چرا کتاب بدون لهجه خندیدن به گرد پای عطر سنبل عطر کاج هم نمی‌رسد؟

برای کسانی که طعم خوش‌قریحه و سرشار از شوخ‌طبعی فیروزه جزایری دوما را با کتاب درخشان «عطر سنبل، عطر کاج» چشیده‌اند، شنیدن نام اثر جدید او یعنی کتاب بدون لهجه خندیدن (Laughing Without an Accent) موجی از اشتیاق را به همراه می‌آورد. کتاب قبلی این نویسنده ایرانی‌تبار مقیم آمریکا، به دلیل روایت دقیق، ملموس و به‌شدت خنده‌دار از چالش‌های هماهنگ شدن یک خانواده سنتی ایرانی با جامعه مدرن آمریکا، به یکی از پرفروش‌ترین آثار اتوبیوگرافی تبدیل شد. با این حال، نوشتن یک دنباله موفق برای اثری که تا این حد محبوب شده، همواره یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های نویسندگان در سراسر جهان است.

در این مقاله می‌خواهیم بررسی کنیم که چرا کتاب بدون لهجه خندیدن نتوانست موفقیت چشمگیر اثر نخست نویسنده را تکرار کند و چرا بسیاری از خوانندگان و منتقدان پس از خواندن آن احساس ناامیدی کردند. با بررسی ساختار روایی خاطرات، تحلیل شخصیت‌های داستان مانند پدر نویسنده (کاظم) و البته کالبدشکافی ترجمه بسیار ضعیف و پر از غلط نگارشی این اثر در بازار نشر ایران، به این پرسش پاسخ خواهیم داد که آیا این کتاب ارزش خرید و مطالعه دارد یا بهتر است دوباره به سراغ همان عطر سنبل، عطر کاج بروید.

پدیده جلد دوم و سندرم مقایسه با شاهکار اول نویسنده

خلق یک اثر هنری یا ادبی درخشان در اولین گام، هم یک موهبت بزرگ برای خلق‌کننده آن است و هم یک بار سنگین برای پروژه‌های آینده او. هنگامی که یک نویسنده نوظهور با اولین کتاب خود جهان را شگفت‌زده می‌کند، مخاطبان و منتقدان ناخودآگاه استانداردی بسیار بالا برای کارهای بعدی او تعریف می‌کنند. این پدیده که در دنیای موسیقی و سینما نیز به وفور دیده می‌شود، نویسندگانی مانند خالد حسینی (Khaled Hosseini) را پس از نوشتن رمان تاریخی بادبادک‌باز (The Kite Runner) تحت فشار شدیدی قرار داد تا اثری شبیه به آن خلق کند که هرچند کتاب بعدی او خواندنی بود، اما هرگز جادوی اثر اول را تکرار نکرد.

فیروزه جزایری دوما نیز پس از موفقیت بین‌المللی عطر سنبل، عطر کاج، با چنین چالشی روبرو شد. به نظر می‌رسد فشار ناشران آمریکایی برای بهره‌برداری مالی از موفقیت کتاب اول، نویسنده را مجبور کرده تا با عجله خاطرات باقی‌مانده خود را که احتمالاً در کتاب اول به دلیل کیفیت پایین‌تر کنار گذاشته شده بودند، جمع‌آوری و در قالب یک کتاب جدید ارائه دهد. این عجله استراتژیک در نگارش، هویت طنزآمیز و منسجم قلم نویسنده را تحت تاثیر قرار داده و اثری را پدید آورده که فاقد عمق و پیوستگی لازم برای جلب رضایت مخاطبان سخت‌گیر است.

افت ساختار داستانی و آشفتگی در روایت خاطرات

یکی از بزرگ‌ترین نقاط ضعف بدون لهجه خندیدن، آشفتگی شدید در توالی زمانی رویدادها است. نویسنده بدون داشتن یک خط سیر مشخص، خواننده را میان دوران کودکی خود در ایران، نوجوانی در آمریکا، دوران ازدواج و دوباره سال‌های اولیه مهاجرت سرگردان می‌کند. این عدم انسجام زمانی و ساختاری مانع از آن می‌شود که خواننده بتواند با جریان زندگی خانوادگی آن‌ها همراه شود؛ مشکلی که به نظر می‌رسد ویراستاران نسخه اصلی آمریکایی نیز توجه چندانی به اصلاح آن نداشته‌اند.

علاوه بر این، تکنیک‌های ایجاد طنز در این کتاب بسیار ضعیف‌تر از اثر قبلی عمل می‌کنند. در بسیاری از بخش‌ها، مقدمه‌چینی‌های طولانی وجود دارند که در نهایت به هیچ نقطه اوج یا پیامد خنده‌داری ختم نمی‌شوند و پیوند منطقی میان اجزای داستان برقرار نمی‌شود. شخصیت‌های دوست‌داشتنی مانند کاظم (پدر فیروزه) که در کتاب اول موتور محرک شوخی‌های خانوادگی بودند، در این کتاب حضور بسیار کم‌رنگ‌تر و بی‌فروغ‌تری دارند و آن طنابی که خواننده را به بطن ماجرا متصل می‌کرد، عملاً گسسته شده است.

بررسی کتاب بدون لهجه خندیدن و سنجش آن با عطر سنبل عطر کاج

چند وقت بود دنبال خواندن داستان‌های کوتاه ایرانی بودم. مثل آن‌هایی که گلی ترقی می‌نویسد، یا با طعم خوش شوخ‌طبعی فیروزه جزایری دوما. عطر سنبل، عطر کاج، جزو کتاب‌هایی است که هرگز فراموشش نمی‌کنم. یکی از عادات من این است که عین جغد، زیر چراغ‌خواب و ساعت دو و نیم شب به بعد، بنشینم و کتاب بخوانم! اتفاقاً در تاریکی و سکوت تمرکزم در خواندن خیلی بالا می‌رود. وقتی یاد داستان لاغر کردن عمو در این کتاب می‌افتم و این‌که نصفه‌شبی چقدر خندیدم، خاطره‌ای شیرین مثل عسل در ذهنم روشن می‌شود. اتفاقاً متوجه شدم کتاب بدون لهجه خندیدن که کار بعدی خانم جزایری است بالاخره ترجمه شده و آن را در کتابخانه داریم. پس با شوق خواندمش.

من از این‌که نقد خیلی منفی بنویسم، خوشم نمی‌آید. نقد خیلی منفی نوشتن، مخصوصاً به مذاق خواننده‌ی ایرانی خوش نمی‌آید. اغلب هموطنان عزیز ما فکر می‌کنند وقتی نکات منفی مطلب یا کاری را ردیف می‌کنیم، با صاحب اثر پدرکشتگی داریم و عقده‌ی ناگشوده‌ای از کودکی در ما مانده. اما همه‌ی این‌ها مهم نیست، حرف حق را باید گفت. دوستان عزیز، بدجوری توی ذوقم خورده! خیلی ناامید شدم. من باور نمی‌کنم که این اثر متوسط را خانم جزایری نوشته باشد. با ضریب بالایی از اطمینان می‌توانم بگویم ناشر آمریکایی ایشان، خوشحال از فروش فوق‌العاده‌ی کتاب اول، به ایشان پیشنهاد کرده به ذهنش بیشتر فشار آورد و خاطرات بیشتری را در حجم و صفحات مشخص بنویسد. در بهترین حالت، نتیجه‌ی کار به‌دست آمده، متوسط است.

برخی از ماجراها با مقدمه‌ای شروع می‌شود که باور کنید، هیچ نوع پل مهندسی‌ساز و غیر مهندسی نمی‌تواند آن را به ماجرای اصلی پیوند بزند! خیلی از داستان‌ها، اصلاً بار طنز ندارد. خلاصه این‌که اگر در جستجوی جلد دوم عطر سنبل، عطر کاج هستید، به دیواره‌ای بتونی می‌خورید. امتیاز کتاب عطر سنبل، عطر کاج، در جزئیات وفق داده‌ شدن یک خانواده‌ی ایرانی در آمریکا بود. شوخی‌ها اصطلاحاً در آمده‌بودند. ایده‌ای بکر بود و یک داستان ساختگی نبود، یک رئال قابل درک و بسیار بامزه بود. کاراکتر کاظم، پدر فیروزه، بسیار دوست‌داشتنی بود. اصلاً می‌شد یک سریال دیدنی از کتاب در آورد. دید نویسنده نسبت به ارزش‌ها و معایب زندگی ایرانی و آمریکایی بسیار منصفانه بود. عطر سنبل، عطر کاج، خودِ زندگی بود، با روایت شوخ‌نگر و آسان‌گیر خانم جزایری، از دل بر می‌آمد و به دل می‌نشست.

اما کتاب تازه، دیگر تجربه‌ی جالب گذار از ایرانی زیستن به آمریکا نشین شدن را ندارد. یا این‌طرف خط است، که خاطرات کمرنگی از زندگی ایران را بیان می‌کند، یا آن طرف خط، که دیگر خانواده آمریکایی شده. چیزی که خیلی اذیت می‌کند، روایت نامنظم ماجراهاست، از کودکی ناگهان به نوجوانی، ازدواج، دوباره اوایل سن بلوغ… اصلاً نمی‌دانم چرا خانم جزایری روایاتش را مرتب نکرده، یا چرا ویرایش‌گر آمریکاییش این پیشنهاد را به او نداده. کاظم دوست‌داشتنی کتاب اول، آن چشمه‌های جالب کاظم بودن را نشان نمی‌دهد، خود خانم جزایری تلاشی برای شوخ طبعی نداشته، یا لااقل به یاد آوردن خاطراتی در رده‌ی کتاب قبلی. البته چیزی که باید در نظر گرفت، سختی ارائه‌ی کار دوم است. همه از یک خواننده‌ی نو ظهور که آلبوم اولش موفق بود، یک بازیگر تازه‌کار که درخشان ظاهر شده و نویسنده‌ی تازه‌وارد که شگفتی آفریده، انتظار خلق اثری بزرگتر از کار اول دارند. مثلاً خالد حسینی را در نظر بگیرید، بعد از بادبادک‌باز همه منتظر بودند شاهکاری بزرگ‌تر بیافریند. هزار خورشید تابان (A Thousand Splendid Suns) اما، در حد کتاب اول او خیره‌کننده نشده، با این‌همه باز هم کار خوب و چشم‌گیری است. ولی اگر بخواهیم به کار خانم دوما برسیم، راستش من در می‌مانم که چه بگویم!

فاجعه ویرایش و ترجمه در نسخه منتشر شده در ایران

فکر می‌کنید تمام شده؟ نه! فاجعه‌ی اصلی ترجمه‌ی بسیار بد کتاب و غلط‌‌های نگارشی و دستوری کتاب چاپ شده در ایران است. احساس بد من درباره‌ی کتابی که دست گرفته‌ام، از همان‌جا که روی جلد کتاب، نام نویسنده به جای جزایری، جزایر (!!!) تایپ شده و پشت کتاب که مربوط به تعاریف خارجی «این کتاب خوب است!» نام ایشان به جای دوما، داماس نوشته شده، قوت گرفت. تکرار می‌کنم، بنده اصلاً مترجم کار را نمی‌شناسم و دشمنی‌ هم با ایشان وجود ندارد، فقط گوشه‌ای –و تازه تنها از گوشه‌ای- از اشتباهات ترجمه را می‌آورم:

«ص۱۷- به پدرم گفتم: اما من می‌خواهم آن را در آغوش کشیده و نگهدارم!» این شیوه‌ی قدیمی ترجمه و انتخاب نثر رسمی برای نقل‌قول، از زبان دختر بچه‌ی ۶ ساله، در داستانی که قرار است طنز باشد، اصلاً خوب نیست!

«ص۴۳- در ایران من سه کتاب داشتم که عبارت بودند از: داستان‌های ایزوپ، شاهزاده‌ی کوچک…» انشاالله منظور شازده کوچولو (The Little Prince) هست دیگر؟! هرچند شاهزاده‌ی کوچک غلط نیست، ولی باید اصطلاح آشنا برای خواننده را اولویت داد.

«ص۴۶- من و خانواده‌ام را در روزنامه‌ی محلی ویتیتر تحت عنوان نمایندگان رسمی پست وزارت جایی دادند» جان؟! حدود ۱۵ بار این جمله را خواندم و هنوز نتوانستم آن‌را برای خود به فارسی ترجمه کنم!

«ص۴۷- اما برادرم گفت: من عاشق کشتی، فوتبال و کاراته می‌باشم» می‌دانید یاد چه می‌افتم؟ ستون کودک فهیم امیرمهدی ژوله در چلچراغ و «می‌باشم، می‌باشد»بارانش!

«ص ۶۱- اما از یافتن افرادی چون من دست‌هایم را شستم» سوای اینکه به‌جای من، باید ترجمه می‌شد خودم، خلاصه بگویم که اصطلاح درست دست شستم است.

اشتباهات همین‌جور ادامه دارد و برای کوتاه کردن مطلب، از غلط‌های املایی می‌گذرم. یادم هست یکی دو سال قبل، خبر چاپ این کتاب در آمریکا را در مجله‌ی چلچراغ دیده بودم و چلچراغ با خوشحالی، نوشته‌ای از کتاب، مربوط به این مجله را چاپ کرده بود. من هر چه کتاب را بالا و پایین کردم، این مطلب را ندیدم! می‌شود بپرسم با چه مجوزی در کتاب دست برده شده پس؟!

درخشش‌های پراکنده؛ کدام داستان‌های کتاب هنوز ارزش خواندن دارند؟

بعضی از داستان‌ها به همان خوبی داستان‌های عطر سنبل، عطر کاج هستند، مثل «خدمتکار در ایران»، «مال آقا و مال خانم»، «من و دلقک»، «دعوای قبل از کریسمس»، «سید عبدالله جزایری» و «ده مورد بسیار مهمی که باید بدانید» که این آخری، برخی از مواردی را دارد که به درد آمریکایی‌ها می‌خورد، اما روی هم رفته خیلی از مواردش برای ما هم مفید است، البته فقط همین ۶ عنوان، از بین ۲۴ مورد! نمی‌دانم خواننده‌ی این نقد بخاطر یک‌چهارم خواندنی، این کتاب را خواهد خرید یا نه. نمی‌توانم توصیه هم بکنم حتماً بخوانید و لذت خواهید برد، به هر حال این کتاب با ترجمه‌ی آرمانوش باباخانیانس توسط نشر جمهوری چاپ شده، گویا نشر ثالث هم با ترجمه‌ی نیالا والا و البته با همین عناوین چاپش کرده، که من در مورد تفاوت قیمت گزاف آن هیچ توضیحی ندارم. از من می‌شنوید، اگر واقعاً می‌خواهید لذت ببرید دوباره همان عطر سنبل، عطر کاج را از کتابخانه در بیاورید و بخوانیدش. اگر تا امروز این کتاب را نخریده‌اید، حتماً تهیه‌اش کنید و یکی از بهترین تجربیات کتاب‌خوانی خود را رقم زنید.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

معنی شعر «بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایه‌بان دارد» حافظ

۱۲ نکته شگفت‌انگیز درباره برند ایوون (Avon) که باید بدانید: از کتاب‌فروشی دوره‌گرد تا امپراتوری عطر

معنی شعر «آن که از سنبل او غالیه تابی دارد» حافظ

این سرویس هوش مصنوعی جدید عکس‌های جعلی از شما در حال معاشرت با دوستانتان یا هر کس دیگر،…

راز سندروم لهجه خارجی؛ وقتی مغز بدون کلاس زبان لحن شما را عوض می‌کند

معرفی کتاب هرگز به جایی نمی‌رسد! خلقِ نت‌فلیکس و سرگذشتِ معرکه‌‌ یک ایده – نوشته مارک رندولف