طراحیهایی بینظیر بر روی کتاب و هنر مجسمهسازی با کتابهای قدیمی
کتاب های حجیم قدیمی همیشه برای من مثل جهانی پر از رمز و راز و دریچه ای به سوی دنیای بیکران خیال و رویا بوده اند. با دیدن کتاب های قدیمی و گرد و خاکی که بر رویشان نشسته حس می کنم مانند فیلم ها می توان با این کتاب ها جادو کرد و یا به قدرت خاصی رسید و صدالبته که فکر من به طورکلی اشتباه هم نیست و کتاب ها با کلماتشان می توانند ذهن و طرز فکر ما انسانها را جادو کنند. در اینجا هم تعدادی هنرمند با کمک کتاب های قدیمی و دیکشنری ها که حجم بالایی دارند جادوی نهفته در این کتاب ها را به نمایش عمومی درآورده اند. در این مقاله میخواهیم با هم مرور کنیم که چگونه ورقهای کاغذی مرده زیر دست هنرمندان به سازههایی حیرتانگیز تبدیل میشوند و آیا این کار یک خلاقیت بی نظیر است یا تخریب بی رحمانه میراث مکتوب بشریت؟
فهرست مطالب
- ۱. خاستگاه هنر مجسمهسازی با کتاب و فلسفه آن
- ۲. روش کار و مراحل گام به گام جراحی کاغذ
- ۳. ابزارهای مورد استفاده در حکاکی و برش کتاب
- ۴. الهامبخشی محتوای کتاب در شکلگیری مجسمه نهایی
- ۵. چالش اخلاقی؛ هنرآفرینی یا تخریب میراث فرهنگی؟
- ۶. آیا میتوان بدون تخریب کتاب مجسمه ساخت؟
- ۷. نقش رنگ و نورپردازی در تجسم فضایی آثار کاغذی
- ۸. مروری بر گالری تصاویر خیرهکننده و شاهکارهای این هنر
- ۹. روانشناسی رابطه انسان با کتابهای فیزیکی دگرگونشده
- ۱۰. آینده کتاب به عنوان یک رسانه هنری در عصر دیجیتال
خاستگاه هنر مجسمهسازی با کتاب و فلسفه آن
تاریخچه تغییر کاربری کتابها به عنوان ماده اولیه برای هنرهای تجسمی به دهههای گذشته برمیگردد اما در سالهای اخیر با گسترش رسانههای دیجیتال شتاب بیشتری گرفته است. این هنر که در زبان انگلیسی به آن بوک کاروینگ (Book Carving) یا بوک اسکالپچر (Book Sculpture) میگویند فلسفهای عمیق را در خود جای داده است که به گذر زمان و فراموشی اطلاعات مکتوب اشاره دارد. هنرمندانی که به سراغ کتابهای قطور قدیمی مثل دایرهالمعارفها یا لغتنامههای منسوخ میروند در واقع میخواهند به کالبد فیزیکی اطلاعاتی که دیگر کسی خریدارشان نیست جان دوبارهای ببخشند و آنها را از قفسههای تاریک کتابخانهها بیرون بکشند.
در دنیایی که اطلاعات به صورت بایتهای دیجیتالی در فضای ابری شناور هستند لمس فیزیکی کاغذ و بوی خاص کتابهای قدیمی حسی نوستالژیک ایجاد میکند که در کارگاههای هنری تبدیل به حجمهای سهبعدی جذاب میشود. فیلسوفان هنر معتقدند مجسمهسازی با کتاب نوعی دیالوگ میان متن مکتوب و فرم بصری است که در آن کلمات چاپی به بافتهای بصری تبدیل میشوند تا پیام جدیدی را به بیننده انتقال دهند. این روند دگردیسی نمادی از تغییر کارکرد رسانههای سنتی در عصر مدرن است که ذهن مخاطب را به چالش میکشد.
روش کار و مراحل گام به گام جراحی کاغذ
مجسمهسازی روی کتاب فرآیندی بسیار پیچیده و نیازمند صبوری فوقالعاده است که در ابتدا با تثبیت صفحات آغاز میشود تا از حرکت ناخواسته اوراق جلوگیری شود. هنرمند ابتدا صفحات کتاب را با چسبهای مخصوص که اسیدی نیستند و به مرور زمان کاغذ را زرد نمیکنند به صورت بلوکهای فشرده درمیآورد تا ساختاری شبیه به چوب پیدا کند. پس از خشک شدن کامل چسب کار طراحی و نشانهگذاری الگوهای اولیه روی لبهها یا صفحات بالایی آغاز میشود تا نقشه راه مشخص گردد.
در مرحله بعدی فرآیند لایهبرداری آغاز میشود که در آن هنرمند با دقت میلیمتری صفحات را یکی پس از دیگری برش میدهد تا به اعماق کتاب نفوذ کند و فضاهای خالی را به وجود آورد. این کار شباهت زیادی به باستانشناسی دارد زیرا هنرمند با حفر کانالها و فضاهای خالی لایههای پنهان متن و تصاویر چاپشده قدیمی را آشکار میکند. هر اشتباه کوچک در زاویه برش یا عمق آن میتواند کل ساختار چندصد صفحهای را خراب کند و به همین دلیل تمرکز ذهنی بالایی نیاز است.
ابزارهای مورد استفاده در حکاکی و برش کتاب
ابزارهای این هنر تلفیقی از ابزارهای جراحی پزشکی و کارگاههای چوببری ظریف است که هرکدام وظیفه خاصی را در شکلدهی به کاغذ ایفا میکنند. چاقوهای جراحی با تیغههای بسیار تیز و تعویضپذیر (Scalpel) اصلیترین ابزار برای برشهای دقیق و لایهبرداریهای مینیاتوری از صفحات کتاب به شمار میروند. همچنین از مغارهای ظریف حکاکی روی چوب برای برداشتن حجمهای بزرگتر کاغذ و ایجاد فرورفتگیهای عمیق مانند غارها و درهها استفاده میشود.
علاوه بر ابزارهای دستی هنرمندان مدرن از ابزارهای چرخشی برقی مانند فرزهای مینیاتوری با متههای مختلف برای سنبادهزنی و صاف کردن لبههای ناهموار کاغذ بهره میبرند. در سالهای اخیر استفاده از دستگاههای برش لیزری نیز راه خود را به این هنر باز کرده است اما ارزش کارهای دستی که با تیغههای فولادی خلق میشوند همچنان در نزد مجموعهداران بسیار بالاتر است. چسبهای پلیمری مخصوص الیاف سلولزی و فیکساتورهای ضد رطوبت نیز ابزارهای شیمیایی مهمی هستند که دوام اثر را در برابر رطوبت محیط تضمین میکنند.
الهامبخشی محتوای کتاب در شکلگیری مجسمه نهایی
یکی از جذابترین ابعاد هنر مجسمهسازی با کتاب ارتباط تنگاتنگی است که میان موضوع مکتوب کتاب و طرح نهایی مجسمه برقرار میشود. به عنوان مثال هنرمند معروف برای خلق یک اثر با موضوع طبیعت به سراغ اطلسهای جغرافیایی یا کتابهای گیاهشناسی قدیمی میرود تا صخرهها و جنگلها را از دل آنها بیرون بکشد. کلماتی که روی صفحات باقی میمانند و به طور تصادفی در معرض دید قرار میگیرند به عنوان بخشی از بافت صخرهها یا دیوارههای غارها عمل میکنند.
این همپوشانی محتوا و فرم باعث میشود که مجسمه نهایی تنها یک فرم زیبای فاقد معنا نباشد بلکه داستانی چندلایه را روایت کند که ریشه در تاریخچه همان کتاب دارد. کتابهای مذهبی قدیمی، دیوانهای شعر کلاسیک و فرهنگهای لغت هرکدام حس و حال متفاوتی را به هنرمند القا میکنند و جهت حرکت تیغ برش را مشخص میسازند. این همان جادویی است که مخاطب با دیدن اثر متوجه آن میشود و تلاش میکند کلمات نیمهکاره چاپی روی صخرههای کاغذی را بخواند.
چالش اخلاقی؛ هنرآفرینی یا تخریب میراث فرهنگی؟
تخریب کتاب همواره در طول تاریخ امری نکوهیده بوده است و کتابسوزانها یادآور دورههای تاریک جهل بشری هستند که همین امر چالش اخلاقی بزرگی برای این هنر ایجاد میکند. منتقدان سرسخت این هنر عقیده دارند که کتابها باید خوانده شوند و آسیب رساندن به ساختار فیزیکی آنها نوعی بیاحترامی به نویسنده و ناشر اثر محسوب میشود. در مقابل هنرمندان استدلال میکنند که آنها به کتابهایی که در مسیر نابودی و بازیافت در کارخانههای مقواسازی بودند فرصتی دوباره برای دیده شدن میدهند.
بسیاری از کتابهای مورد استفاده نسخههای فرسوده و فاقد ارزش تاریخی خاصی هستند که در بازارهای کهنهفروشی بدون مشتری ماندهاند و در نهایت سرنوشتی جز زبالهدان ندارند. توافق نانوشتهای میان هنرمندان وجود دارد که هرگز به سراغ نسخههای خطی نایاب، چاپهای اول ارزشمند یا کتب دارای ارزش میراثی نروند. این مرزبندی اخلاقی باعث میشود هنر مجسمهسازی با کتاب به عنوان روشی برای بازیافت فرهنگی شناخته شود و نه عملی خرابکارانه علیه دانش بشری.
آیا میتوان بدون تخریب کتاب مجسمه ساخت؟
با پیشرفت تکنولوژی و ظهور رویکردهای نوین هنری روشهای جدیدی ابداع شدهاند که به هنرمند اجازه میدهند بدون آسیب به ساختار کتاب مجسمه خلق کند. تکنیکهای پیچیده تا کردن کاغذ بدون نیاز به برش یا چسب زدن (Origami Book Art) یکی از محبوبترین روشهایی است که کتاب سالم باقی میماند. در این روش صفحات با محاسبات دقیق ریاضی تا میشوند به طوری که در لبه جلویی کتاب حروف یا اشکال سهبعدی برجسته پدیدار میشوند.
همچنین روشهای دیجیتالی و نمایشگاههای واقعیت مجازی به هنرمندان اجازه میدهند کتابها را اسکن کرده و به صورت مجازی برش بزنند یا با استفاده از ویدیو مپینگ تصاویر سهبعدی متحرک را روی صفحات کتاب واقعی بتابانند. این رویکردهای غیرمخرب طرفداران زیادی در کتابخانههای عمومی پیدا کردهاند زیرا بدون آسیب به کتابهای امانتی امکان خلق هنر تعاملی را فراهم میآورند. با این حال حس فیزیکی لمس بافت واقعی کاغذ تراشیده شده همچنان جایگاه خاص خود را در هنرهای تجسمی معاصر حفظ کرده است.
نقش رنگ و نورپردازی در تجسم فضایی آثار کاغذی
نورپردازی در نمایش مجسمههای کاغذی نقشی حیاتی و ساختاری دارد زیرا لایههای کاغذی بسیار نازک بدون سایهروشنهای دقیق تخت و بیروح به نظر میرسند. تابش نورهای موضعی زاویهدار از بالا یا درون شیارهای مجسمه عمق درهها و پیچیدگی پلههای حکاکی شده را برجسته میکند و حس عظمت را القا مینماید. هنرمندان با قرار دادن چراغهای الایدی کوچک و بدون حرارت در فضاهای داخلی کتاب جلوهای جادویی شبیه به خانههای جن و پری خلق میکنند.
رنگآمیزی نیز ابزار دیگری است که برخی هنرمندان برای تشدید حس واقعگرایی مناظر طبیعی مانند آبگیرها یا صخرههای پوشیده از خزه از آن استفاده میکنند. استفاده از آبرنگ یا جوهرهای رقیق به کاغذ اجازه میدهد تا رنگ را به صورت طبیعی جذب کند و بافتهای زمینشناسی واقعی را بازسازی نماید. البته بسیاری از هنرمندان ترجیح میدهند از رنگ طبیعی کاغذهای زرد شده قدیمی استفاده کنند تا اصالت تاریخی کتاب حفظ شود و رنگها حواس بیننده را از فرم اصلی پرت نکنند.
مروری بر گالری تصاویر خیرهکننده و شاهکارهای این هنر
در ادامه میتوانید نمونههای فوقالعادهای از کارهای هنرمندان بزرگ این عرصه را ببینید که هرکدام روایتی خاص را با خود به همراه دارند.
آرامشی عظیم
≡
پرتره های نوشته شده
≡
چشم اندازهای حکاکی شده
≡
کتاب اسکلتی
≡
غاری در درون کتاب
≡
پله هایی به بهشت کتاب
≡
سفری به درون دریاچه ی کتاب
≡
کتابی در درون شهر متروکه
≡
کتاب زندگی
≡
حشراتی از کتاب
≡
خانه ای در دشت کتاب
≡
دخترک کبریت فروش
≡
فلسفه ای در کتاب
≡
جراحی کتاب
≡
مهمانی کلاهدوز غمگین
≡
بالونی بر فراز کتاب
≡
گنجینه
هر یک از این آثار نشاندهنده تکنیکهای مختلف و دید منحصربهفرد خالقانشان هستند که زمان زیادی را برای اجرای آنها صرف کردهاند. این تصاویر به ما یادآوری میکنند که مرزهای هنر تا چه حد فراتر از ابزارهای نقاشی سنتی رفته است.
روانشناسی رابطه انسان با کتابهای فیزیکی دگرگونشده
از منظر روانشناسی تماشای مجسمهای که از یک کتاب واقعی ساخته شده است واکنشهای عاطفی و شناختی متناقضی را در مغز ما فعال میکند. از یک سو ما کتاب را به عنوان نمادی از تقدس دانش و خرد میشناسیم و آسیب دیدن آن احساس خفیفی از شوک یا ناراحتی موقت ایجاد میکند. از سوی دیگر تماشای خلق زیبایی و تجسم سهبعدی از میان متنی دو بعدی باعث ایجاد حس شگفتی و تحسین عمیق در ساختار عصبی ما میشود.
این تضاد درونی همان چیزی است که روانشناسان هنر به آن لذت زیباشناختی ناشی از تعلیق معنا میگویند که مخاطب را برای دقایقی طولانی میخکوب میکند. تعامل ذهن با متنی که اکنون تبدیل به سنگ فرش یک کوچه یا برگهای یک درخت شده است نوعی تمرین ذهنی برای بازتعریف کارکرد اشیاء پیرامون ماست. این آثار نشان میدهند که اشیاء فیزیکی فراتر از نقش تعریفشده اولیه خود میتوانند بستری برای تخیلات بیپایان انسان باشند.
آینده کتاب به عنوان یک رسانه هنری در عصر دیجیتال
با کاهش تدریجی چاپ کتابهای کاغذی و جایگزینی آنها با کتابخوانهای الکترونیکی ارزش فیزیکی کتاب در جامعه دچار دگرگونی بزرگی شده است. در آینده کتابهای چاپی احتمالاً دیگر تنها وسیلهای برای خواندن نخواهند بود بلکه به اشیایی تزیینی و ارزشمند با هویت هنری مستقل تبدیل میشوند. هنر مجسمهسازی با کتاب طلایهدار این حرکت نوین است که در آن کتاب به عنوان یک متریال کلاسیک مجسمهسازی مانند سنگ مرمر یا برنز ارزشگذاری میشود.
در موزههای هنری آینده احتمالاً بخشهای ویژهای به نگهداری این سازههای کاغذی ظریف اختصاص خواهد یافت تا یادگاری از دوران تسلط کاغذ بر تمدن بشری باشند. این پیوند میان تاریخ رسانه و هنر مدرن به ما یادآوری میکند که هیچ فرمی از فرهنگ کاملاً نابود نمیشود بلکه در قالب هنر به زندگی خود ادامه میدهد. هنرآفرینی روی کتاب پیامی آشکار دارد؛ حتی اگر کلمات مکتوب در طوفان دیجیتال کمرنگ شوند روح داستانگویی در قالبهای جدید زنده میماند.
جمعبندی نهایی
هنر دگرگون ساختن کتابهای قدیمی و قطور به مجسمههای ظریف و سهبعدی نشاندهنده قدرت خلاقیت انسان در بازتعریف مفاهیم است. این فرآیند پیچیده و مینیاتوری با ابزارهای دقیق جراحی و هنری انجام شده و پلی میان ادبیات و هنرهای تجسمی برقرار میکند. هرچند چالشهای اخلاقی درباره تخریب ظاهری کتابها مطرح میشود اما ارزش هنری خلقشده و نجات کتابهای فرسوده از نابودی کامل پاسخی خلاقانه به این نگرانیهاست. در نهایت این هنر بستری برای بقای فیزیکی کتاب در دنیای تمامدیجیتال امروزی فراهم میکند و تجربه بصری شگفتانگیزی را به مخاطبان هدیه میدهد.
سوالات متداول
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
خیلی دقت و مهارت میخواد بسیار زیباااااااااااااااا
هر کدومشون یه اثر هنری اند و خیلی دوست داشتم همچین چیزی را به عزیزانم هدیه بدم.
بـــــینظیــــر بود….
مورد آخریه کتابه ؟!
“مسابقه ی دختر کوچک”؟ گمان ام “دخترک کبریت فروش” باشد!
فرهاد جان ممنون که گفتی. با اسم کتابی که قبلا خونده بودم اشتباه شده بود
واقعا فوق العاده هستند!!
پیش ازی چند طرح مانند اینها دیده بودم خلاقیت و مهارت کاملا حس میشه .
واقعا ابتکار به خرج دادن
ولی این اخریه اصلا شبیه کتاب نیست
درکل باید به طراحاشون دست مریزاد گفت