تسوتومو یاماگوچی؛ داستان مردی که از دو انفجار اتمی جان سالم به در برد

تصور کنید در مرکز یکی از هولناک‌ترین فجایع تاریخ بشریت حضور دارید و به‌طور معجزه‌آسایی زنده می‌مانید، اما تنها سه روز بعد، دقیقاً همان کابوس در شهر دیگری که به آن پناه برده‌اید تکرار می‌شود. این روایت تخیلی نیست؛ بلکه سرگذشت عجیب تسوتومو یاماگوچی (Tsutomu Yamaguchi) است، مردی که نامش در تاریخ به عنوان تنها بازمانده رسمی هر دو بمباران اتمی هیروشیما و ناگازاکی ثبت شده است. زندگی او پارادوکسی از بدشانسی مطلق و خوش‌شانسی بی‌نظیر است که پرسش‌های عمیقی را درباره بقای انسان و اراده برای زندگی برمی‌انگیزد. در این مطلب، نگاهی دقیق به زندگی، مبارزات و میراث مردی خواهیم داشت که از میان شعله‌های اتم برخاست تا پیامی جهانی برای صلح و خلع سلاح هسته‌ای (Nuclear disarmament) مخابره کند.

آغاز عصر اتم و سایه جنگ بر ژاپن

در تابستان سال ۱۹۴۵، جهان در آستانه تغییری بنیادین قرار داشت که فراتر از مرزهای جغرافیایی، ماهیت امنیت بشری را دگرگون کرد. پروژه منهتن (Manhattan Project) در ایالات متحده به ثمر رسیده بود و قدرتی فراتر از تصور، در قالب بمب‌های اتمی آماده استفاده بود. ژاپن در آن دوران، تحت فشارهای سنگین نظامی قرار داشت، اما کمتر کسی تصور می‌کرد که شهرهای پرجمعیت به آزمایشگاهی برای ویرانگرترین سلاح ساخته دست بشر تبدیل شوند. هیروشیما به عنوان یک مرکز استراتژیک نظامی و ناگازاکی به عنوان یکی از بنادر حیاتی، اهداف اصلی این عملیات بودند. این برهه از تاریخ، نه تنها پایان جنگ جهانی دوم را رقم زد، بلکه آغازگر دوران جنگ سرد و رقابت‌های تسلیحاتی شد که هنوز هم سایه آن بر سر جامعه بین‌الملل سنگینی می‌کند.

در این اتمسفر ملتهب، زندگی روزمره شهروندان ژاپنی با وجود کمبودها ادامه داشت. مهندسان و کارگران در صنایعی مانند کشتی‌سازی میتسوبیشی (Mitsubishi Heavy Industries) مشغول به کار بودند تا چرخ‌های اقتصاد جنگی را بچرخانند. تسوتومو یاماگوچی نیز یکی از همین متخصصان بود که برای یک مأموریت کاری ساده به هیروشیما سفر کرده بود. او در حالی کیف دستی خود را برای بازگشت به خانه می‌بست که تاریخ در حال ورق خوردن بود. درک فاجعه‌ای که یاماگوچی پشت سر گذاشت، نیازمند فهم این نکته است که در آن زمان، هیچ دانش عمومی درباره پرتوهای رادیواکتیو (Radiation) و پیامدهای بلندمدت آن وجود نداشت و نجات‌یافتگان، در واقع با دشمنی نامرئی رو‌به‌رو بودند که حتی پس از خاموش شدن آتشِ انفجار، به کشتار خود ادامه می‌داد.

گزارش واقعه: تسوتومو یاماگوچی و عبور از میان خاکستر

«تسوتومو یاماگوچی»، مرد ژاپنی‌ای که از هر دو انفجار هسته‌ای در هیروشیما و ناگازاکی جان به در برد، روز دوشنبه در ۹۳ سالگی در بیمارستانی در ناگازاکی به‌خاطر ابتلا به سرطان معده (Stomach cancer)، درگذشت. او تنها شخصی بود که به‌طور رسمی حضورش در محدوده هر انفجار هسته‌ای، تأیید شده بود.

یاماگوچی، روز ۶ آگوست ۱۹۴۵، یعنی روزی که بمب‌افکن B-29 آمریکایی، با پرتاب یک بمب هسته‌ای سبب مرگ ۸۰ هزار نفر در دم و ۶۰ هزار نفر در طی یک ماه بعد شد، در هیروشیما بود. او به‌عنوان مهندس شرکت کشتی‌سازی میتسوبیشی، یک سفر کاری به هیروشیما انجام داده بود. او که در زمان انفجار در یک پناهگاه، در دو مایلی مرکز انفجار بود، علیرغم سوختگی‌های زیاد، زنده ماند. دو روز بعد او به منزلش، در شهر ناگازاکی در ۱۸۰ مایلی هیروشیما برگشت.

روز ۹ آگوست، یک بمب هسته‌ای دیگر، ۷۰ هزار نفر را در ناگازاکی کشت. ولی او به‌همراه همسر و پسرشان جزو نجات‌یافته‌ها بودند. بعد از جنگ، یاماگوچی مدتی مترجم نیروهای نظامی آمریکا شد و بعدها حرفه آموزگاری را برگزید. اما او تا سال ۲۰۰۵، یعنی زمانی که دومین پسرش درگذشت، در مورد داستان زندگی‌اش چیزی به عموم نگفت. پسر دوم او در ۵۹ سالگی به‌خاطر ابتلا به سرطان مرده بود؛ او در زمان انفجار ناگازاکی شش ماهه بود.

حضور او در محدوده انفجار هسته‌ای و زنده ماندنش، رکوردی جالب محسوب می‌شود. البته گفته می‌شود علاوه بر او ۱۶۵ نفر دیگر هم در جریان هر دو انفجار حضور داشته‌اند، اما او تنها جان به در برده رسمی محسوب می‌شود. در سال‌های اخیر او به‌عنوان یک حامی خلع سلاح هسته‌ای فعالیت می‌کرد و به‌علاوه کتاب‌ها و ترانه‌هایی در مورد تجربه‌اش نوشت. در سال ۲۰۰۶، او در سازمان ملل متحد در نیویورک سخنرانی کرد. حتی فیلم مستندی هم در مورد زندگی او ساخته شده است.

جیمز کامرون (James Cameron)، کارگردان مشهور سینما، ماه قبل در بیمارستان با او دیدار کرد. گفته می‌شود که کامرون قصد دارد فیلمی در مورد انفجارهای هسته‌ای ژاپن بسازد. انفجارها گرچه باعث ناشنوایی یاماگوچی از یک گوش شدند، اما به گفته خانواده‌اش، او وضعیت سلامتی خوبی در بیشتر عمر خود داشت. در سال‌های پایان زندگی، او دچار لوسمی حاد (Leukemia)، کاتاراکت و ناراحتی‌های مرتبط با تشعشع شده بود.

منبع: گاردین

کالبدشکافی بقا؛ چگونه یک انسان از دو تابش مستقیم جان سالم به در می‌برد؟

از منظر علمی، زنده ماندن یاماگوچی در فاصله‌ی نزدیک به مرکز انفجار (Epicenter) در هر دو شهر، یک مورد مطالعاتی شگفت‌انگیز برای متخصصان رادیوبیولوژی است. در هیروشیما، او تنها ۳ کیلومتر با محل برخورد بمب «پسر کوچک» (Little Boy) فاصله داشت. عاملی که باعث نجات او شد، ترکیبی از حفاظ‌های فیزیکی و احتمالا آمادگی جسمانی بالا بود. او در زمان انفجار، بلافاصله پس از دیدن درخشش خیره‌کننده، خود را به زمین انداخت و گوش‌هایش را گرفت؛ واکنشی غریزی که مانع از پارگی کامل پرده صماخ و آسیب‌های مغزی آنی شد. با این حال، سوختگی‌های درجه دو و ریزش مو که از علائم اولیه سندرم حاد پرتوی بودند، او را تا پایان عمر همراهی کردند.

نکته جالب توجه در مورد بازماندگان بمباران اتمی که در ژاپن به نام هیباکوشا (Hibakusha) شناخته می‌شوند، مقاومت سلولی برخی از آن‌ها در برابر جهش‌های سرطانی است. یاماگوچی با وجود تحمل دوزهای بالایی از پرتوهای گاما و نوترون، توانست بیش از ۹ دهه عمر کند. تحقیقات مدرن نشان می‌دهند که برخی از این بازماندگان دارای سیستم‌های ترمیم DNA بسیار فعالی بوده‌اند که توانسته آسیب‌های ناشی از یونیزاسیون را تا حد زیادی خنثی کند. با این حال، ابتلای او به لوسمی در اواخر عمر، نشان‌دهنده ماهیت تأخیری و بی‌رحم آسیب‌های هسته‌ای است که حتی پس از دهه‌ها، خود را نشان می‌دهند. مورد یاماگوچی ثابت کرد که مرز میان مرگ و زندگی در فجایع هسته‌ای، به دقتِ میلی‌متری در جابجایی و گاهی متغیرهای ناشناخته بیولوژیکی وابسته است.

از سکوت تا فریاد؛ میراث یاماگوچی برای جهان مدرن

تسوتومو یاماگوچی برای دهه‌ها ترجیح داد درباره آنچه دیده بود سکوت کند؛ سکوتی که ناشی از ترومای عمیق و شاید نوعی احساس گناه بازمانده (Survivor guilt) بود. در ژاپنِ پس از جنگ، بسیاری از هیباکوشاها به دلیل ترس از تبعات ژنتیکی و انگ‌های اجتماعی، هویت خود را پنهان می‌کردند. اما مرگ پسرش که او نیز از تشعشعات آسیب دیده بود، نقطه عطفی در زندگی تسوتومو ایجاد کرد. او فهمید که سکوت او می‌تواند به فراموشی تاریخی منجر شود و جهان را دوباره به سمت استفاده از این سلاح‌های شیطانی سوق دهد. او با نوشتن کتاب خاطرات و ترانه‌های صلح، تلاش کرد تجربه عینی خود از جهنم روی زمین را به نسل‌های بعدی منتقل کند تا ضرورت صلح پایدار را درک کنند.

حضور او در سازمان ملل متحد در سن ۹۰ سالگی، یکی از تاثیرگذارترین لحظات در تاریخ فعالیت‌های ضد هسته‌ای است. او خطاب به نمایندگان جهان گفت: «من وظیفه دارم حقیقت را بگویم؛ حقیقتی که در گوشت و پوست من حک شده است.» یاماگوچی به نمادی از مقاومت تبدیل شد که نشان داد حتی پس از تحمل ویرانگرترین ضربات، می‌توان ایستاد و برای تغییر جهان تلاش کرد. فعالیت‌های او باعث شد تا دولت ژاپن در سال ۲۰۰۹، تنها چند ماه پیش از مرگش، گواهینامه رسمی او را به عنوان بازمانده هر دو انفجار صادر کند؛ اقدامی که اگرچه دیر انجام شد، اما اعتبار تاریخی بیانات او را دوچندان کرد. او به جهان آموخت که خوش‌شانسیِ بقا، یک مسئولیت بزرگ برای محافظت از حیات بشری به همراه دارد.

یاماگوچی در قاب سینما و ادبیات؛ چرا هالیوود به دنبال او بود؟

داستان زندگی یاماگوچی به قدری دراماتیک است که توجه بزرگترین فیلم‌سازان جهان، از جمله جیمز کامرون را به خود جلب کرد. کامرون که همواره به موضوعات بقا و تکنولوژی‌های ویرانگر علاقه داشته، در دیداری شخصی با یاماگوچی، قول داد که داستان او را به شکلی شایسته روایت کند. جذابیت داستان یاماگوچی برای رسانه‌ها در این است که او برخلاف قهرمانان اکشن، یک انسان معمولی بود که در میان چرخ‌دنده‌های عظیم سیاست و جنگ گرفتار شده بود. سینما با تمرکز بر زندگی او می‌تواند ابعاد انسانی فاجعه اتمی را از لابلای آمارهای خشکِ تلفات بیرون بکشد و به مخاطب نشان دهد که هر بمب، نه فقط یک شهر، بلکه هزاران سرنوشت فردی را نابود می‌کند.

علاوه بر سینما، مستندهای متعددی مانند «دوبار جان‌به‌دربرده» (Twice Survived) به بررسی دقیق جزئیات زندگی او پرداخته‌اند. در ادبیات داستانی و ناداستان نیز، یاماگوچی به عنوان یک الگو برای بررسی موضوع تاب‌آوری (Resilience) شناخته می‌شود. محققان جامعه‌شناسی از داستان او برای تحلیل چگونگی بازسازی هویت ملی ژاپن پس از شکست استفاده می‌کنند. او تنها یک بازمانده نبود، او پل ارتباطی میان گذشته‌ای تاریک و آینده‌ای بود که امیدوار بود بدون سلاح هسته‌ای باشد. میراث او در رسانه‌ها، فراتر از یک سرگرمی، به عنوان یک هشدار دائمی عمل می‌کند که به ما یادآوری می‌کند تکنولوژی بدون اخلاق می‌تواند به خودزنی بشریت منجر شود.

سوالات متداول

مطالب مرتبط

تحقیق جدید نشان می‌دهد که اگر در چنین پناهگاهی باشید ممکن است از یک انفجار هسته‌ای جان سالم…

نخستین تلاش برای قتل یک مقام رده بالای سیاسی با پهپاد: مادورو از حمله یک پهپاد مسلح جان…

چطور یک جوان، ۶ هزار سال پیش از حملهٔ شیر، جان سالم به در برد؟

فیلم جادوگر شهر اُز | داستان و نقد The Wizard of Oz (1939)

اقیانوس‌ها در سال ۲۰۱۹ با سرعت انفجار ۵ بمب اتمی در هر ثانیه گرم‌تر شدند؛ باران‌های موسمی شدید…

چرا جدول تناوبی بر اساس عدد اتمی مرتب شده است؟ چرا نباید بر اساس جرم اتمی باشد؟