رویدادهای درام پشتِ کدها؛ حقایق پنهان و نبردهای داخلی غول‌های تکنولوژی

آشنایی با درام پشتِ کدها و دانستن واقعیت‌های ناگفته از شکل‌گیری غول‌های دره سیلیکون (Silicon Valley) برای هر کسی که به دنیای تکنولوژی و بیزنس علاقه دارد، نه تنها جالب بلکه بسیار آموزنده است. در این مقاله قصد داریم پرده از چهره‌ی روتوش شده‌ی استارتاپ‌های بزرگ برداریم و ببینیم در آن اتاق‌های شیشه‌ای و گاراژهای نمور واقعاً چه گذشته است. چرا می‌گویند تاریخ دره سیلیکون با خون، خیانت و نبردهای حقوقی نوشته شده است؟ آیا واقعاً بیل گیتس و استیو جابز آن قهرمانانی هستند که در کتاب‌ها معرفی می‌شوند یا حقیقت جنبه‌های تاریک‌تری دارد؟ قصد داریم بررسی کنیم که چگونه رقابت‌های شخصی و وسواس‌های فکری منجر به خلق محصولاتی شد که جهان ما را دگرگون کردند. با هم مرور کنیم که پشت هر خط کد موفق، چه تراژدی‌های انسانی نهفته است.

۱. اسطوره گاراژ؛ واقعیت یا ابزار بازاریابی؟

تقریباً هر داستان موفقیتی در دره سیلیکون با یک گاراژ شروع می‌شود؛ از اچ‌پی (HP) گرفته تا اپل و گوگل. اما حقیقت این است که “اسطوره گاراژ” بیشتر از آنکه یک ضرورت فنی باشد، یک ابزار قدرتمند بازاریابی برای انسانی نشان دادن غول‌های بی‌روح تکنولوژی است. گاراژ نمادی از سخت‌کوشی، کم‌توقعی و نبوغ است که به برندها اجازه می‌دهد با مخاطب ارتباط عاطفی برقرار کنند. در واقعیت، بسیاری از این شرکت‌ها از همان ابتدا به منابع مالی قابل توجه، ارتباطات دانشگاهی قوی (مانند استنفورد) و حمایت‌های دولتی دسترسی داشتند. گاراژ فقط ویترینی بود برای مخفی کردن امتیازات اولیه‌ای که بسیاری از رقبا از آن‌ها بی‌بهره بودند.

استیو وزنیاک (Steve Wozniak)، هم‌موسس اپل، سال‌ها بعد اعتراف کرد که گاراژ خانه جابز بیشتر یک افسانه بود؛ آن‌ها بیشتر کار طراحی را در محل کار اصلی خود در اچ‌پی انجام می‌دادند و گاراژ فقط محلی برای دورهمی‌های کوتاه بود. این درام عمدی به این دلیل ساخته شد که مردم عاشق داستان‌های “داوود علیه جالوت” هستند. دره سیلیکون به خوبی یاد گرفته است که برای فروختن کدهای پیچیده، باید ابتدا یک داستان انسانی و ملموس بفروشد. درک این موضوع به ما کمک می‌کند تا بفهمیم که موفقیت فراتر از یک فضای فیزیکی ساده، نتیجه‌ی شبکه‌سازی‌های پیچیده و استفاده هوشمندانه از روایتگری (Storytelling) است.

۲. نبرد غول‌ها: استیو جابز علیه بیل گیتس

یکی از بزرگترین درام‌های تاریخ تکنولوژی، رابطه عشق و نفرت میان استیو جابز (Steve Jobs) و بیل گیتس (Bill Gates) است. این دو نفر که جهان دیجیتال ما را تعریف کردند، دهه‌ها درگیر نبردی بودند که فراتر از رقابت تجاری بود. جابز، گیتس را یک آدم بی‌سلیقه و کپی‌کار می‌دانست که فقط به دنبال سلطه بر بازار است، و گیتس، جابز را یک فرد خودشیفته و عجیب می‌دید که از نظر فنی چیز زیادی نمی‌داند. اوج این درام زمانی بود که مایکروسافت با کپی‌برداری از رابط کاربری گرافیکی اپل (که خودِ اپل هم آن را از زیراکس الهام گرفته بود)، ویندوز را عرضه کرد و جابز آن را “بزرگترین خیانت تاریخ” نامید.

پشت این دعواهای رسانه‌ای، واقعیتی پیچیده‌تر وجود داشت. آن‌ها در مقاطع بحرانی به هم کمک کردند؛ مثلاً وقتی اپل در سال ۱۹۹۷ در آستانه ورشکستگی بود، این سرمایه‌گذاری ۱۵۰ میلیون دلاری مایکروسافت بود که آن را نجات داد. این رابطه نشان‌دهنده “هم‌آفرینی رقابتی” (Co-opetition) در دره سیلیکون است. آن‌ها در عین حال که سایه هم را با تیر می‌زدند، می‌دانستند که برای رشد بازار به وجود یکدیگر نیاز دارند. درام میان این دو نابغه، موتور محرک نوآوری در دهه ۸۰ و ۹۰ میلادی بود و ثابت کرد که گاهی یک دشمنی شخصی می‌تواند به نفع کل بشریت تمام شود و پیشرفت تکنولوژی را دهه‌ها به جلو بیندازد.

۳. خیانت در شبکه اجتماعی؛ داستان واقعی فیس‌بوک

داستان شکل‌گیری فیس‌بوک (Facebook) که در فیلم “شبکه اجتماعی” (The Social Network) به تصویر کشیده شد، تنها نوک کوه یخ از خیانت‌ها و نبردهای حقوقی است. مارک زاکربرگ (Mark Zuckerberg) متهم شد که ایده اصلی را از برادران وینکلواس (Winklevoss) دزدیده است. اما درام واقعی در حذف بی‌رحمانه ادواردو ساورین (Eduardo Saverin)، هم‌موسس و بهترین دوست مارک، نهفته بود. زاکربرگ با ترفندهای حقوقی و رقیق کردن سهام ساورین، او را از شرکتی که خودش برای راه‌اندازی‌اش سرمایه گذاشته بود، بیرون انداخت. این حرکت نشان داد که در دنیای استارتاپ‌های میلیاردی، دوستی جایی در کدهای تجاری ندارد.

این درام‌های داخلی باعث شد فیس‌بوک از یک پروژه دانشجویی به یک ماشین جنگی تبدیل شود. زاکربرگ یاد گرفت که برای بقا باید بی‌رحم باشد؛ رویکردی که بعدها در تصاحب اینستاگرام و واتس‌اپ هم دیده شد. واقعیت ناگفته این است که فیس‌بوک در محیطی از پارانویا و رقابت شدید رشد کرد. زاکربرگ حتی در سال‌های اولیه، کارمندانش را تشویق می‌کرد که به شرکت‌های رقیب نفوذ کنند یا کدهای آن‌ها را تحلیل کنند. این درام پشت کدها، فرهنگی را در فیس‌بوک ایجاد کرد که بعدها منجر به بحران‌های بزرگی مثل کمبریج آنالیتیکا (Cambridge Analytica) شد؛ جایی که رشد به هر قیمتی، بر اخلاق و حریم خصوصی ترجیح داده شد.

۴. پشت پرده گوگل؛ نبرد برای سازماندهی اطلاعات جهان

گوگل همیشه با شعار “شرور نباشید” (Don’t be evil) شناخته می‌شد، اما پشت پرده شکل‌گیری آن در دانشگاه استنفورد، داستانی از جاه‌طلبی‌های بی‌پایان و نبردهای پنهان با یاهو و مایکروسافت وجود دارد. لری پیج (Larry Page) و سرگئی برین (Sergey Brin) در ابتدا قصد فروش الگوریتم خود را داشتند، اما وقتی کسی آن را نخرید، تصمیم گرفتند کل جهان را تحت سلطه خود درآورند. درام واقعی گوگل در نحوه مدیریت آن بود؛ اریک اشمیت (Eric Schmidt) به عنوان “نظارت بزرگسالانه” به شرکت اضافه شد تا جلوی رفتارهای تکانشی موسسان جوان را بگیرد، که خود باعث تنش‌های شدیدی در لایه‌های مدیریتی شد.

یکی از درام‌های ناگفته گوگل، ماجرای “سایه‌زنی” رقبا و خرید مخفیانه استارتاپ‌هایی بود که ممکن بود روزی به تهدید تبدیل شوند. گوگل با استفاده از داده‌های عظیمی که جمع‌آوری می‌کرد، نبض بازار را در دست داشت و قبل از اینکه رقیبی پا بگیرد، آن را می‌بلعید. این قدرت مطلق، باعث ایجاد یک فضای “خلافت دیجیتال” شد که در آن مهندسان گوگل خود را برتر از قوانین می‌دیدند. نبردهای داخلی بر سر پروژه‌های جنجالی مثل “درگون‌فلای” (Dragonfly) برای سانسور در چین، نشان داد که حتی در شرکتی با شعارهای انسانی، درام‌های اخلاقی و سیاسی می‌توانند شکاف‌های بزرگی ایجاد کنند که با هیچ کدی قابل ترمیم نیست.

۵. فرهنگ سمی و فشارهای روانی در شرکت‌های نوپا

پشت ظاهر پرزرق و برق دفاتر کار با میزهای پینگ‌پنگ و ناهار رایگان، واقعیتی تاریک از فرهنگ سمی کار (Burnout Culture) نهفته است. دره سیلیکون جایی است که در آن “۸۰ ساعت کار در هفته” به عنوان یک افتخار جشن گرفته می‌شود. این فشار مداوم باعث فروپاشی‌های روانی گسترده، اعتیاد به داروهای تقویت‌کننده حافظه و از بین رفتن زندگی شخصی هزاران مهندس شده است. درامِ “کد زدن تا سرحد مرگ” واقعیتی است که شرکت‌ها با کمپین‌های تبلیغاتی شاد، سعی در پنهان کردن آن دارند. در اینجا، افراد فقط تا زمانی ارزش دارند که بتوانند کدهای بهینه تولید کنند.

ماجرای شرکت اوبر (Uber) تحت مدیریت تراویس کالانیک (Travis Kalanick) یکی از بارزترین نمونه‌های این فرهنگ سمی بود؛ فضایی آکنده از تبعیض جنسیتی، قلدری مدیریتی و نادیده گرفتن قوانین که در نهایت منجر به اخراج خودِ کالانیک شد. این درام‌ها نشان می‌دهند که وقتی رشد سریع و سودآوری تنها متر و معیار موفقیت باشد، انسانیت اولین چیزی است که قربانی می‌شود. بسیاری از غول‌های امروز، بر ویرانه‌های روانی مهندسانی بنا شده‌اند که در دهه ۲۰ زندگی خود دچار فرسودگی شغلی شدند و جای خود را به نیروهای تازه‌نفس و ارزان‌تر دادند تا این چرخه بی‌رحمانه ادامه یابد.

۶. نقش جاسوسی صنعتی در پیشرفت دره سیلیکون

یکی از ننگین‌ترین و در عین حال هیجان‌انگیزترین بخش‌های درامِ دره سیلیکون، جاسوسی صنعتی و دزدیدن استعدادهاست. توافقات مخفیانه میان شرکت‌های بزرگ برای “استخدام نکردن از یکدیگر” (Non-poaching agreements) برای پایین نگه داشتن حقوق مهندسان، یکی از بزرگترین رسوایی‌های حقوقی بود که اپل، گوگل و اینتل را درگیر کرد. این شرکت‌ها در حالی که در ظاهر رقیب بودند، پشت پرده برای استثمار بیشتر نیروهای متخصص با هم تبانی می‌کردند. این درامِ ضدِ رقابتی نشان داد که شعارهای “آزادی بازار” فقط تا زمانی معتبر است که به نفع جیب غول‌ها باشد.

از سوی دیگر، سرقت کدهای منبع و اسرار تجاری یک امر عادی در این منطقه است. دعوای حقوقی میان ویمو (Waymo) و اوبر بر سر دزدیدن تکنولوژی ماشین‌های خودران توسط یکی از مهندسان سابق گوگل، نمونه‌ای از این نبردهای کثیف است. مهندسان دره سیلیکون مانند مزدوران جنگی جابجا می‌شوند و با خود گنجینه‌ای از اطلاعات محرمانه را به شرکت جدید می‌برند. این “جنگ سرد دیجیتال” باعث شده که تدابیر امنیتی در این شرکت‌ها از مراکز نظامی هم شدیدتر باشد. پشت هر نوآوری بزرگ، احتمالاً یک پرونده حقوقی قطور وجود دارد که ادعا می‌کند ایده اصلی متعلق به جای دیگری بوده است.

۷. ایلان ماسک و تسلا؛ درامی که هرگز تمام نمی‌شود

ایلان ماسک (Elon Musk) خود به تنهایی یک کارخانه تولید درام است. ماجرای تصاحب تسلا (Tesla) توسط او، که در واقع توسط افراد دیگری بنیان‌گذاری شده بود، یکی از دراماتیک‌ترین داستان‌های مالکیت است. ماسک با تزریق سرمایه و به تدریج کنار زدن موسسان اصلی (مارتین ابرهارد و مارک تارپنینگ)، خود را به عنوان چهره اصلی و “موسس” معرفی کرد و حتی کار را به دادگاه کشاند تا حق استفاده از عنوان موسس را به دست آورد. این درام نشان‌دهنده اهمیت “چهره برند” در دنیای مدرن است؛ جایی که روایت یک نابغه تنها، جذاب‌تر از کار تیمی چندین مهندس گمنام است.

روزهای سخت تسلا در سال ۲۰۱۸، که ماسک آن را “جهنم تولید” می‌نامید، اوج درامِ شخصی او بود. خوابیدن کف کارخانه، توییت‌های جنجالی که باعث جریمه‌های میلیونی شد و فشار برای رسیدن به اهداف غیرممکن، تصویری از یک رهبر به شدت مضطرب و در عین حال مصمم را نشان داد. این درام‌ها باعث شده که تسلا نه فقط یک شرکت خودروسازی، بلکه یک پدیده فرهنگی باشد. واقعیت ناگفته این است که موفقیت ماسک مدیون توانایی او در “فروختن آینده” است، حتی زمانی که حالِ شرکت به شدت وخیم است. او ثابت کرد که در دره سیلیکون، درام می‌تواند بهترین سوخت برای جذب سرمایه و طرفداران متعصب باشد.

۸. زنان در دره سیلیکون؛ مبارزه با سقف‌های شیشه‌ای

درامِ جنسیتی در دره سیلیکون یکی از تلخ‌ترین واقعیت‌های این صنعت است. برای دهه‌ها، این منطقه یک “کلوب پسرانه” (Bro Culture) بوده که در آن زنان به حاشیه رانده شده‌اند. داستانِ الن پائو (Ellen Pao) و شکایت او از یکی از بزرگترین شرکت‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر (Venture Capital) به دلیل تبعیض جنسیتی، زلزله‌ای در این منطقه ایجاد کرد. اگرچه او در دادگاه شکست خورد، اما پرده از رفتارهای زننده، جوک‌های توهین‌آمیز و نادیده گرفتن توانایی‌های زنان در اتاق‌های جلسات برداشت. این درامی است که هنوز هم در لایه‌های زیرین بسیاری از استارتاپ‌ها جریان دارد.

زنان قدرتمندی مثل شریل سندبرگ (Sheryl Sandberg) در فیس‌بوک یا مریسا مایر (Marissa Mayer) در یاهو، اگرچه به اوج رسیدند، اما همیشه تحت فشارهای مضاعف و قضاوت‌های ناعادلانه‌ای بودند که هرگز برای همتایان مردشان وجود نداشت. درامِ “تعادل کار و زندگی” برای زنان در دره سیلیکون به یک شکنجه دائمی تبدیل شده است. واقعیت ناگفته این است که بسیاری از نوآوری‌های بزرگ به دلیل نادیده گرفتن دیدگاه زنان، دچار نقص‌های جدی بودند. مبارزه برای تنوع جنسیتی و نژادی در این منطقه، یکی از بزرگترین نبردهای فرهنگی عصر ماست که کدنویسی را از یک فعالیت تکنیکی به یک بیانیه سیاسی تبدیل کرده است.

۹. سقوط‌های بزرگ؛ وقتی رویاها به کابوس تبدیل می‌شوند

هر چقدر درامِ صعود غول‌ها جذاب است، درامِ سقوط آن‌ها تکان‌دهنده‌تر است. ماجرای شرکت ترانوس (Theranos) و الیزابت هولمز (Elizabeth Holmes)، بزرگترین کلاهبرداری تاریخ تکنولوژی است. هولمز با تقلید از استایل استیو جابز و فروختن رویای تست خون سریع، میلیاردها دلار سرمایه جذب کرد، در حالی که تکنولوژی او اصلاً کار نمی‌کرد. این درام نشان داد که چگونه دره سیلیکون می‌تواند شیفته‌ی یک روایت جذاب شود و عقل سلیم را فدای “تکنولوژی جادویی” کند. سقوط هولمز و حکم زندان او، پایانی تلخ بر رویای “جعل کن تا بسازی” (Fake it till you make it) بود.

سقوط‌هایی مثل “وی‌ورک” (WeWork) و رویاپردازی‌های متوهمانه آدام نیومان، نمونه دیگری از درامِ خودشیفتگی در این صنعت است. نیومان می‌خواست “آگاهی جهان” را ارتقا دهد، اما در واقع فقط یک شرکت اجاره دفتر را با بدهی‌های سنگین اداره می‌کرد. این سقوط‌ها به ما یادآوری می‌کنند که پشت هر کد و الگوریتم، باید یک واقعیت فیزیکی و بیزنس‌مدل درست وجود داشته باشد. دره سیلیکون قبرستانی از ایده‌هایی است که در درام‌های بزرگ متولد شدند، با هیاهو رشد کردند و در نهایت زیر بار دروغ‌های خود دفن شدند. این شکست‌ها، درس‌های گرانی برای نسل بعدی کارآفرینان به همراه داشتند.

۱۰. تاثیر مواد مخدر و داروهای محرک بر نبوغ کُدنویسی

یک درامِ زیرزمینی و کمتر پرداخته شده در دره سیلیکون، استفاده گسترده از “نوتروپیک‌ها” (Nootropics) یا داروهای هوشمند است. مهندسان و مدیران برای بیدار ماندن، تمرکز طولانی‌مدت و افزایش خلاقیت، از کوکتل‌های دارویی پیچیده‌ای استفاده می‌کنند؛ از ریتالین و مدافینیل گرفته تا ریزدوزهای (Microdosing) مواد روان‌گردان مانند ال‌اس‌دی و سیلوسایبین. آن‌ها کد زدن را یک فعالیت بیوشیمیایی می‌بینند و سعی می‌کنند با دستکاری مغز خود، به “حالت غرقگی” (Flow State) دائمی برسند. این موضوع مرزهای اخلاقی و سلامتی را در این صنعت به شدت جابجا کرده است.

این وابستگی دارویی، بخشی از درامِ رقابت بی‌رحمانه است؛ اگر رقیب شما با کمک دارو می‌تواند ۲۰ ساعت مداوم کد بزند، شما هم مجبورید برای عقب نماندن همان کار را بکنید. استیو جابز خود بارها از تاثیر مثبت ال‌اس‌دی بر دیدگاه‌هایش سخن گفته بود، اما امروزه این موضوع به یک سیستم سازمان‌یافته برای بهره‌وری حداکثری تبدیل شده است. واقعیت ناگفته این است که بسیاری از کدهایی که ما روزانه با آن‌ها سر و کار داریم، محصول مغزهایی هستند که تحت تاثیر مواد محرک بوده‌اند. این موضوع سوالات بزرگی را درباره آینده هوش بشری و هزینه‌های جسمی پیشرفت تکنولوژی ایجاد کرده است.

۱۱. مالکیت فکری؛ جنگ بر سر ایده‌هایی که دزدیده شدند

درامِ مالکیت فکری (IP) یکی از پیچیده‌ترین و پرهزینه‌ترین بخش‌های تاریخ دره سیلیکون است. جنگ‌های پتنت (Patent Wars) میان سامسونگ و اپل که سال‌ها به طول انجامید و میلیاردها دلار هزینه داشت، نشان داد که در این دنیا، حتی یک “گوشه گرد” در طراحی موبایل می‌تواند دلیلی برای جنگ حقوقی باشد. اما درام واقعی برای مخترعان گمنامی است که ایده‌هایشان توسط غول‌ها بلعیده شده است. بسیاری از تکنولوژی‌های کلیدی موبایل‌های امروز، در اصل توسط استارتاپ‌های کوچکی ساخته شده بودند که یا ورشکست شدند و یا با قیمتی ناچیز توسط بزرگترها خریداری شدند و نام مخترع اصلی از تاریخ حذف شد.

داستانِ “کد لومینا” و دعوا بر سر الگوریتم‌های فشرده‌سازی ویدیو یا تکنولوژی‌های لمسی، پر از درام‌های انسانی است. مخترعانی که تمام زندگی خود را روی یک ایده گذاشتند و در نهایت شاهد بودند که یک شرکت بزرگ با تغییر چند خط کد، آن را به نام خود ثبت کرده است. این منطقه مکانی است که در آن “وکلا” به اندازه “مهندسان” در شکل‌گیری محصولات نقش دارند. درامِ پشت کدها اغلب در سالن‌های دادگاه به اوج می‌رسد، جایی که حقیقت فدای قدرت چانه‌زنی و توان مالی برای استخدام وکلای گران‌قیمت می‌شود. این واقعیت، جنبه‌ی رمانتیک اختراع را به یک تجارت سرد و بی‌رحم تبدیل کرده است.

۱۲. آینده دره سیلیکون؛ پایان عصر طلایی درام‌ها؟

آیا دوران درام‌های بزرگ دره سیلیکون به پایان رسیده است؟ با بلوغ شرکت‌های تکنولوژی و ورود به عصر هوش مصنوعی، نوع درام‌ها در حال تغییر است. دیگر خبری از دعواهای شخصی جابز و گیتس نیست، بلکه درام‌ها به سمت تقابل “انسان علیه هوش مصنوعی” و “دولت‌ها علیه انحصارهای دیجیتال” حرکت کرده است. جیمز کومی (James Comey) و نبردهای اف‌بی‌آی با اپل بر سر رمزنگاری آیفون، پیش‌درآمدی بر درام‌های امنیتی و سیاسی آینده است. سیلیکون ولی دیگر یک جزیره دورافتاده نیست، بلکه قلب تپنده قدرت جهانی است که درام‌هایش بر سرنوشت کل بشریت تاثیر می‌گذارد.

از سوی دیگر، تمرکززدایی و ظهور اینترنت غیرمتمرکز ممکن است به سلطه جغرافیایی دره سیلیکون پایان دهد، که خود یک درام جدید است؛ “مرگ یک اسطوره”. اما تا زمانی که جاه‌طلبی انسانی و کدهای کامپیوتری با هم گره خورده‌اند، درام ادامه خواهد داشت. واقعیت ناگفته این است که ما انسان‌ها تکنولوژی را نمی‌سازیم، بلکه تضادها، آرزوها و حتی کینه‌های خود را در قالب کدها بازآفرینی می‌کنیم. دره سیلیکون همیشه آینه‌ای از طبیعتِ دراماتیک بشر خواهد بود؛ جایی که بلندپروازانه‌ترین رویاها با زمینی‌ترین غرایز بشری با هم ملاقات می‌کنند و جهانی نو را از دلِ آشوب بیرون می‌کشند.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک