قدیمیترین نسخه پزشکی جهان؛ اسرار داروسازی چهار هزار ساله سومریها
آیا تا به حال فکر کردهاید که نخستین گامهای بشر در مسیر علم داروسازی و درمان بیماریها چگونه برداشته شد؟ کاوش در گذشتههای دور نشان میدهد که انسانها از هزاران سال پیش، با وجود محدودیتهای فراوان، ابزارهای علمی شگفتانگیزی برای بقا خلق کرده بودند. در این مقاله قصد داریم به بررسی و بازخوانی قدیمیترین نسخه پزشکی تاریخ بپردازیم؛ لوحی گلی که از تمدن سومر به جا مانده و نشان میدهد پزشکان باستان چگونه بدون تکیه بر سحر و جادو، از فرمولهای گیاهی و معدنی برای شفای بیماران بهره میبردند. آیا واقعاً درمانهای چهار هزار سال پیش کارساز بودهاند؟ با ما همراه شوید تا رازهای پنهان در خطوط میخی این سند باستانی را رمزگشایی کنیم.
فهرست مطالب
- ۱. بستر تاریخی و تکامل خط در تمدن بینالنهرین
- ۲. قدیمیترین نسخههای پزشکی تاریخ (متن بازنویسیشده)
- ۳. داروسازی تجربی سومری؛ ترکیب جادویی گیاهان و مواد معدنی
- ۴. معمای دوزهای نامشخص؛ رازداری حرفهای یا طبابت شفاهی؟
- ۵. میراث لوح نیپور در دنیای امروز و مقایسه آن با پاپیروسهای مصری
- جمعبندی نهایی
- سوالات متداول
💡مختصر و مفید
قدیمیترین نسخه پزشکی تاریخ متعلق به تمدن سومر در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد است که در ویرانههای شهر باستانی نیپور کشف شد. این سند که یک لوح گلی کوچک حاوی ۱۲ فرمول دارویی به خط میخی است، نشان میدهد پزشکان آن دوران داروها را از ترکیب مواد گیاهی، معدنی و جانوری تهیه میکردند. ویژگی شگفتانگیز این لوحه، عدم استفاده از جادو و خرافات رایج آن زمان و تمرکز کامل بر داروسازی تجربی است. امروزه این لوح ارزشمند در موزه دانشگاه فیلادلفیا نگهداری میشود و نماد آغاز طبابت علمی بشر است.
بستر تاریخی و تکامل خط در تمدن بینالنهرین
تمدن سومر در جنوب بینالنهرین (Mesopotamia) یکی از درخشانترین نقاط عطف تاریخ بشریت است که زیربنای شهریت، قانوننویسی و دیوانسالاری را پایهگذاری کرد. در این سرزمین حاصلخیز میان دجله و فرات، نیازهای روزافزون اداری و تجاری معابد، کاتبان را بر آن داشت تا سیستمی ثبتشده برای نگهداری اطلاعات ابداع کنند. نخستین لوحهای گلی که در اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد ظاهر شدند، صرفاً تصاویری ساده برای شمارش کالاها و احشام بودند. با این حال، نیاز به انتقال مفاهیم پیچیدهتر معنوی، حقوقی و در نهایت علمی، سبب شد که این نشانههای تصویری به سرعت مسیر تکاملی خود را طی کنند و به نشانههای صوتی هجایی یا همان خط میخی تبدیل شوند. این دگرگونی انقلابی، بستر مناسبی را فراهم کرد تا دانش انباشتهشده نسلهای پیشین، از جمله تجربیات گرانبهای پزشکی، برای نخستین بار در تاریخ روی گل پخته ماندگار شود.
پزشکان و کاتبان سومری که در مراکز بزرگی مانند نیپور فعالیت میکردند، به تدریج توانستند طبقهبندیهای دقیقی از جهان پیرامون خود ارائه دهند. نگارش الواح علمی در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد، نشاندهنده جامعهای است که در آن تخصصهای گوناگون شکل گرفته بود و متخصصان داروسازی تلاش میکردند دانش خود را مدون کنند. گل رس که به فراوانی در سواحل رودخانهها یافت میشد، لوحهای ارزان و بادوام برای نوشتن فراهم میکرد که پس از پخته شدن در کورهها، در برابر رطوبت و فرسایش خاک مقاوم میشد. این ویژگی منحصربهفرد خاک رس بینالنهرین باعث شده است که امروز، پس از گذشت هزاران سال، جزئیات دقیقی از دانش درمانی و فرمولهای داروسازی پیشگامان علم طبابت را در دست داشته باشیم و بتوانیم ذهنیت شگفتانگیز آنها را بازسازی کنیم.
قدیمیترین نسخههای پزشکی تاریخ
سومریها از چندهزار سال پیش از میلاد مسیح، تمدن پررونقی را در بینالنهرین پایه نهاده بودند. بسیاری، آنها را پایهگذار نخستین تمدن فرهنگی تاریخ میدانند. اما، نخستین شناخت علمی از این تمدن بزرگ، به سال ۱۸۵۰ میلادی برمیگردد، یعنی زمانی که ادوارد هینکس (Edward Hincks) دریافت که ابداع خط میخی توسط مردمان این تمدن صورت گرفته است. از این زمان به بعد به تدریج پژوهشهای باستانشناسی دامنهداری برای افزایش دانستههای ما در مورد سومریها صورت گرفت.
در اواخر هزاره چهارم پیش از میلاد یعنی پنج هزار سال پیش از این، سومریان بر اثر نیازهای اقتصادی و اداری، شیوه نوشتن بر روی الواح گلی را کشف کردند. نخستین کوشش و آزمایش آنان ناهنجار و به صورت خط تصویری بود و از این رو تنها در مسائل بسیار ساده اداری مورد استفاده قرار میگرفت. ولی در قرنهای بعدی کاتبان و معلمان سومری به تدریج چنان دگرگونیهای شگرفی بر این خط وارد ساختند که ماهیت تصویری خود را از دست داد و تبدیل به خط صوتی متعارف گشت. در نیمه دوم هزاره سوم، شیوه خط سومری چنان نرم و انعطافپذیر بود که به آسانی پیچیدهترین مباحث تاریخی و ادبی را بدان بیان میکردند.
بیشتر الواح کشف شده از سومریها، در واپسین سالهای قرن نوزدهم از شهری به نام نیپور (Nippur) به دست آمد که یکصد و پنجاه کیلومتر با بغداد فاصله دارد. اکثر این الواح هماینک در موزه دانشگاه فیلادلفیا (University of Pennsylvania Museum) و موزه شرق باستان استانبول قرار دارند.
سومریها در ابتدا خط میخی نداشتند و از خط تصویری استفاده میکردند. در دسترس بودن گل رس در بینالنهرین، کار سومریها را بسیار آسان میکرد؛ آنها به زودی متوجه شدند که اگر لوحهها را بپزند، ماندگاری آنها بسیار بیشتر میشود. اما نوشتن بر لوحههای گلین با قلم نی، نمیتوانست منجر به ایجاد خطی با پیچیدگی خط مصریان بر روی پاپیروس شود.
اما در بین الواح سومری غیر از آنهایی که مربوط به ادبیات و افسانههای علمی و مسائل اداری هستند، الواح علمی هم میتوان پیدا کرد. برای مثال یک پزشک ناشناخته سومری که در اواخر هزاره سوم پیش از میلاد مسیح میزیسته است، بهترین نسخههای خود را به منظور استفاده شاگردان و همکارانش گرد آورد. او لوحه گلی نمناکی به اندازه ۱۵.۹ در ۹.۵ سانتیمتر آماده کرد و با خط میخی دوازده نسخه مهم -به زعم خود- را بر آنها نگاشت. این سند پزشکی، قدیمیترین سند و نسخه پزشکی است که بشر یافته است. این لوح به مدت چهار هزار سال در دل زمین مدفون بود تا اینکه هیئت باستانشناسی آن را یافت و به موزه دانشگاه فیلادلفیا منتقل کرد.
خواندن این نسخه بسیار دشوار بود و نیاز به تلاش زیادی داشت. پزشک سومری، چنانچه از این نسخه برمیآید، داروها را مانند همکار امروزی خود از مواد گیاهی، معدنی و جانوری تهیه میکرد. از مواد معدنی، کلرید سدیم (نمک طعام) و نیترات پتاسیم (شوره) را ترجیح میداد و از مواد حیوانی، شیر، پوست مار و سنگ لاکپشت را به کار میبرد ولی اکثر داروها از منابع گیاهی اخذ میشد. از گیاهانی مانند فلوس، مورد، آنغوزه و آویشن و درختانی مانند بید، گلابی، صنوبر، انجیر و خرما در فراهم کردن داروها استفاده میکردند. داروهای گیاهی از تخم، ریشه، شاخه، پوست و صمغ درختان تهیه میگردید و مانند امروز آنها را به صورت گرد یا جامد نگهداری میکردند.
یکی از نسخهها: ریشه گیاه کاه را بسایید، در آبجو حل کنید، بگذارید مرد بیمار آن را بنوشد و بذر گیاه درودگر، صمغ مرکازی آویشن را بسایید، در آبجو حل کنید، بگذارید مرد بیمار آن را بنوشد.
یکی از ایرادات این نسخ این است که نسبت مواد سازنده دارو، هیچ جا ذکر نشده است. این مطلب را البته پارهای به خاطر رازداری حرفهای میدانند تا مردم عادی و دیگر رقیبان همکار، نتوانند خود رأساً دارو بسازند. عدهای هم البته معتقدند که در آن زمان کمیت اجزا، زیاد مهم نبود.
اما مطلب مهم بعدی، این بود که در هیچ جای این الواح پزشکی، اثری از توسل به سحر و جادو به چشم نمیخورد. این بدان معنی نیست که در هزاره سوم پیش از میلاد از دعا یا جادو برای معالجه استفاده نمیشده است. سومریها هم مانند بابلیها به خدایان مرض که به خاطر مجازات گناه، بیماری بین مردم میپراکنند، اعتقاد داشتند. آنها به خدایانی شفادهنده هم باور داشتند. سومریها برای خود، خدای نگهبان فن پزشکی هم داشتند.
شیوه تهیه قطرهها، فن پالایش نسبتاً پیچیده مواد تشکیلدهنده داروها، توانایی تهیه مواد قلیایی و شوره توسط سومریها نشان میدهد که فن داروسازی سومریها، پیشرفت زیادی کرده بود.
البته نمیتوان در مورد میزان شفابخشی این نسخهها اظهارنظری کرد، چون در هیچ جای این الواح نام و علایم بیماری توصیف نشده است تا پزشکان بتوانند در زمینه کارایی نسخ اظهار نظر کنند.
در سایت خرید و فروش آمازون اگر جستجو کنید، لوحههای بازسازی شده این نسخه قدیمی را میتوانید پیدا کنید. بسیاری از پزشکان و داروسازان، این لوحه را در دکور مطب و خانه خود مورد استفاده قرار میدهند.
منبع: شماره ۳۰۶ مجله دانشمند – فروردین سال ۶۸ – با تلخیص
داروسازی تجربی سومری؛ ترکیب جادویی گیاهان و مواد معدنی
اگرچه در تمدنهای باستانی مرز مشخصی میان علم و ماوراءالطبیعه وجود نداشت، لوح پزشکی نیپور یک استثنای شگفتانگیز در تاریخ داروسازی است. در این سند تاریخی، ما با رویکردی کاملاً تجربی و مادیگرایانه روبرو هستیم که در آن دارو با استفاده از روشهای فیزیکی و شیمیایی به دست میآید. استفاده از نمک طعام و به ویژه نیترات پتاسیم (Potassium nitrate) یا همان شوره، نشان از درک عمیق آنها از خواص ضدعفونیکننده و نگهدارنده این مواد دارد. علاوه بر این، پزشک سومری از حلالهای طبیعی مانند آبجو و شراب برای استخراج مواد موثره گیاهان استفاده میکرده است؛ روشی که امروزه به عنوان استخراج الکلی در داروسازی مدرن شناخته میشود و کارایی ترکیبات گیاهی را به شدت افزایش میدهد.
ترکیبات گیاهی به کار رفته در این لوح، طیف وسیعی از گیاهان دارویی بومی بینالنهرین را شامل میشود که امروزه نیز خواص درمانی بسیاری از آنها اثبات شده است. گیاهانی مانند آویشن که دارای ماده موثره تیمول است و خاصیت شدید ضدباکتریایی دارد، یا درخت بید که حاوی پیشسازهای طبیعی اسید سالیسیلیک (Salicylic acid) -ماده اصلی قرص آسپرین- است، به عنوان مسکن و تببر کاربرد داشتهاند. فرآیند تهیه این داروها شامل ساییدن، جوشاندن، صاف کردن و پختن مواد بوده که نشاندهنده وجود ابزارها و تکنیکهای آزمایشگاهی اولیه در کارگاههای داروسازی آن دوران است. این سطح از مهارت فنی ثابت میکند که دانش داروسازی سومریان بر پایه دههها آزمایش و تکرار بنا شده بود.
معمای دوزهای نامشخص؛ رازداری حرفهای یا طبابت شفاهی؟
یکی از بزرگترین چالشهای باستانشناسان در بررسی لوح نیپور، فقدان کامل مقادیر و دوزهای مصرفی مواد در فرمولهاست. در سراسر لوح، دستورالعملها به صورت کلی بیان شدهاند؛ برای نمونه اشاره شده که ریشه گیاه را بسایید و در آبجو حل کنید، اما مشخص نیست چه مقدار از ریشه در چه حجمی از مایع باید مخلوط شود. محققان بر این باورند که این پدیده دو علت عمده دارد: نخست، پدیدهای به نام رازداری حرفهای در صنف پزشکان باستان که برای جلوگیری از سوءاستفاده افراد غیرمتخصص یا رقیبان، جزئیات کلیدی فرمولها را مکتوب نمیکردند. پزشکان باستان دانش واقعی خود را سینه به سینه به شاگردان برگزیده خود منتقل میکردند و نوشتهها صرفاً به عنوان یک یادآوری کلی برای متخصصان مجرب کاربرد داشت.
احتمال دوم به ماهیت آموزش شفاهی و سنتهای انتقال تجربیات در هزاره سوم پیش از میلاد بازمیگردد. در دنیای باستان، نوشتن ابزاری گرانبها و محدود بود؛ بنابراین ثبت جزئیات محاسباتی دقیق که به صورت مداوم بر اساس وضعیت بالینی هر بیمار تغییر میکرد، در اولویت کاتبان نبوده است. پزشک سومری احتمالاً با تکیه بر تجربه شخصی، دوز مناسب را بر اساس سن، وزن و شدت بیماری فرد در زمان تجویز دارو تعیین میکرده است. این شیوه از طبابت شخصیسازیشده، تفاوت اساسی با استانداردهای داروسازی مدرن دارد اما در بستر تاریخی خود، سیستمی کارآمد و انعطافپذیر برای درمان بیماران به شمار میرفته است.
میراث لوح نیپور در دنیای امروز و مقایسه آن با پاپیروسهای مصری
با وجود گذشت چهار هزار سال از نگارش لوح نیپور، این سند گلی هنوز هم توجه جامعه پزشکی و هنادوستان را به خود جلب میکند. امروزه نسخههای بازسازی شده این لوح باستانی به عنوان نمادی از اصالت و تاریخ کهن طبابت، در مطب پزشکان و داروخانههای سراسر جهان خودنمایی میکند. این لوح نشاندهنده ریشههای مشترک علم داروسازی در میان تمدنهای مختلف است. مقایسه این سند با پاپیروسهای پزشکی مصر باستان، مانند پاپیروس ابرس (Ebers Papyrus) که متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد است، تفاوتهای ساختاری جذابی را آشکار میسازد؛ در حالی که در پاپیروسهای مصری ترکیبی از درمانهای گیاهی و اوراد ماوراءالطبیعه دیده میشود، لوح سومری کاملاً عاری از جنبههای جادویی است.
این رویکرد صرفاً مادی به بیماری و درمان در تمدن سومر، جایگاه ویژهای به لوح نیپور در تاریخ علم میبخشد. این لوح گلی ثابت میکند که تلاش برای فهم مکانیزمهای طبیعی بدن و استفاده از مواد محیطی برای بهبود بیماریها، بسیار پیش از بقراط و جالینوس آغاز شده بود. امروزه، باستانشناسان و مورخان علم با تحلیل شیمیایی بقایای رسوبات موجود روی لوحهای مشابه، در تلاش هستند تا فرمولهای دارویی باستانی را بازسازی کرده و پتانسیلهای درمانی آنها را در آزمایشگاههای مدرن بسنجند؛ تلاشی هیجانانگیز که پل ارتباطی میان طب باستان و بیوتکنولوژی امروز برقرار میسازد.
جمعبندی نهایی
لوح گلی نیپور با قدمتی بالغ بر چهار هزار سال، پنجرهای شگفتانگیز به نخستین تلاشهای علمی بشر برای غلبه بر رنج و بیماری میگشاید. این سند گرانبها نشان میدهد که پزشکان سومری، بسیار پیش از ظهور طب یونانی، با روشهای تجربی، فیلتراسیون مواد و استخراج ترکیبات گیاهی و معدنی آشنا بودهاند. عدم وجود اوراد جادویی در این لوح، گواهی بر نگاه خردورزانه و مادیگرایانه آنها به مقوله شفا است. پاسداشت این میراث باستانی، یادآور این حقیقت است که مسیر پرپیچوخم پزشکی مدرن امروز بر دوش کاتبان و پزشکانی بنا شده که نخستین بار واژههای درمان را بر گل مرطوب بینالنهرین حک کردند.
سوالات متداول
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
خیلی جالب بود
مرسی
خوب است درباره نخستین دانشگاه پزشکی جهان هم چیزی بنویسید. هرچند که امروز در آن سیب زمینی و کلم میکارند. ولی نوشتن درباره آن بسیار آموزنده خواهد بود.
در گوگل بزنید Academy of Gundishahpur
خوب بود مرسی.من تاریخ هنرسومر روقبلا خوندم اما این مطلب پزشکیش در خور توجه بود
قدیمی ترین نسخه پزشکی ایرانی چیست؟
ما که سیستم نگهداری اسناد خوبی هم نداریم. اگر هم جایی چیزی داشته باشیم، از رسانهای کردن و بهرهگیری و تجزیه و تحلیل علمی ان عاجز هستیم. در مورد پزشکی دوره هخامنشی، مقالاتی در اینترنت وجود دارد.
عالی بود ……….مرسی گادفادر……..