مرور بزرگ‌ترین پروژه‌های شکست‌خورده و فوق‌سرّی غول‌های فناوری

جهان تکنولوژی همواره با محصولات درخشان و موفق شناخته می‌شود، اما در پشت این ویترین‌های پر زرق‌وبرق، قبرستانی از ایده‌های میلیارد دلاری وجود دارد که در سکوت کامل خبری دفن شده‌اند. غول‌های فناوری نظیر گوگل، اپل، مایکروسافت و آمازون سالانه مبالغ هنگفتی را در آزمایشگاه‌های تحقیق و توسعه فوق‌سرّی خود هزینه می‌کنند تا به نوآوری بعدی دست یابند. اما بسیاری از این پروژه‌ها به دلیل چالش‌های فنی، تصمیمات اشتباه مدیریتی یا عدم آمادگی بازار، هرگز رنگ قفسه فروشگاه‌ها را نمی‌بینند یا بلافاصله پس از عرضه شکست می‌خورند.

در این مقاله می‌خواهیم به پشت پرده برخی از مخفی‌ترین و جنجالی‌ترین پروژه‌های شکست‌خورده شرکت‌های بزرگ فناوری بپردازیم و دلایل سقوط آن‌ها را تحلیل کنیم. چرا پروژه‌های پر سر و صدایی مانند عینک گوگل یا خودروی اختصاصی اپل با وجود هزینه‌های سرسام‌آور به بن‌بست رسیدند؟ بررسی این شکست‌های بزرگ نه‌تنها دید عمیقی از رقابت‌های درونی سیلیکون ولی (Silicon Valley) به ما می‌دهد، بلکه مسیر حرکت آینده دنیای دیجیتال و مرزهای هوش مصنوعی و سخت‌افزار را برای ما روشن‌تر می‌سازد.

پروژه تیتان اپل و رویای ناتمام خودروی برقی

پروژه تیتان (Project Titan) یکی از بلندپروازانه‌ترین و مخفی‌ترین پروژه‌های شرکت اپل (Apple) بود که هدف آن ساخت یک خودروی تمام الکتریکی و کاملاً خودران بود. این پروژه از سال ۲۰۱۴ با جذب صدها مهندس برجسته از تسلا و دیگر خودروسازان بزرگ آغاز شد. اپل قصد داشت با ادغام نرم‌افزارهای اختصاصی، سنسورهای پیشرفته و طراحی مینیمالیستی خود، صنعت خودروسازی را متحول کند و رقیبی جدی برای تسلا بسازد.

اما پس از ده سال تحقیق و توسعه و هزینه‌ای بالغ بر ۱۰ میلیارد دلار، اپل رسماً این پروژه را در اوایل سال ۲۰۲۴ تعطیل کرد. دلایل اصلی این شکست، تغییرات مداوم در رهبری پروژه، عدم توافق بر سر سطح خودران بودن خودرو و چالش‌های بی‌سابقه در تولید انبوه سخت‌افزار خودرو بود. اپل در نهایت تصمیم گرفت منابع عظیمی را که صرف این پروژه می‌شد، به سمت توسعه هوش مصنوعی مولد هدایت کند تا در کورس رقابت جدید عقب نماند.

عینک گوگل و چالش‌های پذیرش اجتماعی عینک هوشمند

گوگل گلس (Google Glass) در سال ۲۰۱۳ به عنوان آینده رایانش پوشیدنی و واقعیت افزوده معرفی شد. این عینک هوشمند قرار بود اطلاعات را مستقیماً جلوی چشم کاربر نمایش دهد و به او اجازه دهد بدون نیاز به گوشی هوشمند، عکس بگیرد، پیام بفرستد و مسیر خود را پیدا کند. این پروژه که در آزمایشگاه‌های سرّی گوگل ایکس توسعه یافته بود، سر و صدای زیادی در رسانه‌ها به پا کرد.

با این حال، محصول به سرعت با دیواری محکم از مخالفت‌های اجتماعی و مسائل مربوط به حریم خصوصی برخورد کرد. دوربین نصب شده روی عینک باعث شد مردم در اماکن عمومی احساس ناامنی کنند و اصطلاح گلس‌هول (Glasshole) برای توصیف کاربران آن ابداع شد. علاوه بر این، عمر باتری ضعیف، قیمت نجومی ۱۵۰۰ دلاری و عدم وجود کاربرد واضح روزمره باعث شد تا گوگل عرضه عمومی آن را متوقف کند و پروژه را به بخش‌های صنعتی محدود سازد.

تبلت دوصفحه‌ای کوریور مایکروسافت؛ جلوتر از زمان خود

در سال ۲۰۰۹، گزارش‌هایی از پروژه سرّی مایکروسافت (Microsoft) به نام کوریور (Courier) به بیرون درز کرد. کوریور یک دفترچه یادداشت دیجیتال با دو صفحه نمایش لمسی هفت اینچی بود که با یک قلم نوری کار می‌کرد و بر روی کارهای خلاقانه، طراحی و یادداشت‌برداری متمرکز بود. رابط کاربری جذاب و کتاب‌مانند این دستگاه، هیجان زیادی را در میان علاقمندان به فناوری ایجاد کرد.

اما درست قبل از اینکه محصول به مرحله تولید نهایی برسد، استیو بالمر (Steve Ballmer) مدیرعامل وقت مایکروسافت پروژه را لغو کرد. دلیل این تصمیم، تمرکز مطلق مایکروسافت بر روی سیستم‌عامل ویندوز و عدم تمایل به سرمایه‌گذاری روی یک سیستم‌عامل اختصاصی جدید برای کوریور بود. این تصمیم مایکروسافت را از رهبری بازار تبلت‌های دوصفحه‌ای بازداشت و فضا را برای جولان آیپد اپل در آن دوران هموار ساخت.

گوشی هوشمند فایر فون آمازون و شکست در سخت‌افزار

آمازون (Amazon) پس از موفقیت چشمگیر تبلت‌های کیندل فایر، تصمیم گرفت با معرفی گوشی هوشمند فایر فون (Fire Phone) در سال ۲۰۱۴ وارد بازار رقابتی تلفن همراه شود. ویژگی متمایز این گوشی، سیستم سه‌بعدی پویای آن بود که با استفاده از چهار دوربین در جلو، زاویه دید کاربر را ردیابی می‌کرد و افکت‌های بصری سه‌بعدی ایجاد می‌نمود.

این پروژه به یک فاجعه مالی بزرگ برای آمازون تبدیل شد و منجر به ضرر ۱۷۰ میلیون دلاری گردید. فایر فون به دلیل قیمت‌گذاری بالا، انحصار در اپراتورهای خاص، سیستم‌عامل محدود و عدم دسترسی به اپلیکیشن‌های رسمی گوگل پلی شکست خورد. هدف اصلی آمازون از این گوشی، هدایت کاربران به سمت خرید مستقیم از فروشگاه خود بود، اما مصرف‌کنندگان دلیلی برای خرید یک سخت‌افزار گران‌قیمت با این محدودیت‌ها ندیدند.

پروژه آکیلا فیس‌بوک و اینترنت پهپادهای خورشیدی

فیس‌بوک (که اکنون متا نامیده می‌شود) با پروژه آکیلا (Aquila) قصد داشت اینترنت پرسرعت را به مناطق دورافتاده جهان برساند. آکیلا یک پهپاد غول‌پیکر خورشیدی با طول بال‌های یک هواپیمای مسافربری بویینگ ۷۳۷ بود که از فیبر کربن ساخته شده بود و قرار بود ماه‌ها در ارتفاعات بالا پرواز کند و با استفاده از لیزر، اینترنت را به زمین بتاباند.

این پروژه سرّی با چالش‌های فنی متعددی مواجه شد. در اولین پرواز آزمایشی در سال ۲۰۱۶، پهپاد در هنگام فرود به دلیل بادهای شدید دچار شکستگی ساختاری شد. همچنین هزینه‌های سرسام‌آور نگهداری ناوگان پروازی و محدودیت‌های قانونی حریم هوایی کشورهای مختلف، متا را به این نتیجه رساند که بهتر است زیرساخت‌های مخابراتی سنتی را تقویت کند و پروژه آکیلا در سال ۲۰۱۸ رسماً بایگانی شد.

پروژه لون گوگل و بالن‌های شکست‌خورده اینترنتی

پروژه لون (Project Loon) تلاش دیگری از سوی الفابت (شرکت مادر گوگل) بود تا با استفاده از بالن‌های شناور در لایه استراتوسفر زمین، پوشش اینترنتی را در مناطق روستایی و محروم ایجاد کند. این بالن‌های عظیم پلاستیکی به مدت صدها روز در هوا معلق می‌ماندند و یک شبکه بی‌سیم ایجاد می‌کردند. این پروژه حتی در زمان بلایای طبیعی در پورتوریکو به کار گرفته شد.

با وجود موفقیت‌های فنی اولیه، پروژه لون در سال ۲۰۲۱ تعطیل شد. مدیران گوگل اعلام کردند که مدل تجاری این پروژه پایدار نیست و هزینه‌های عملیاتی پرتاب و هدایت بالن‌ها بسیار بیشتر از درآمدی است که می‌توان از کاربران مناطق محروم کسب کرد. همچنین ظهور شبکه‌های ماهواره‌ای مدار پایین مانند استارلینک، نیاز به بالن‌های معلق در هوا را به کلی از بین برد.

رسوایی فناوری دراگون و پروژه‌های پزشکی حبابی

یکی از تاریک‌ترین صفحات تاریخ فناوری، مربوط به شرکت ترانوس (Theranos) و دستگاه ادعایی ادیسون برای آزمایش خون با چند قطره ساده بود. این شرکت که میلیاردها دلار ارزش‌گذاری شده بود، وعده انقلابی در حوزه پزشکی شخصی داده بود. آن‌ها مدعی بودند که با یک فناوری مخفی می‌توانند صدها بیماری را در چند دقیقه شناسایی کنند.

در نهایت مشخص شد که این فناوری مخفی هرگز کار نمی‌کرده و ترانوس از دستگاه‌های تجاری رقبای خود برای انجام آزمایش‌ها به صورت دستی استفاده می‌کرده است. این رسوایی بزرگ منجر به انحلال شرکت و محکومیت قضایی مدیران آن شد. این ماجرا هشداری جدی به سیلیکون ولی بود که نمی‌توان شعارهای بازاریابی بخش نرم‌افزار را به راحتی در حوزه حساس بیومدیکال و سلامت اعمال کرد.

سگ‌وی و رویای تغییر انقلابی در حمل‌ونقل شهری

در اواخر سال ۲۰۰۱، دستگاه سگ‌وی (Segway) با تبلیغات فراوان به عنوان وسیله‌ای معرفی شد که معماری شهرها را تغییر خواهد داد و خودروها را منسوخ خواهد کرد. استیو جابز ادعا کرده بود که این محصول به اندازه کامپیوترهای شخصی مهم خواهد بود. این دوچرخه الکتریکی خودتراز با استفاده از ژیروسکوپ‌های پیشرفته تعادل کاربر را حفظ می‌کرد.

اما سگ‌وی هرگز به یک پدیده همه‌گیر تبدیل نشد. قیمت بالای ۵ هزار دلاری، وزن زیاد دستگاه و مهم‌تر از همه، عدم وجود قوانین شفاف برای تردد آن در پیاده‌روها یا خیابان‌ها، بازار آن را به ماموران امنیتی فرودگاه‌ها و تورهای گردشگری محدود کرد. سگ‌وی نمونه بارز محصولی بود که تکنولوژی فوق‌العاده‌ای داشت اما هیچ نیاز واقعی و کاربردی را در جامعه حل نمی‌کرد.

مجیک لیپ و وعده‌های توخالی واقعیت افزوده

استارتاپ مجیک لیپ (Magic Leap) با جذب سرمایه‌های میلیاردی از گوگل و علی‌بابا، سال‌ها در خفا بر روی یک هدست واقعیت افزوده انقلابی کار می‌کرد. ویدیوهای تبلیغاتی مفهومی آن‌ها نشان می‌داد که یک نهنگ سه بعدی در سالن ورزشی یک مدرسه از زمین بیرون می‌پرد. این دموهای خیره‌کننده، انتظارات عجیبی در جامعه فناوری ایجاد کرده بود.

وقتی اولین نسخه تجاری هدست در سال ۲۰۱۸ با قیمت ۲۳۰۰ دلار عرضه شد، ناامیدی بزرگی به بار آورد. دستگاه بزرگ و سنگین بود، میدان دید بسیار محدودی داشت و کیفیت تصاویر آن فرسنگ‌ها با ویدیوهای تبلیغاتی فاصله داشت. مجیک لیپ پس از شکست سنگین در بازار مصرف‌کننده، ناچار به تعدیل نیرو شد و تمرکز خود را به بخش‌های محدود صنعتی تغییر داد.

ویرچوال بوی نینتندو و شکست اولیه واقعیت مجازی

نینتندو (Nintendo) در سال ۱۹۹۵ با عرضه کنسول ویرچوال بوی (Virtual Boy) تلاش کرد اولین تجربه واقعیت مجازی سه بعدی را به گیمرها ارائه دهد. این دستگاه قرمز رنگ روی میز قرار می‌گرفت و کاربر باید سر خود را درون یک چشمی تاریک فرو می‌برد تا تصاویر شبیه‌سازی شده را تماشا کند.

محصول نهایی یک فاجعه طراحی بود. تصاویر فقط به دو رنگ قرمز و مشکی نمایش داده می‌شدند که پس از چند دقیقه بازی باعث سردرد، تهوع و خستگی شدید چشم کاربران می‌شد. عدم وجود بازی‌های جذاب و طراحی ارگونومیک نامناسب باعث شد نینتندو تولید این دستگاه را در کمتر از یک سال متوقف کند و این تجربه تا دهه‌ها رویای واقعیت مجازی را در صنعت بازی به تاخیر انداخت.

پروژه آرا گوگل و رویای گوشی‌های هوشمند ماژولار

پروژه آرا (Project Ara) تلاش بلندپروازانه گوگل برای ساخت یک گوشی هوشمند کاملاً ماژولار بود. ایده اصلی این بود که کاربران بتوانند قطعات مختلف گوشی خود مانند دوربین، باتری، رم یا پردازنده را مانند قطعات لگو به صورت مغناطیسی جابه‌جا و به‌روزرسانی کنند. این کار نه‌تنها هزینه‌ها را کاهش می‌داد، بلکه مانع از تولید زباله‌های الکترونیکی می‌شد.

با وجود جذابیت ایده، گوگل پروژه آرا را در سال ۲۰۱۶ لغو کرد. اتصال مغناطیسی ماژول‌ها در صورت سقوط گوشی به راحتی قطع می‌شد، پهنای باند ارتباطی بین قطعات ماژولار سرعت دستگاه را کاهش می‌داد و هزینه تولید بدنه اصلی بسیار بالا بود. در نهایت مشخص شد که مصرف‌کنندگان راحتی یک گوشی یکپارچه و باریک را به شخصی‌سازی پیچیده ماژولار ترجیح می‌دهند.

درس‌هایی که سیلیکون ولی از قبرستان پروژه‌ها گرفت

شکست‌های بزرگ فناوری نشان دادند که داشتن سرمایه بی‌پایان و نوابغ مهندسی برای تصاحب بازار کافی نیست. موفقیت یک نوآوری به تعادل میان آمادگی زنجیره تأمین، نیازهای واقعی کاربران و پذیرش فرهنگی جامعه بستگی دارد. بسیاری از پروژه‌های لغو شده در واقع پیش‌نیازهای توسعه محصولات موفق بعدی بودند؛ برای مثال، شکست پروژه تیتان اپل، دانش فنی لازم برای سیستم‌های رانندگی کمکی فعلی را فراهم کرد.

امروزه شرکت‌های بزرگ به جای سرمایه‌گذاری‌های سنگین و طولانی‌مدت روی محصولات کاملاً سخت‌افزاری جدید، به سمت رویکردهای چابک‌تر و نرم‌افزاری متمایل شده‌اند. شکست پروژه‌ها دیگر به معنای باخت کامل نیست، بلکه به عنوان یک فرآیند یادگیری گران‌قیمت تلقی می‌شود که کدهای منبع و پتنت‌های حاصل از آن در بخش‌های دیگر سازمان بازیافت می‌شوند و مورد استفاده قرار می‌گیرند.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک