نوستالژی تکنولوژی؛ پیشبینیهای شگفتانگیز مجلات ۵۰ سال پیش ایران از آینده دیجیتال
مرور صفحات قدیمی مطبوعات، فراتر از یک سرگرمی نوستالژیک، نوعی بازخوانی تاریخی از عطش بشر برای دستیابی به فردا است. در دهههای گذشته که هنوز خبری از اینترنت و ارتباطات آنی نبود، مجلات علمیعامهفهم نقش دریچهای رو به آینده را بازی میکردند. بررسی چگونگی تصویر شدن فناوری و گجتها در مجلات فارسی نیم قرن پیش به ما نشان میدهد که نیاکان ما با چه بیمها و امیدهایی به جهان امروز ما نگاه میکردند. در این مقاله قصد داریم با ورق زدن مجله دانشمند در سالهای ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۵، تصویر ذهنی جامعه ایرانی از قرن بیست و یکم را بازخوانی کنیم؛ آیا تلفنهای بدون سیم جیبی، فکسهای اولیه و سیستمهای پزشکی آن زمان توانستهاند مسیر تاریخ را درست پیشبینی کنند؟
فهرست مطالب
💡مختصر و مفید
بررسی مجلات علمی دهه چهل خورشیدی نشان میدهد که بخش مهمی از فناوریهای امروز مانند تلفن همراه جیبی، فکس، آموزش الکترونیک و حتی کیسه هوا در آن دوران به صورت طرحهای اولیه یا پیشبینیهای علمی مطرح شده بودند. این نشریات با ترجمه مقالات غربی، مفاهیمی چون اتوماسیون و پزشکی مدرن را به جامعه ایرانی معرفی کردند که امروزه به واقعیتهای روزمره تبدیل شدهاند. ردیابی این روند تاریخی نشاندهنده تطابق شگفتانگیز رویاهای تکنولوژیک گذشته با واقعیتهای دیجیتال عصر حاضر است.
بستر تاریخی و فرهنگی علم در دهه چهل خورشیدی
دهه چهل خورشیدی در ایران دورانی متمایز از نظر تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی بود که طی آن موجی از مدرنیزاسیون صنعتی کشور را فرا گرفت. در این دوره با ورود ابزارهای جدید ارتباطی و تاسیس کارخانجات متعدد، عطش شدیدی در میان نسل جوان و تحصیلکرده برای درک فرآیندهای علمی و فنی جهان پدید آمد. رقابت فضایی میان ابرقدرتهای جهان در دوران جنگ سرد نیز بر جذابیت اخبار علمی افزوده بود و فضاپیمایی و فناوریهای نوین نظامی در صدر اخبار جهان قرار داشتند. در چنین اتمسفری، جامعه ایران نیازمند رسانههایی بود که بتوانند مفاهیم پیچیده فناوری غربی را به زبانی ساده و جذاب ترجمه کنند.
تاسیس نشریاتی مانند مجله دانشمند پاسخ دقیقی به این نیاز مبرم جامعه بود که تلاش میکرد با تمرکز بر علم عامهفهم (Popular Science)، نگاه سنتی را به نگاهی علمی و تجربی تغییر دهد. در این سالها، مفاهیمی مانند انرژی هستهای، الکترونیک و جراحیهای پیشرفته برای اولین بار با اصطلاحات فارسی به توده مردم معرفی شدند. این نشریات نهتنها به معرفی ابزارهای موجود میپرداختند، بلکه با انتشار تصاویری تخیلی از شهرهای آینده و وسایل نقلیه عجیب، تخیل مخاطب ایرانی را برای رویارویی با جهان مدرن آماده میساختند.
فناوری و گجتها در آینه مجلات قدیمی
در وبلاگها و سایتهای خارجی، به خصوص در این چند ماهه، پستهایی میبینیم که در آن فناوری در چند دهه پیش و همچنین پیشبینیهای آن زمان در مورد زندگی کنونی ما مرور میشوند. مثلا میخوانیم که پیشبینی کارشناسان از آینده ارتباطات چه بوده و در مجلههای عامهفهم در قالب تصاویر تخیلی چه تصوری از زندگی قرن بیست و یک میشد. دیروز که داشتم مجلات قدیمی دانشمند را ورق میزدم، با خودم فکر کردم که بد نیست ما هم کار مشابهی کنیم. تصاویری که میبینی از مجلات دانشمند سالهای ۴۳ تا ۴۵ شمسی گرفته شدهاند. در صورت استقبال شما، این پست قسمتهای دیگری هم خواهد داشت.
پیشبینی اول که هم از لحاظ فناوری و هم از لحاظ سیاسی، به حقیقت نپیوسته است:
خوب خبری از دوربینهای دیجیتال امروزی نبود:
در سال ۴۳ اثری از واژه کامپیوتر (Computer) در مجلات فارسی به چشم نمیخورد و به جای آن از مغز الکترونیکی استفاده میشد:
خبری از فرمتهای فشرده صوتی و تصویری و گوشیهای موبایل که با کمک آنها میتوانیم ویدئو را با کیفیت خوب ببینیم، نبود:
گوشیهای ثابت بودند که اهمیت داشتند و مظهر تمدن به شمار میرفتند:
ده تا نوار در این دستگاه بزرگ جای میگرفت تا موسیقی پخش شود:
آگهی میانپرده ما از آن سالها:
ریشتراشها هم زمخت و با طراحیهای اولیه بودند:
عجب تلویزیون سبک و قابل حملی محسوب میشد:
کتابهای پرفروش آن زمان با چه عناوینی منتشر میشدند؛ باز هم یک آگهی میان پرده دیگر:
ضبط صوت کیفی که در نوع خود یک گجت انقلابی و سیار بود:
پیشبینی جالب که هر کس در آینده شماره مخصوص و منحصربهفردی خواهد داشت:
تلفن جیبی و بدون سیم که امروز آن را به نام موبایل میشناسیم:
تکنولوژی همودیالیز هنوز به صورت گسترده به ایران نیامده بود:
طرحهای اولیه بازرگانی الکترونیک و خرید از راه دور در آن زمان:
فکس هم فناوری غریبی بود، چه برسد به پست الکترونیک امروزی:
ایدههای اولیه آموزش الکترونیک و کلاسهای درس غیرحضوری:
فلاش داخلی دوربین که دیگر نیازی به لامپهای فلاش یکبار مصرف نداشت:
آگهی میانبرنامه و نوستالژیک دیگر:
تلاش برای ثبت تصاویر عریض یا همان عکاسی پانوراما:
آخرین دستاوردهای فناوری صوتی و تصویری آن زمان:
دوران اوج جنگ سرد بود و ابزارهای جاسوسی اهمیت ویژهای داشتند:
پروژکتورهای نمایش اسلاید و فیلم در خانه:
کاریکاتورهای طنزآمیز درباره کنترل از راه دور اعضای خانواده:
طرحهای اولیه برای کیسه هوای ایمنی خودروها:
معرفی باتریهای قلبی یا همان دستگاه ضربانساز:
معرفی ابزارها و گجتهای جدید کارگاهی و خانگی:
فناوری آندوسکوپی هنوز وارد چرخه درمانی ایران نشده بود:
میکروفیش به عنوان فناوری پیشرفته ذخیرهسازی اسناد معرفی میشد:
دوربینهای تکلنزی بازتابی حرفهای آن دوران:
روانشناسی آیندهنگری و جذابیت رتروفوتوریسم
مطالعه پیشبینیهای گذشته که امروزه به نام رتروفوتوریسم (Retro-futurism) شناخته میشود، جنبههای عمیقی از روانشناسی جمعی انسان را آشکار میکند. مغز انسان تمایل دارد آینده را بر اساس تعمیم تکنولوژیهای موجود تصویرسازی کند و به همین دلیل در طرحهای دهه چهل، ما تلفنهای بیسیم بزرگی را میبینیم که شباهت زیادی به بی سیمهای نظامی دارند. بشر همواره تلاش میکند تا نیازهای همیشگی خود نظیر ارتباطات سریعتر، غلبه بر بیماریها و خودکارسازی کارهای دشوار را با تخیلات علمی همگام سازد و بررسی این تصاویر نشاندهنده نحوه مواجهه نسلهای پیشین با ناشناختهها است.
این تمایل به پیشبینی نشان میدهد که ترس از عقبماندگی تکنولوژیک همواره محرک اصلی یادگیری بوده است. خوانندگان ایرانی دهه چهل با دیدن کلیه مصنوعی یا دوربینهای مجهز به فلاش داخلی، افق جدیدی از رفاه را متصور میشدند که علم تجربی نوید آن را میداد. تحلیل این تصاویر به ما کمک میکند تا بفهمیم چگونه تخیلات علمی نویسندگان و تصویرسازان نیم قرن پیش، الهامبخش مهندسان و دانشمندانی شد که در دهههای بعد این رویاها را به واقعیتهای ملموس زندگی امروزی ما تبدیل کردند.
از گجتهای زمخت تا مینیاتوریزه شدن فناوری
یکی از بزرگترین شگفتیهای مقایسه فناوریهای قدیم با ابزارهای امروزی، روند چشمگیر مینیاتوریزه شدن قطعات الکترونیکی است. در دهه چهل، یک دستگاه ضبط صوت کیفی یا سیستم پخش چندکاسته فضایی به اندازه یک چمدان بزرگ را اشغال میکرد در حالی که امروزه میلیاردها برابر آن ظرفیت در قالب تراشههای حافظه میکروسکوپی در گوشیهای هوشمند ما قرار دارد. این تکامل تدریجی که به واسطه قانون مور (Moore’s law) هدایت شد، نحوه تعامل ما با دادهها را تغییر داد و مفهوم گجت را بازتعریف کرد.
نگاهی به ایده میکروفیش (Microfiche) به عنوان اوج فناوری ذخیرهسازی اسناد در آن زمان، به خوبی این موضوع را نشان میدهد. در سالهایی که اینترنت و هارد دیسکهای پرسرعت وجود نداشتند، کوچک کردن تصاویر اسناد روی فیلمهای عکاسی مینیاتوری انقلابی بزرگ به شمار میرفت. مقایسه این ابزارهای مکانیکی و نوری با سیستمهای ذخیرهسازی ابری کنونی نشان میدهد که مسیر پیشرفت بشر، علاوه بر افزایش کارایی، همواره در جهت حذف محدودیتهای فیزیکی و فضایی حرکت کرده است.
نقش مطبوعات علمی در ترویج مدرنیته در ایران
مطبوعات علمی در تاریخ معاصر ایران نقشی فراتر از انتقال خبر داشتهاند و به عنوان کاتالیزورهای فرهنگی عمل کردهاند. مجله دانشمند با ترجمه مقالات معتبر جهان و انتشار تحلیلهای بومی، تفکر منطقی و علمی را در جامعهای که بخش عمده آن هنوز سنتی بود ترویج داد. این نشریه با معرفی مفاهیمی چون ضربانساز قلب، دیالیز و اتوماسیون اداری، تصویر جدیدی از انسان مدرن ارائه کرد که با تکیه بر دانش تجربی میتواند بر مشکلات زیستی و محیطی خود فایق آید.
این تلاشهای مطبوعاتی سبب شد تا نسلی از متخصصان و پزشکان در دهههای بعد با دید وسیعتری به تحصیل و تحقیق بپردازند و تجهیزات نوین پزشکی را به کشور وارد کنند. مرور این صفحات قدیمی یادآور این حقیقت است که توسعه پایدار بدون بسترسازی فرهنگی و ترویج عمومی علم میسر نمیشود؛ روندی که مجلات دهه چهل آغازگر آن بودند و راه را برای پذیرش سریعتر فناوریهای پیشرفتهتر در دهههای بعد هموار کردند.
جمعبندی نهایی
بررسی فناوریها و پیشبینیهای مندرج در مجلات علمی دهه چهل خورشیدی نشان میدهد که بخش عمدهای از رویاهای فناورانه نسل گذشته، امروزه به جزیی جداییناپذیر و معمولی از زندگی روزمره ما تبدیل شدهاند. دستگاههای بزرگ مکانیکی و ایدههای اولیه ارتباطات جیبی، با گذر از انقلاب دیجیتال، به ابزارهای هوشمند کنونی بدل گشتند. این سیر تکاملی به ما یادآوری میکند که آینده همواره سریعتر از تصورات ما از راه میرسد و تخیلات علمی امروز، زیربنای نوآوریهای فردا خواهند بود.
پرسشهای متداول
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
ممنون که توجه کردید.
پیروز باشید.
با تشکر از زحمات شما
فقط ای کاش یک مقدار حرفهای تر کار می شد و به جای دوربین موبایل از اسکن تخت استفاده میشد و همین طور زحمت میکشیدید و عکسها رو یک ویرایش اولیه میکردید تا همه عکسها در راستای درست قرار بگیرند. اکثرا چپ و راست هستند.
با سپاس مجدد.
عالی بود
ممنون خیلی جالب بود
خیلی ممنون از شما در ضمن این مجله یک صفحه ای هم داشت که مخصوص اختراعات سالهای بعد بود یعنی می گفت که مثلا 50 سال بعد چه چیزهایی لازمه که اختراع بشه اگر از اون صفحات هم دارید برامون زحمت بکشید و بگذارید تا ببینیم چه چیزهایی از اونا محقق شده. متشکریم.
عالی بود اما ادامه دادنش بسیار عالی تر است. موفق باشید.
خیلی جالب و خوب بود
ممنون
باسلام
بسیار جالب بود
در چندمورد ، میبینیم که نام برخی از این احتراعات و اکتشافات از همان زمان رایج گشته ! نه در قرن 21
واقعا عالی بود و متفاوت
ممنون
سلام جالبه
خیلی جالب بود و امیدوارم ادامه بدین
در ضمن دانستنیها همچنان در دوره جدید داره چاپ میشه و مجله خوبی است
یک پیشنهاد دارم :تهیه ارشیو دیجیتالی مجله دانستنیها با همکاری دوستان و پشتیبانی شما مجیدی عزیز
فوقالعاده بود. دورانی که واقعا بازار آیندهنگری و پیشبینیهای آینده گرم بود و بشر حسابی از آیندهاش میترسید. حالا این همان آینده است.
اگر این کامنت من باعث میشود این مجموعه فوقالعاده خاطرهانگیز و زیبا ادامه پیدا کند مطمئنا گام بزرگی برای فرهنگ این مملکت برداشتهام.
بیصبرانه منتظر بعدی هستیم.
عالی بود
خیلی خوب میشه ادامه بدید
عالی بود.بازم بذار
آقا ، من روانی این چیزام. لطفا بازم بزارین.
فوق العاده بود :))
این عکس را چگونه و از کجا پیدا کردید !!
عالی بود
بسیار جالب بود.امیدوارم ادامه بدبد.
سرعت رشد تکنولوژی در این 3و4 دهه غیر قابل باوره.
خیلی جالب بود ممنون
اگه برات مقدور بود از مجله “دانستنیها” هم بنویس
واقعا ممنونم .
بی نظیر بود .
سلام. یک روز هم آیندگان به اختراعات و ابداعات عصر حاضر خواهند خندید و این داستان ادامه دارد.
خیلی خوندنی بود مرسیییییییی
بسیار کار جالب و خاطرهانگیزیست :)
خیلی خیلی جالب بود، مرسی.
خیلی لذت بردم
متشکرم
ممنون دکتر جان خیلی عالی بود اگه بتونین ارشیو مجله دانستنیها و همچننین دانشمند اوایل دهه 70 رو بزارید (سالهای کودکی و نوجوانی من!!) خیلی خیلی ممنون میشم
سلام
من فقط تونستم چند تا عکس رو ببینم بقیه رو نشون نمیده …میگه برگه ای یافت نشد ؟
دکتر جان بسیار عالی بود
امیدوارم این پست ادامه داشته باشه من که بی صبرانه منتظرم
بسیار ارزنده بود.
هوس خوندن تمام مجلههای دانشمند قدیمیم رو برای چندمین بار کردم! نکته جالبی که این پست شما نشون میده و من تازگی با دیدن فیلمهای جیمزباند بیشتر برام برجسته شده اینه که ماها که روزگار پر دردسر تلفن ثابت، تلویزیون سیاهسفید، ماشینحساب ترانزیستوری و … رو دیدیم؛ میزان شگفتزدیگیمون از دیدن تکنولوژیهای تازه روز به روز کمتر میشه. انگار همه چیزی که به ذهنمون برسه (بجز آنچه با فیزیک ناسازگاره) در دسترسه و فقط منتظریم یه روز به بازار ارائه بشه. دیگه جای چندانی برای لذت تخیلهای علمی نیست!
ممنون
خیلی خیلی جالب بود
بسیار جالب بود. من یکی از خوانندگان همیشگی مجلهء دانشمند در نیمهء دوم دههء 50 بودم. اما این مطلب شما مربوط به دههء چهل هست و نکات جالبی در اون وجود داشت. منتظر قسمتهای بعدی هستم.
پیروز باشید.
خیلی عالی بود. کاش بشه مقایسه ای با مجلات امروزی کرد تا ببینیم چقدر عقب افتادیم.
درود بر دکتر مجیدی عزیز و گرامی
زبانم از تحسین این پست شما عاجز است . فوق العاده بود . این پست شما فلش بکی بود بر خاطرات نوجوانی بنده . اما حیف که من تمام مجلات دانشمندم را با کتاب معاوضه کردم . یادمه یه بار 50 شماره به علاوه چهارصد تومان دیگر دادم تا کتاب سینوهه را به چنگ بیارم . از اون چاپ هایی که دیگر نسلش منقرض شده .
موفق باشید . باز هم سپاسگزارم که با این همه دقت و حوصله این پست باارزش را ارسال کردید . درود بر شما …
خیلی خیلی جالب بود … راستی اینها را از کجا گیر آوردید ؟ این همه ارشیو را خودتان داشتید ، نشستید اسکن کردید ؟
جالبه
جالب ترش اینه که من نزدیک دو ماهه که نمی تونستم در وبلاگ یک پزشک نظر بذارم و این موضوع که نمی تونستم اظهار نظر بکنم باعث یه خورده دلزدگی من شده بود که حل شده
خیلی عالی بود. ممنون.
سلام
با تشکر خیلی جالب بود
لطفا ادامه بدین
kheili khoob bood
سلامو دستتون درد نکنه , آقا من شما رو مورد استقبال شدید قرار میدمو لطفا ادامشو هم بذارید
اولین بار در وب فارسی…مرسی
یادمه مجله دانشمند یه قسمت داشت که جدیدترین کامپیوتر های اون موقع رو معرفی می کرد. فکر می کنم اون بخش ها هم جالب باشه برای بازنشر.
جالب بود
مجله دانشمند واقعا مجله پربار و خوبی بود من از بچگی مجله های پدرم رو میخوندم و وقتی الان مجله ها رو ورق می زنم حالم گرفته میشه که خیلی روشون کم کار میشه و فقط هدر دادن وقت و انرژی و سرمایه است
لذت بردم
ممنون