است که ریتم رهبری ارکستر به او کمک کرد تا ضرب‌آهنگ درونی شخصیت لیدیا را در صحنه‌های غیرموسیقایی نیز پیدا کند که این نشان از نبوغ او دارد.

۴. سوءاستفاده از قدرت و روابط سیال کاراکتر

فیلم تار به بررسی دقیق مکانیسم‌های قدرت در نهادهای هنری می‌پردازد. لیدیا تار از موقعیت خود برای جذب نوازندگان جوان و سپس بایکوت کردن آن‌ها در صورت عدم تمایل به همکاری‌های شخصی استفاده می‌کند. رابطه او با دستیارش فرانچسکا و همسرش شارون که او نیز کنسرت‌مایستر ارکستر است سرشار از بازی‌های روانی و امتیازدهی‌های مصلحتی است. بلانشت این رفتارهای موذیانه را بدون متوسل شدن به کلیشه‌های شرورانه بازی می‌کند.

این بازی روان و چندلایه باعث می‌شود که مخاطب هم‌زمان با تنفر از رفتارهای لیدیا، نبوغ او را هم تحسین کند. روابط او نشان‌دهنده یک شبکه پیچیده از تبادل امتیازات است که در آن هنر به ابزاری برای تسلط بر دیگران تبدیل شده است. بلانشت به خوبی نشان می‌دهد که لیدیا چگونه مرز بین روابط حرفه‌ای و شخصی را عمدا مخدوش می‌کند تا بتواند کنترل خود را بر روی همه حفظ کند.

۵. بازتاب فرهنگ لغو در دنیای موسیقی کلاسیک

تار یکی از نخستین فیلم‌های بزرگی است که به طور مستقیم به موضوع فرهنگ لغو (Cancel Culture) در دوران معاصر می‌پردازد. صحنه جنجالی کلاس درس لیدیا در مدرسه جولیارد (Juilliard School) که در آن او با یکی از دانشجویان درباره جنسیت و گرایش‌های باخ بحث می‌کند، نمونه بارز این تقابل است. لیدیا هنر را فراتر از هویت شخصی هنرمند می‌داند در حالی که نسل جدید به دنبال قضاوت اخلاقی هنرمندان است.

بلانشت در این صحنه‌ها دفاعی پرشور اما متکبرانه از تاریخ موسیقی ارائه می‌دهد. سقوط او در پی انتشار ویدیوی تقطیع‌شده این کلاس نشان می‌دهد که رسانه‌های اجتماعی چگونه می‌توانند در یک لحظه امپراتوری یک هنرمند را نابود کنند. فیلم قضاوتی ساده‌لوحانه درباره فرهنگ لغو ارائه نمی‌دهد بلکه پیچیدگی‌های این پدیده مدرن و پیامدهای ویرانگر آن بر زندگی افراد را به تصویر می‌کشد.

۶. وسواس‌های صوتی و پارانویای لیدیا

با نزدیک شدن به پایان فیلم لیدیا دچار نوعی وسواس صوتی یا صدابیزاری (Misophonia) شدید می‌شود. او صداهای ضعیف و آزاردهنده‌ای مانند تیک‌تاک ساعت، صدای یخچال یا دویدن کسی در جنگل را می‌شنود که دیگران متوجه آن نمی‌شوند. این صداها نمادی از گناهان گذشته او هستند که اکنون به سراغش آمده‌اند. بلانشت این حالت‌های اضطراب و پارانویا را با تنش‌های بدنی و بی‌خوابی‌های مکرر بازی می‌کند.

پارانویای لیدیا نشان‌دهنده فروپاشی ذهنی تدریجی او است. او که روزی کنترل کامل ارکستر را بر عهده داشت اکنون نمی‌تواند صداهای محیط خانه خود را کنترل کند. بلانشت با نمایش آشفتگی درونی لیدیا در مواجهه با این صداها، تنش دراماتیک فیلم را به اوج می‌رساند. این جنبه صوتی فیلم به مخاطب اجازه می‌دهد تا جهان را از دریچه ذهن آشفته و گناهکار لیدیا تجربه کند.

۷. کارگردانی تاد فیلد و فضاسازی سرد فیلم

کارگردانی تاد فیلد پس از سال‌ها دوری از سینما با این فیلم بازگشتی شکوهمندانه بود. او فضایی بسیار سرد، مینیمالیستی و خاکستری برای فیلم طراحی کرده است که خانه مدرن لیدیا در برلین و استودیوهای ضبط موسیقی این حس را تقویت می‌کنند. فیلد با استفاده از پلان‌های طولانی به بلانشت فرصت می‌دهد تا سیر تغییر احساسات کاراکتر را در طول صحنه‌ها به آرامی و با ظرافت نمایش دهد.

این فضاسازی بصری سرد بازتاب‌دهنده دنیای درونی خالی از عاطفه لیدیا تار است. آپارتمان بتنی او بیشتر شبیه به یک زندان خودخواسته به نظر می‌رسد تا مکانی برای زندگی. کارگردانی دقیق فیلد در هماهنگی کامل با بازی بلانشت است و هر دو با هم اثری را خلق کرده‌اند که تا مدت‌ها پس از پایان در ذهن مخاطب باقی می‌ماند. این دقت در جزئیات بصری ارزش هنری اثر را دوچندان کرده است.

۸. مرز باریک بین واقعیت و خیال در داستان

یکی از ویژگی‌های جذاب تار ابهام روایی آن در نیمه دوم فیلم است. مخاطب هرگز به طور قطعی متوجه نمی‌شود که آیا تمام صداها و تهدیدهایی که لیدیا تجربه می‌کند واقعی هستند یا زاییده ذهن گناهکار او. بلانشت با بازی مبهم خود این تردید را تقویت می‌کند. او به گونه‌ای نقش را ایفا می‌کند که گویی لیدیا هم‌زمان در دنیای واقعی و دنیای کابوس‌هایش زندگی می‌کند.

این رویکرد سورئال به فیلم عمقی روان‌کاوانه می‌بخشد. لیدیا تار در مسیر سقوط خود با اشباح گذشته‌اش روبرو می‌شود. بلانشت با تغییر در لحن و نگاه‌های مضطربش نشان می‌دهد که لیدیا چگونه مرزهای واقعیت را گم کرده است. این تعلیق روانی باعث می‌شود که بیننده تا آخرین لحظه نگران سرنوشت این شخصیت پیچیده و متناقض باشد.

۹. بازتعریف نقش زنان در موقعیت‌های قدرت مردانه

فیلم تار با انتخاب یک زن برای نقش یک متجاوز قدرتمند، کلیشه‌های رایج سینمایی درباره جنسیت و قدرت را به چالش می‌کشد. لیدیا تار رفتارهایی را از خود نشان می‌دهد که به طور سنتی به مردان قدرتمند نسبت داده می‌شود. بلانشت معتقد است که این انتخاب باعث شده تا فیلم به جای تمرکز صرف بر روی مسائل جنسیتی به بررسی ماهیت خود قدرت و چگونگی فسادپذیری آن بپردازد.

این بازتعریف نشان می‌دهد که فساد قدرت منحصر به یک جنسیت خاص نیست. لیدیا تار در دنیایی مردانه به قدرت رسیده و برای بقا در آن رفتارهای خشن مردانه را پذیرفته و حتی تقویت کرده است. بازی قدرتمند بلانشت این لایه تئوریک را به شکلی کاملا ملموس ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که چگونه ساختارهای قدرت می‌توانند افراد را فارغ از جنسیتشان بازسازی کنند.

۱۰. استقبال جهانی و نامزدی‌های اسکار فیلم

بازی کیت بلانشت در تار با استقبال بی‌نظیر منتقدان در سراسر جهان روبرو شد. او برای این نقش نامزد جایزه اسکار بهترین بازیگر نقش اول زن شد و جوایز متعددی از جمله جایزه بفتا (BAFTA)، گلدن گلوب و جام ولپی ونیز را دریافت کرد. بسیاری از منتقدان این بازی را نقطه اوج کارنامه هنری بلانشت و یکی از بهترین بازی‌های قرن بیست و یکم توصیف کردند.

اگرچه او اسکار را به میشل یئو واگذار کرد اما تاثیر فرهنگی بازی او همچنان باقی است. لیدیا تار به سرعت به یک نماد فرهنگی و میم اینترنتی تبدیل شد به طوری که بسیاری از مردم تصور می‌کردند او یک شخصیت واقعی در دنیای موسیقی کلاسیک است. این واکنش‌ها نشان‌دهنده نفوذ عمیق و واقعی بودن نقش‌آفرینی بلانشت در میان توده‌های مردم است.

۱۱. حقایق نایاب از پشت صحنه ساخت فیلم

از حقایق جالب پشت صحنه این است که تاد فیلد فیلم‌نامه را اختصاصا برای کیت بلانشت نوشته بود و اعلام کرده بود که اگر او نقش را قبول نمی‌کرد فیلم را نمی‌ساخت. بلانشت در طول دوران فیلم‌برداری به قدری غرق در نقش شده بود که حتی در زمان‌های استراحت نیز با حرکات دست ارکسترهای فرضی را رهبری می‌کرد. او همچنین اصرار داشت که تمام قطعات پیانو در فیلم را خودش بنوازد.

همچنین ارکستر سمفونیک حاضر در فیلم واقعا نوازندگان فیلارمونیک درسدن بودند که مجبور شدند شیوه‌های واقعی کار با یک رهبر ارکستر سخت‌گیر را با بلانشت تمرین کنند. این ترکیب واقع‌گرایی و هنر بازیگری باعث شد که فضای ارکستر در فیلم کاملا زنده و باورپذیر باشد. بلانشت برای این نقش حتی رژیم‌های غذایی سختی گرفت تا خستگی بدنی لیدیا را در چهره‌اش نمایان کند.

۱۲. تحلیل پایان‌بندی جنجالی و سقوط لیدیا

پایان‌بندی فیلم جایی که لیدیا پس از بایکوت شدن در غرب ناچار می‌شود برای کار به شرق آسیا برود و رهبری موسیقی یک بازی ویدیویی را بر عهده بگیرد بحث‌های زیادی را برانگیخت. برخی این پایان را تحقیر نهایی او دانستند و برخی دیگر آن را شروعی دوباره برای یک هنرمند واقعی که باید از صفر شروع کند تعبیر کردند. بلانشت این صحنه‌های پایانی را با نوعی پذیرش آرام و در عین حال دردناک بازی می‌کند.

او در فیلیپین دیگر آن کت‌وشلوارهای فاخر و ارکستر بزرگ برلین را ندارد اما همچنان با همان جدیت به کارش ادامه می‌دهد. این پایان‌بندی نشان می‌دهد که عشق او به موسیقی شاید تنها چیز واقعی در زندگی‌اش بوده است. بلانشت با بازی فوق‌العاده‌اش در این سکانس‌ها تماشاگر را با این پرسش رها می‌کند که آیا هنر می‌تواند راهی برای رستگاری نهایی یک روح گناهکار باشد یا خیر.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک