بازی مریلین مونرو در فیلم The Seven Year Itch (1955) | جذاب، همسایه، فانتزی، کمدی، معروف

شناخت دقیق نقش مریلین مونرو در فیلم «خارش هفت ساله» (The Seven Year Itch) برای هر علاقه‌مند به سینما و مطالعات فرهنگی ضروری است، زیرا این اثر نه تنها یکی از قله‌های کمدی هالیوود محسوب می‌شود، بلکه نمادین‌ترین تصویر تاریخ سینما را در خود جای داده است. در این مقاله قصد داریم با نگاهی گیک‌وار و جزئی‌نگر، بازی مریلین در نقش «دختر» (The Girl) را بررسی کنیم؛ نقشی که هیچ اسمی ندارد اما تمام فضای فیلم را تسخیر کرده است. آیا حضور او در این فیلم صرفاً یک ابزار برای نمایش فانتزی‌های مردانه بود یا او با ظرافت توانست کلیشه‌های جنسیتی دهه ۵۰ را به چالش بکشد؟ چرا سکانس معروف وزش باد بر دامن او به جای یک لحظه مبتذل، به یک نماد هنری جاودانه تبدیل شد؟ با ما همراه باشید تا از زوایای فنی، روانشناختی و تاریخی، این حضور درخشان را کالبدشکافی کنیم و ببینیم چگونه مریلین با ترکیب جذابیت همسایه‌وار و طنازی کمدی، مرزهای بازیگری را جابه‌جا کرد.

۱. شناسنامه فیلم و معرفی تیم سازنده

فیلم «خارش هفت ساله» (The Seven Year Itch) در سال ۱۹۵۵ میلادی به کارگردانی بیلی وایلدر (Billy Wilder)، یکی از نوابغ تاریخ سینما، ساخته شد. این فیلم اقتباسی است از نمایشنامه‌ای موفق به همین نام نوشته جورج اکسلرود (George Axelrod) که در برادوی اجرا شده بود. مریلین مونرو در این فیلم نقش زنی را بازی می‌کند که در تیتراژ تنها با عنوان «دختر» معرفی می‌شود. در مقابل او، تام ایول (Tom Ewell) نقش ریچارد شرمن را ایفا می‌کند؛ نقشی که او پیش از این در نسخه تئاتری نیز با موفقیت اجرا کرده بود. فیلم‌برداری رنگی و عریض (CinemaScope) این اثر توسط میلتون کراسنر انجام شد که به زیبایی اتمسفر گرم و تابستانی نیویورک را به تصویر کشید. موسیقی متن فیلم اثر آلفرد نیومن است که به خوبی حس تعلیق طنزآمیز و فانتزی‌های ذهنی شخصیت اصلی را منتقل می‌کند. این فیلم نقطه اوج همکاری وایلدر و مریلین بود که علیرغم تنش‌های پشت صحنه، منجر به خلق یکی از پرفروش‌ترین و محبوب‌ترین آثار کمدی قرن بیستم شد.

۲. تحلیل روایت و پیرنگ داستان

داستان فیلم در یک تابستان بسیار گرم در نیویورک اتفاق می‌افتد. ریچارد شرمن، یک ویراستار کتاب‌های عامه‌پسند، پس از فرستادن همسر و پسرش به تعطیلات تابستانی، در آپارتمان خود تنها می‌ماند. او که هفت سال از ازدواجش می‌گذرد، دچار پدیده‌ای می‌شود که روانپزشکان آن را «خارش هفت ساله» (تمایل به خیانت در سال هفتم ازدواج) می‌نامند. در همین حین، دختری جوان و بسیار جذاب (مریلین مونرو) به آپارتمان طبقه بالایی نقل مکان می‌کند. ریچارد که غرق در فانتزی‌های ذهنی و گفتگوی درونی با خودش است، تلاش می‌کند تا دختر را تحت تاثیر قرار دهد. بخش عمده‌ای از فیلم به تصورات ریچارد درباره واکنش‌های احتمالی دختر و تلاش‌های ناشیانه او برای برقراری رابطه می‌گذرد. دختر، که مدلی برای آگهی‌های تبلیغاتی است، با سادگی و مهربانی خاصی با ریچارد برخورد می‌کند، غافل از اینکه ریچارد در ذهن خود چه نقشه‌هایی می‌کشد. داستان با موقعیت‌های کمدی ناشی از سوتفاهم‌ها و در نهایت بازگشت ریچارد به واقعیت و وفاداری به خانواده‌اش به پایان می‌رسد.

۳. آرکتایپ «دختر همسایه» و بازتعریف جذابیت

در این فیلم، مریلین مونرو تصویری جدید از جذابیت را ارائه می‌دهد که با نقش‌های قبلی‌اش متفاوت است. او در اینجا نه یک فتانه خطرناک (Femme Fatale) است و نه یک ستاره دور از دسترس؛ بلکه تجسم «دختر همسایه» (Girl Next Door) است. او صمیمی، بی‌ریا و به طرز عجیبی متواضع است. مریلین این نقش را با نوعی معصومیت بازی می‌کند که باعث می‌شود مخاطب متوجه نشود آیا او واقعاً از تاثیر خود بر ریچارد بی‌خبر است یا با هوشمندی تظاهر به بی‌خبری می‌کند. او از ویژگی‌های فیزیکی‌اش نه به عنوان یک سلاح، بلکه به عنوان بخشی طبیعی از وجودش استفاده می‌کند. برای مثال، وقتی درباره نگه داشتن لباس زیرش در یخچال برای خنک شدن صحبت می‌کند، آن را با چنان سادگی بیان می‌کند که به جای جنسی بودن، خنده‌دار و ملموس به نظر می‌رسد. این رویکرد مریلین باعث شد که شخصیت او در فیلم، فراتر از یک ابژه جنسی، به انسانی تبدیل شود که مخاطب (فارغ از جنسیت) با او احساس نزدیکی می‌کند.

۴. همکاری با بیلی وایلدر؛ چالش‌ها و نبوغ

رابطه بیلی وایلدر و مریلین مونرو در طول ساخت این فیلم داستانی پر فراز و نشیب داشت. وایلدر که به نظم و دقت در دیالوگ‌ها شهرت داشت، با مریلینی روبرو بود که به دلیل اضطراب و وابستگی به متد اکتینگ (Method Acting)، گاهی ده‌ها برداشت برای یک سکانس ساده نیاز داشت. با این حال، وایلدر در خاطراتش اعتراف کرده است که مریلین روی پرده کیفیتی دارد که هیچ بازیگر منضبطی نمی‌تواند به آن برسد. او می‌گفت: «مریلین یک کمدین ذاتی است. او زمان‌بندی (Timing) را نمی‌آموزد، او آن را در خون خود دارد.» وایلدر با هوشمندی اجازه داد تا جنبه‌های بداهه و طبیعی مریلین در فیلم دیده شود. او فضایی را ایجاد کرد که مریلین بتواند در میان فانتزی‌های تاریک و تلخ شخصیت مرد، مانند نوری درخشان بتابد. این همکاری، اگرچه برای وایلدر فرساینده بود، اما منجر به خلق بازی‌ای شد که هنوز هم در دانشکده‌های سینمایی به عنوان نمونه اعلای کمدی موقعیت تدریس می‌شود.

۵. سکانس مترو؛ کالبدشکافی یک لحظه تاریخی

سکانسی که مریلین روی دریچه هواکش مترو می‌ایستد و باد دامن سفید او را بلند می‌کند، مشهورترین فریم تاریخ سینماست. جالب است بدانید این سکانس ابتدا در خیابان ۵۲ نیویورک با حضور هزاران تماشاچی ضبط شد، اما سر و صدای جمعیت باعث شد وایلدر مجبور شود آن را دوباره در استودیو بازسازی کند. مریلین در این صحنه دیالوگی دارد که عمق شخصیت او را نشان می‌دهد: «آیا این فوق‌العاده نیست؟» او به جای شرمندگی یا خودنمایی، از حس خنکی باد لذت می‌برد. این برخورد معصومانه با بدن و لذت‌های حسی، ویژگی اصلی بازی او در این فیلم است. از نظر فنی، مریلین در این صحنه با تعادل دقیقی بین خنده و کنترل لباسش بازی می‌کند. این لحظه فراتر از یک صحنه سینمایی، به نمادی از آزادی و شادی زنانه تبدیل شد، هرچند که در آن زمان جنجال‌های اخلاقی زیادی به پا کرد و حتی گفته می‌شود یکی از دلایل جدایی مریلین از همسرش جو دی‌ماجیو بود که تحمل این حجم از توجه عمومی به همسرش را نداشت.

۶. طنز کلامی و فیزیکی در تقابل با تام ایول

شیمی بین مریلین مونرو و تام ایول بر پایه تضاد بنا شده است. تام ایول با سبک بازی عصبی، پرگو و فیزیکی‌اش، نماینده مردی است که در میانسالی دچار بحران شده است. در مقابل، مریلین با حرکات نرم، صدای آرام و طمانینه، تضادی کمدی ایجاد می‌کند. مریلین در این فیلم نشان می‌دهد که چقدر در گوش دادن (Listening) به عنوان یک تکنیک بازیگری ماهر است. واکنش‌های چهره او به صحبت‌های طولانی و خیالی ریچارد، بخش بزرگی از کمدی فیلم را می‌سازد. او با یک نگاه ساده یا یک لبخند کوچک، تمام رشته‌های ریچارد را پنبه می‌کند. طنز فیزیکی او، مانند گیر کردن انگشتش در لوله بطری یا نحوه راه رفتنش، بسیار ظریف و کنترل شده است. او هرگز برای خنداندن مخاطب باج نمی‌دهد و اجازه می‌دهد موقعیت کمدی از دل تضاد شخصیت‌ها بیرون بیاید. این بازی کنترل شده در کنار بازی پر هرج و مرج تام ایول، تعادل بی‌نظیری به فیلم بخشیده است.

۷. روانشناسی فانتزی و توهم در دهه ۵۰

فیلم «خارش هفت ساله» به شدت با مفاهیم روانکاوی که در دهه ۵۰ میلادی در آمریکا بسیار محبوب بود، گره خورده است. شخصیت ریچارد مدام با خودش حرف می‌زند و فانتزی‌هایش را به تصویر می‌کشد. مریلین مونرو در این میان، وظیفه سختی بر عهده دارد: او باید هم یک زن واقعی باشد و هم تجسم فانتزی‌های ریچارد. مریلین به خوبی این دوگانگی را اجرا می‌کند. در سکانس‌هایی که ریچارد تصور می‌کند او زنی فتانه است، مریلین با غلو در حرکات و صدا، آن وجه فانتزی را بازی می‌کند و بلافاصله در واقعیت، به همان دختر ساده و مهربان برمی‌گردد. این تغییر لحن نشان‌دهنده تسلط او بر ابعاد روانشناختی نقش است. فیلم به نوعی نقد جامعه‌ای است که در آن مردان زنان را نه به عنوان انسان، بلکه به عنوان پروژکشن (Projection) آرزوهای خود می‌بینند. مریلین با بازی انسانی‌اش، در نهایت این فانتزی را می‌شکند و نشان می‌دهد که او بسیار واقعی‌تر و مستقل‌تر از آن چیزی است که در ذهن ریچارد می‌گذرد.

۸. طراحی لباس و نقش آن در هویت کاراکتر

لباس سفید نمادین مریلین در این فیلم، طراحی شده توسط ویلیام تراویلا، تنها یک لباس زیبا نبود، بلکه بخشی از روایت داستان محسوب می‌شد. رنگ سفید لباس نمادی از معصومیت و پاکی شخصیت «دختر» در دنیای پر از افکار آلوده ریچارد است. برش لباس به گونه‌ای بود که آزادی حرکت به مریلین می‌داد و در عین حال در سکانس مترو، جلوه‌ای سینمایی و سیال پیدا می‌کرد. علاوه بر این لباس، مریلین در طول فیلم با لباس‌های خانگی ساده اما جذابی ظاهر می‌شود که استایل «کژوال» (Casual) آن دوران را تعریف کرد. نحوه پوشیدن لباس‌ها و برخورد مریلین با آن‌ها (مانند صحنه‌ای که درباره لباس‌هایش در یخچال صحبت می‌کند) نشان‌دهنده راحتی او با بدنش است. لباس در این فیلم به جای اینکه او را بپوشاند، ابزاری است برای نمایش شخصیت رها و بدون قضاوت او. تراویلا با درک درست از فیزیک مریلین، لباس‌هایی طراحی کرد که به او اجازه می‌داد بدون تلاش زیاد، کانون توجه هر صحنه باشد.

۹. تفاوت‌های نمایشنامه اصلی و نسخه سینمایی

انتقال نمایشنامه جورج اکسلرود به پرده سینما به دلیل قوانین سخت‌گیرانه سانسور در آن زمان (Hays Code)، با تغییرات اساسی همراه بود. در نمایشنامه، رابطه ریچارد و دختر به مرحله خیانت فیزیکی می‌رسد، اما در فیلم، همه چیز در حد فانتزی و بوسه‌های گذرا باقی می‌ماند. بیلی وایلدر مجبور شد برای دور زدن سانسور، بر جنبه‌های رویاپردازی ریچارد تاکید کند. مریلین مونرو در این میان نقشی کلیدی داشت؛ او باید جذابیت لازم را می‌داشت تا بیننده باور کند ریچارد واقعاً وسوسه شده است، اما در عین حال نباید رفتاری انجام می‌داد که فیلم توقیف شود. مریلین با استفاده از قدرت تلقین و بازی با نگاه، این شکاف را پر کرد. او به جای رفتارهای صریح، از نوعی طنازی مبهم استفاده کرد که هم سانسورچی‌ها را راضی نگه می‌داشت و هم مخاطب را در تعلیق می‌گذاشت. این محدودیت‌ها در واقع به نفع بازی مریلین تمام شد و باعث گردید او اجرایی لایه‌مندتر و هنرمندانه‌تر ارائه دهد.

۱۰. تاثیر فیلم بر زندگی خصوصی مریلین

فیلم «خارش هفت ساله» با وجود موفقیت هنری و تجاری، برای مریلین مونرو هزینه‌های شخصی سنگینی داشت. در زمان فیلم‌برداری سکانس مشهور مترو در خیابان‌های نیویورک، همسر او جو دی‌ماجیو (قهرمان بیسبال) در صحنه حضور داشت. تماشای تشویق‌های هزاران مرد برای همسرش و وزش باد بر دامن او، دی‌ماجیو را به شدت خشمگین کرد. این اتفاق منجر به یک دعوای بزرگ در همان شب و در نهایت درخواست طلاق مریلین اندکی پس از پایان فیلم‌برداری شد. مریلین در این فیلم، در حالی نقش زنی شاد و رها را بازی می‌کرد که در زندگی واقعی با فروپاشی ازدواجش و فشارهای شدید رسانه‌ای دست و پنجه نرم می‌کرد. توانایی او در جدا کردن زندگی شخصی از حرفه‌ای و ارائه چنین بازی کمدی درخشانی در آن شرایط روحی، نشان‌دهنده قدرت اراده و حرفه‌ای‌گری اوست. این فیلم مریلین را به اوج شهرت رساند اما هم‌زمان او را با تنهایی عمیق‌تری روبرو کرد که در سال‌های بعد بیشتر نمایان شد.

۱۱. نقدهای فمینیستی مدرن بر شخصیت «دختر»

در دهه‌های اخیر، شخصیت مریلین در این فیلم از منظر فمینیستی مورد تحلیل‌های متعددی قرار گرفته است. برخی منتقدان معتقدند که شخصیت او در واقع فاقد هویت است و صرفاً به عنوان یک «مانیکور پیکسی دریم گرل» (Manic Pixie Dream Girl) اولیه عمل می‌کند که آمده تا زندگی کسالت‌بار قهرمان مرد را تغییر دهد. اما نگاهی عمیق‌تر نشان می‌دهد که مریلین با بازی خود، به این شخصیت هویت می‌بخشد. او در صحنه‌هایی که درباره شغلش به عنوان مدل یا آرزوهایش صحبت می‌کند، نشان می‌دهد که دنیای مستقل خود را دارد. او به ریچارد وابسته نیست و در نهایت این اوست که با مهربانی ریچارد را به سمت واقعیت زندگی‌اش سوق می‌دهد. بازی مریلین به شخصیت «دختر» نوعی استقلال فکری می‌دهد؛ او کسی نیست که توسط ریچارد شکار شود، بلکه اوست که اجازه می‌دهد ریچارد در کنارش باشد. این خوانش مدرن، بازی مریلین را از یک کلیشه جنسی به یک کنشگر هنری ارتقا می‌دهد که در محدودیت‌های فیلم‌نامه، عاملیت خود را حفظ کرده است.

۱۲. میراث ماندگار در فرهنگ بصری معاصر

میراث مریلین مونرو در «خارش هفت ساله» فراتر از مرزهای سینماست. تصویر او با دامن سفید، به یک آیکون (Icon) جهانی تبدیل شده است که در تبلیغات، نقاشی‌های پاپ‌آرت و حتی مجسمه‌سازی استفاده می‌شود. این فیلم استانداردهای کمدی رمانتیک مدرن را پایه‌گذاری کرد. بازی مریلین به ما یاد داد که کمدی می‌تواند در عین حال جذاب، هوشمندانه و انسانی باشد. او با این نقش، راه را برای بازیگرانی باز کرد که می‌خواستند در ژانر کمدی، فراتر از نقش‌های مکمل یا لوده ظاهر شوند. امروزه در عصر رسانه‌های دیجیتال، هنوز هم میم‌ها (Memes) و کلیپ‌های این فیلم دست به دست می‌شوند چون مریلین توانسته بود حسی از «زمان‌مندی» را در بازی‌اش ایجاد کند. او در این فیلم فقط یک بازیگر نبود، او خالق تصویری بود که مفهوم «ستاره سینما» (Movie Star) را برای همیشه در ذهن بشر تغییر داد و آن را با ترکیبی از فانتزی و صمیمیت همیشگی کرد.

سوالات رایج

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک