خلاصه کتاب ۱۳۱۲ در میان اولتراها – نوشته جیمز مونتاگیو» | سفری واقعی به افراط‌گری و هویت‌یابی کاذب فوتبال

۲۴ آذر ۱۴۰۴آخرین بروزرسانی: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴

زمان تقریبی مطالعه 9 دقیقه

در یک عصر شلوغ مسابقه، خیابان‌هایی که به استادیوم ختم می‌شوند پر از صداست، پرچم‌ها بالا رفته‌اند، چهره‌ها رنگ شده‌اند، بعضی می‌خندند، بعضی عصبانی‌اند، بعضی آماده‌اند برای چیزی فراتر از نود دقیقه بازی. فوتبال در این‌جا فقط یک مسابقه نیست، بهانه‌ای است برای فریاد، برای تعلق، برای خشم، برای معنا دادن به زندگی‌هایی که بیرون از استادیوم اغلب نادیده گرفته شده‌اند.

کتاب «۱۳۱۲ در میان اولتراها» نوشته جیمز مونتاگیو دقیقاً از همین نقطه شروع می‌شود، جایی که فوتبال از چارچوب سرگرمی بیرون می‌زند و به میدان سیاست، هویت، طبقه اجتماعی، خشونت، رفاقت و مرزهای خطرناک جمعی تبدیل می‌شود. مونتاگیو به‌جای نوشتن از ستاره‌ها و جام‌ها، راهی سکوها می‌شود، میان مردانی که اغلب با برچسب افراطی، خشن یا خطرناک شناخته می‌شوند، اما کمتر کسی واقعاً با آن‌ها حرف زده است.

این کتاب حاصل سفر است، نه سفر توریستی، بلکه رفتن به دل گروه‌هایی که معمولاً از بیرون دیده می‌شوند. اولتراها در ایتالیا، آرژانتین، صربستان، ترکیه، مصر و چند کشور دیگر. مونتاگیو کنار آن‌ها می‌ایستد، راه می‌رود، می‌شنود، خطر می‌کند و تلاش می‌کند بفهمد چرا عددی مثل ۱۳۱۲ برایشان معنا دارد، چرا سکو برایشان خانه است، چرا خشونت گاهی ابزار است، نه هدف.

این روایت نه ستایش است و نه محکومیت ساده، تلاشی است برای دیدن انسان پشت ماسک. کتابی که به‌جای شعار دادن، سؤال می‌پرسد و خواننده را وادار می‌کند نگاهش به فوتبال و جمعیت را از نو تنظیم کند.

معرفی جیمز مونتاگیو، روزنامه‌نگار فوتبال و راوی حاشیه‌ها

جیمز مونتاگیو روزنامه‌نگاری است که فوتبال را از جایی غیر از زمین بازی روایت می‌کند، او نه به دنبال گل‌های تاریخی است و نه شیفته رکوردها، تمرکز اصلی‌اش همیشه بر سیاست، جامعه و فرهنگ پیرامون فوتبال بوده است. مونتاگیو سال‌ها به‌عنوان خبرنگار و نویسنده مستقل برای رسانه‌های معتبر بین‌المللی کار کرده و اغلب سراغ موضوع‌هایی رفته که کمتر کسی حاضر بوده به آن‌ها نزدیک شود.

در کارنامه او فوتبال ابزاری برای فهم جهان است، نه هدف نهایی. مونتاگیو به‌ویژه به مناطقی علاقه دارد که فوتبال در آن‌ها با بحران‌های اجتماعی، هویت ملی، درگیری‌های سیاسی و شکاف طبقاتی گره خورده است. او پیش از «۱۳۱۲ در میان اولتراها» نیز کتاب‌ها و گزارش‌هایی نوشته که به نقش فوتبال در خاورمیانه، آمریکای جنوبی و اروپای شرقی پرداخته‌اند.

سبک نوشتن مونتاگیو ترکیبی است از گزارش میدانی، روایت شخصی و تحلیل اجتماعی، او معمولاً خودش را پنهان نمی‌کند، ترس‌ها، تردیدها و قضاوت‌های اولیه‌اش را صادقانه بیان می‌کند و اجازه می‌دهد تجربه مستقیم مسیر فکرش را تغییر دهد. همین ویژگی باعث می‌شود نوشته‌هایش انسانی و قابل لمس باشند.

در «۱۳۱۲ در میان اولتراها» مونتاگیو نه نقش قاضی را بازی می‌کند و نه مبلغ، او بیشتر شبیه کسی است که وارد اتاقی تاریک شده و چراغی کوچک دست گرفته تا ببیند چه می‌گذرد. همین رویکرد باعث شده کتابش منبعی مهم برای درک پدیده اولتراها باشد، نه فقط برای علاقه‌مندان فوتبال، بلکه برای هر کسی که به رفتار جمعی، افراط و هویت علاقه دارد.

خلاصه کتاب ۱۳۱۲ در میان اولتراها

اولتراها چه کسانی هستند و چرا ۱۳۱۲ معنا دارد؟

کتاب با توضیح معنای عدد ۱۳۱۲ آغاز می‌شود، عددی که برای بسیاری فقط یک رمز گرافیتی یا نشانه عجیب روی پرچم‌هاست. مونتاگیو توضیح می‌دهد که ۱۳۱۲ معادل عددی حروف عبارت ACAB است، شعاری ضدپلیس که در فرهنگ اولتراها نشانه دشمنی با قدرت رسمی و نظم تحمیلی است. نویسنده از همان ابتدا روشن می‌کند که اولتراها صرفاً هواداران پرشور نیستند، آن‌ها ساختاری منسجم دارند، قوانین نانوشته، سلسله‌مراتب درونی، آیین‌های خاص و حافظه‌ای جمعی که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود.

مونتاگیو توضیح می‌دهد که اولترا بودن یک هویت است، هویتی که اغلب از نوجوانی شکل می‌گیرد و به‌مرور جای خانواده، شغل یا حتی آینده فرد را می‌گیرد. سکو برای اولتراها فقط محل تشویق نیست، خانه است، پناهگاه است و گاهی میدان جنگ. نویسنده تأکید می‌کند که در بسیاری از کشورها، اولتراها پاسخی هستند به حاشیه‌نشینی اجتماعی، به احساس نادیده گرفته شدن، به شکاف میان جوانان و ساختار قدرت.

در این بخش، کتاب چارچوب مفهومی خود را می‌سازد، بدون قضاوت شتاب‌زده، بدون توجیه خشونت، اما با این اصرار که برای فهم این پدیده باید از کلیشه فاصله گرفت. مونتاگیو نشان می‌دهد که عدد ۱۳۱۲ فقط یک شعار نیست، خلاصه‌ای است از یک جهان‌بینی، جهانی که در آن دولت، پلیس و رسانه دشمن‌اند و تنها وفاداری واقعی به گروه معنا دارد.

ایتالیا، زادگاه اولتراها و تولد یک فرهنگ خشن

سفر واقعی کتاب از ایتالیا شروع می‌شود، جایی که فرهنگ اولتراها در دهه‌های گذشته شکل گرفته و تثبیت شده است. مونتاگیو به رم، میلان و شهرهای دیگر می‌رود و با اعضای گروه‌هایی صحبت می‌کند که دهه‌هاست نامشان با خشونت و درگیری گره خورده است. او توضیح می‌دهد که چگونه فوتبال ایتالیا به‌ویژه در دهه‌های بحران سیاسی، به بستری برای تخلیه خشم جوانان تبدیل شد.

در روایت ایتالیا، نویسنده نشان می‌دهد که اولتراها فقط علیه تیم رقیب نمی‌جنگند، آن‌ها درگیر سیاست‌اند، برخی به جریان‌های راست افراطی نزدیک شده‌اند، برخی دیگر خود را ضدسیستم معرفی می‌کنند، اما در همه این گروه‌ها، وفاداری مطلق به گروه اصل اول است. خیانت نابخشودنی است و خشونت ابزار حفظ قدرت.

مونتاگیو با دقت توضیح می‌دهد که چگونه ساختار اولتراها به مافیا شباهت پیدا کرده است، جمع‌آوری پول، کنترل بلیت‌ها، فشار بر باشگاه‌ها و حتی نفوذ در مدیریت تیم‌ها. او تأکید می‌کند که بسیاری از باشگاه‌ها سال‌ها به‌طور ضمنی با این گروه‌ها کنار آمده‌اند، چون از قدرت آن‌ها می‌ترسیدند یا به حمایتشان نیاز داشتند.

ایتالیا در کتاب نه فقط یک کشور، بلکه الگوی اولیه است، جایی که نشان می‌دهد چگونه شور فوتبال می‌تواند به ساختاری پایدار از خشونت سازمان‌یافته تبدیل شود.

بالکان و آمریکای جنوبی، فوتبال در سایه جنگ و فقر

در ادامه، مونتاگیو به صربستان و دیگر کشورهای بالکان می‌رود، جایی که خاطره جنگ هنوز زنده است. او نشان می‌دهد که در این منطقه، اولتراها فقط هوادار نیستند، بسیاری از آن‌ها سابقه حضور در جنگ دارند یا دست‌کم در فضایی رشد کرده‌اند که خشونت امری عادی بوده است. در این کشورها، فوتبال و ملی‌گرایی به‌شدت در هم تنیده شده‌اند.

مونتاگیو توضیح می‌دهد که چگونه سکوها به مکانی برای بازتولید روایت‌های قومی و دشمنی‌های تاریخی تبدیل شده‌اند، شعارها، پرچم‌ها و حتی درگیری‌ها اغلب ریشه‌ای فراتر از فوتبال دارند. نویسنده در عین حال نشان می‌دهد که برای بسیاری از این جوانان، اولترا بودن تنها راه احساس قدرت و معناست.

سفر به آمریکای جنوبی چهره دیگری از اولتراها را نشان می‌دهد. در آرژانتین و برزیل، گروه‌هایی که به بارا براوا معروف‌اند، در فضایی رشد کرده‌اند که فقر، جرم و سیاست در هم آمیخته است. مونتاگیو توضیح می‌دهد که در این کشورها، اولتراها گاهی به نیروی شبه‌نظامی تبدیل شده‌اند، ابزار سیاستمداران یا واسطه‌های قدرت محلی.

در این بخش، کتاب نشان می‌دهد که خشونت اولتراها همیشه ایدئولوژیک نیست، گاهی کاملاً اقتصادی است، راهی برای بقا، کسب درآمد یا حفظ جایگاه در محله‌ای که گزینه‌های زیادی وجود ندارد.

ترکیه و خاورمیانه، وقتی سکوها سیاسی می‌شوند

در بخش بعدی، مونتاگیو به ترکیه می‌رسد، کشوری که فوتبال در آن همواره بیش از یک سرگرمی بوده است. او به استانبول می‌رود و با گروه‌های اولترای تیم‌هایی مانند بشیکتاش، فنرباغچه و گالاتاسرای روبه‌رو می‌شود. نویسنده توضیح می‌دهد که در ترکیه، مرز میان هواداری و سیاست بسیار باریک است، شعارهای سکوها به‌راحتی به خیابان منتقل می‌شوند و برعکس.

مونتاگیو نشان می‌دهد که اولتراهای ترکیه برخلاف تصور رایج، همیشه یکدست و همسو با قدرت نیستند. برخی گروه‌ها مواضعی انتقادی دارند و برخی دیگر محافظه‌کارترند، اما آنچه مشترک است، حس تعلق شدید به گروه و آمادگی برای حضور در لحظه‌های بحرانی است. نویسنده تجربه حضور در میان جمعیتی را توصیف می‌کند که هم می‌خواند، هم می‌جنگد، هم اعتراض می‌کند و هم جشن می‌گیرد.

در روایت ترکیه، کتاب به این نتیجه می‌رسد که فوتبال بستری است برای بیان حرف‌هایی که در فضای رسمی کمتر امکان طرح دارند. اولتراها از این فضا برای فریاد زدن نارضایتی استفاده می‌کنند، گاهی آگاهانه، گاهی هیجانی و گاهی بدون برنامه مشخص، اما همیشه با صدایی بلند.

مصر و انقلاب، وقتی اولتراها به نیروی خیابان تبدیل می‌شوند

یکی از مهم‌ترین فصل‌های کتاب به مصر اختصاص دارد. مونتاگیو به قاهره می‌رود و با اولتراهای الاهلی و زمالک صحبت می‌کند. او توضیح می‌دهد که چگونه این گروه‌ها در جریان اعتراضات و تحولات سیاسی، نقشی فراتر از هواداری فوتبال ایفا کردند. تجربه درگیری با پلیس در استادیوم‌ها، آن‌ها را برای حضور در خیابان آماده کرده بود.

نویسنده نشان می‌دهد که اولتراهای مصری چگونه سازماندهی، شجاعت جمعی و تجربه مقابله با سرکوب را به میدان اعتراضات آوردند. آن‌ها بلد بودند چگونه جمعیت را هدایت کنند، چگونه مقاومت کنند و چگونه نترسند. در این بخش، مونتاگیو به‌وضوح نشان می‌دهد که چرا دولت‌ها از اولتراها می‌ترسند، چون این گروه‌ها تمرین‌شده‌اند.

اما کتاب از رمانتیزه کردن این نقش پرهیز می‌کند. مونتاگیو به‌صراحت می‌نویسد که پس از فروکش کردن اعتراضات، بسیاری از اولتراها سرخورده شدند، برخی سرکوب شدند، برخی به حاشیه رانده شدند و برخی دوباره به همان سکوها برگشتند. سیاست گذرا بود، اما هویت اولترا ماند.

خشونت، رفاقت و مرز باریک میان معنا و ویرانی

در ادامه، کتاب به این پرسش بازمی‌گردد که چرا خشونت تا این اندازه با فرهنگ اولتراها گره خورده است. مونتاگیو توضیح می‌دهد که برای بسیاری از اعضا، خشونت نه هدف، بلکه زبان است، زبانی برای اثبات وفاداری، شجاعت و تعلق. او گفت‌وگوهایی را روایت می‌کند که در آن‌ها اعضای اولترا خشونت را بخشی اجتناب‌ناپذیر از هویت خود می‌دانند.

در عین حال، نویسنده به جنبه‌های انسانی این گروه‌ها هم می‌پردازد، رفاقت‌های عمیق، حمایت متقابل، احساس خانواده بودن. برای بسیاری از این افراد، گروه اولترا اولین جایی بوده که احساس ارزشمندی کرده‌اند. این دوگانه دائمی است، معنا در کنار ویرانی.

مونتاگیو بارها تأکید می‌کند که ساده‌سازی این پدیده خطرناک است، نه می‌توان اولتراها را صرفاً جنایتکار دانست و نه می‌توان آن‌ها را قهرمانان مقاومت معرفی کرد. کتاب تلاش می‌کند این پیچیدگی را حفظ کند، حتی اگر پاسخ روشنی ارائه ندهد.

فوتبال جهانی و اولتراها در عصر مدرن

در بخش‌های پایانی، نویسنده به تأثیر جهانی‌شدن فوتبال می‌پردازد. او توضیح می‌دهد که چگونه پول، رسانه و برندها فوتبال را تغییر داده‌اند، اما اولتراها اغلب در برابر این تغییر مقاومت می‌کنند. آن‌ها خود را آخرین مدافعان فوتبال واقعی می‌دانند، فوتبالی که به‌زعمشان به مردم تعلق داشت نه به شرکت‌ها.

مونتاگیو نشان می‌دهد که این مقاومت گاهی شکل اعتراض‌های خلاقانه می‌گیرد و گاهی به خشونت تازه منجر می‌شود. تضاد میان فوتبال مدرن و فرهنگ سکوها یکی از تنش‌های اصلی امروز است، تنشی که هنوز راه‌حلی برای آن پیدا نشده است.

کتاب در این نقطه به جمع‌بندی ضمنی می‌رسد. اولتراها محصول شرایط‌اند، نه تصادف. آن‌ها بازتاب جامعه‌اند، با تمام زخم‌ها، خشم‌ها و آرزوهایش. فوتبال فقط آینه‌ای است که این واقعیت را بزرگ‌تر نشان می‌دهد.

زمینه تاریخی و اجتماعی کتاب ۱۳۱۲ در میان اولتراها

کتاب در بستری نوشته شده که فوتبال از دهه‌ها پیش وارد مرحله‌ای تازه شده بود. فوتبال دیگر فقط بازی نبود و به صنعتی جهانی با گردش مالی عظیم تبدیل شده بود. این تغییر باعث شد فاصله‌ای عمیق میان هواداران سنتی و ساختارهای جدید فوتبال شکل بگیرد. اولتراها دقیقاً در دل این شکاف رشد کردند. آن‌ها واکنشی بودند به حذف شدن از تصمیم‌گیری‌ها، به تجاری شدن هویت تیم‌ها و به بی‌اهمیت شدن سکوها در برابر اسپانسرها.

مونتاگیو نشان می‌دهد که اولتراها اغلب در کشورهایی رشد کرده‌اند که بحران هویت، فقر، بی‌کاری یا سرکوب سیاسی در آن‌ها پررنگ بوده است. فوتبال بهانه‌ای شده تا این فشارها شکل جمعی پیدا کند. کتاب توضیح می‌دهد که چرا نمی‌توان اولتراها را بدون توجه به تاریخ اجتماعی هر کشور فهمید.

مفهوم پنهان کتاب، هویت جمعی و افراط

یکی از مفاهیم کلیدی کتاب، هویت جمعی است. مونتاگیو بارها نشان می‌دهد که اولترا بودن بیش از یک علاقه است. نوعی تعریف از خود است. فرد در گروه حل می‌شود، نامش، گذشته‌اش و حتی ترس‌هایش جای خود را به پرچم و شعار می‌دهد.

کتاب نشان می‌دهد که افراط الزاماً از ایدئولوژی شروع نمی‌شود. اغلب از تعلق آغاز می‌شود. از نیاز به دیده شدن، شنیده شدن و مهم بودن. همین معناست که می‌تواند افراد را تا مرز خشونت پیش ببرد.

خلاصه نهایی

کتاب «۱۳۱۲ در میان اولتراها» روایتی مستند از جهان افراطی‌ترین هواداران فوتبال است. جیمز مونتاگیو با سفر به کشورهای مختلف، تلاش می‌کند اولتراها را از درون بفهمد، نه از پشت تیترهای خبری. کتاب نشان می‌دهد که اولتراها محصول شرایط اجتماعی. سیاسی و اقتصادی‌اند، نه یک انحراف ساده. خشونت در این جهان هم‌زمان ابزار، زبان و نتیجه است، اما تنها ویژگی آن نیست. رفاقت، تعلق و معنا نقش پررنگی دارند. اثر مونتاگیو خواننده را از قضاوت‌های سطحی دور می‌کند و فوتبال را به‌عنوان آینه جامعه معرفی می‌کند.

پرسش‌های متداول

عدد ۱۳۱۲ در فرهنگ اولتراها به چه معناست؟
این عدد معادل عددی شعار ضدپلیس ACAB است و نماد مخالفت با قدرت رسمی و نظم تحمیلی محسوب می‌شود.

آیا کتاب از خشونت اولتراها دفاع می‌کند؟
خیر. کتاب تلاش می‌کند خشونت را توضیح دهد نه توجیه و از ساده‌سازی پرهیز می‌کند.

کتاب بیشتر گزارش است یا تحلیل؟
اثر ترکیبی از گزارش میدانی و تحلیل اجتماعی است با تمرکز بر روایت تجربه مستقیم.

آیا کتاب فقط برای علاقه‌مندان فوتبال مناسب است؟
خیر. این کتاب برای علاقه‌مندان به جامعه‌شناسی. سیاست و رفتار جمعی نیز ارزشمند است.

آیا اولتراها در همه کشورها یکسان هستند؟
خیر. کتاب نشان می‌دهد که اولتراها در هر کشور ریشه‌ها و کارکردهای متفاوتی دارند.

نوشته‌های مرتبط با خلاصه کتاب

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک