زشت‌ترین و روروی‌اعصاب‌ترین سمبل‌های دنیای فناوری؛ از دستیار روانی مایکروسافت تا خرگوش یاهو

در دنیای شلوغ فناوری، جایی که هر روز هزاران محصول و سرویس جدید متولد می‌شوند، داشتن یک هویت بصری متمایز فراتر از یک انتخاب زیباشناختی است؛ این موضوع مستقیماً با بقای یک برند گره خورده است. یک نشانه یا سمبل هوشمندانه می‌تواند یک نرم‌افزار پیچیده را به دوستی صمیمی در ذهن کاربر تبدیل کند، در حالی که یک طراحی ناشیانه، ضعیف یا آزاردهنده قادر است بهترین ابزارهای فنی را به کابوس‌های روزمره کاربران بدل سازد. هدف ما در این مقاله این است که عمیق‌تر به دلایل شکست‌های بزرگ طراحی در تاریخ دیجیتال بپردازیم و بررسی کنیم که چرا برخی از این نمادها به جای جذب مخاطب، موجی از نفرت یا تمسخر را ایجاد کردند. آیا این شکست‌ها حاصل عدم درک روان‌شناسی کاربر بودند یا صرفاً از ترندهای نادرست طراحی در دوران خود پیروی می‌کردند؟ با ما همراه باشید تا ضمن کالبدشکافی ۱۰ سمبل منفور، ریشه‌های علمی و تاریخی این پدیده را بررسی کنیم.

چرا مغز ما به نشانه‌های بصری واکنش نشان می‌دهد؟ پیش‌زمینه تاریخی سمبل‌ها

پیش از آنکه به بررسی نمونه‌های شکست‌خورده بپردازیم، باید بدانیم که چرا انسان‌ها تا این حد به تصاویر و نمادها وابسته هستند. مغز ما در طول هزاران سال تکامل یافته تا الگوهای بصری را در کسری از ثانیه پردازش کند و به آن‌ها پاسخ‌های احساسی بدهد. در دهه‌های پایانی قرن بیستم، با ورود کامپیوترها به خانه‌ها و ادارات، مهندسان نرم‌افزار متوجه شدند که کاربران عادی رابط‌های کاربری متنی و خشن را نمی‌پسندند. به همین دلیل، طراحی انسان‌انگارانه (Anthropomorphism) به عنوان راهکاری برای پر کردن شکاف میان انسان و ماشین مطرح شد تا فناوری سرد را به موجودی گرم و صمیمی تبدیل کند.

این ایده اگرچه در تئوری بسیار جذاب بود، اما در عمل با چالش‌های بزرگی روبه‌رو شد. طراحان آن دوره غالباً بدون توجه به اصول شناختی و تفاوت‌های فرهنگی، دست به خلق کاراکترهایی زدند که به جای کمک به کاربر، حواس او را پرت می‌کردند یا حس ناامنی را انتقال می‌دادند. در واقع، این دوره‌ گذار تاریخی نشان داد که انتقال هویت یک برند به یک موجود زنده مجازی کار آسانی نیست و مرز بسیار باریکی میان یک راهنمای دوست‌داشتنی و یک مزاحم همیشگی وجود دارد که عبور از آن می‌تواند به قیمت نابودی تصویر یک شرکت بزرگ تمام شود.

ده سمبل نفرت‌انگیز فناوری در ترازو

آیا تا به حال به نشان‌ها و سمبل‌های شرکت‌های مختلف دقت کرده‌اید؟ انتخاب و طراحی آن‌ها دشوار است، چون روح حاکم بر یک شرکت، محصول یا حتی یک دوره از بازی‌های ورزشی باید در قالب یک موجود زنده در آن‌ها تجسم پیدا کند. وقتی آن‌ها خوب باشند، باعث اشتهار و متمایز شدن شرکت و محصول می‌شوند؛ مثل نشان تونی پلنگه (Tony the Tiger) که نشانی برای تبلیغ حبوبات مخصوص صبحانه یک شرکت است.

اما خدا نصیب نکند، وقتی آن‌ها خوب طراحی نشده باشند، الهام‌بخش نباشند، حس رخوت را القا کنند، آزاردهنده باشند یا اصلاً بیننده را گیج کنند! پیدا است که نشان‌ها در دنیای فناوری اهمیت زیادی دارند؛ در دنیایی که رقابت زیادی بین سرویس‌های اینترنتی و برنامه‌ها وجود دارد، یک نشان خوب می‌تواند باعث موفقیت یک محصول فناوری شود. آیا شما می‌توانید لینوکس (Linux) را بدون آن پنگوئن‌های دوست‌داشتنی تصور کنید؟ ما در این پست قصد داریم که ۱۰ نشان نفرت‌انگیز دنیای فناوری را معرفی کنیم.

۱- Clippy: کلیپی (Clippy) در بسته آفیس ۹۷ معرفی شد و می‌خواست دستیاری برای کاربران باشد، اما متأسفانه یکی از نفرت‌انگیزترین نشان‌ها از آب درآمد؛ طوری که نرم‌افزاری برای تغییر آن نوشته شد و سایت ایمیج‌جنریتور (imageGenerator.net) هم لطف می‌کرد و به بازدیدکنندگان خود امکان جایگزین کردن آن را با نشان قابل تحمل‌تری می‌داد. حتی سر و کله کلیپی در جشن‌های هالووین پیدا شد! تعداد ویدئوهای تمسخرآمیز کلیپی در یوتیوب قابل شمارش نیستند. مثلاً ویدئوی تمسخرآمیز کلیپی در یوتیوب را ببینید.

۲- Microsoft Bob: این نشان قبل از کلیپی و در عهد ویندوز ۳.۱ و ویندوز ۹۵ مورد بهره‌برداری قرار گرفت و مورد نفرت قرار گرفت!

۳- Apple Cyberdog: مایکروسافت در ساخت نشان‌های نفرت‌انگیز تنها نیست؛ اپل هم سابقه ساخت یک نشان سگی به نام اپل سایبرداگ (Apple Cyberdog) را دارد. سایبرداگ، پاسخ اپل به مرورگرهای اینترنت اکسپلورر و نت‌اسکیپ بود و در دوره اوج مایکروسافت طراحی شد، اما نشانش مثل خود مرورگر، اصلاً چیز محبوبی از آب درنیامد!

۴- عروسک خیمه‌شب‌بازی سایت Pets.com: در طی نخستین حباب دات‌کام، سایت پتس (Pets.com) تصمیم گرفت برای تبلیغ خود نشانی معرفی کند و نتوانست چیزی بهتر از این عروسک خیمه‌شب‌بازی که آدم را یاد جوراب می‌اندازد، درست کند!

۵- Wenlock و Mandeville: در جریان تبلیغ آنلاین المپیک ۲۰۱۲ لندن، این نشان‌ها هم ساخته شدند؛ نشان‌هایی که چیز موفقی از آب درنیامدند.

۶- توییتی‌هایی که نهنگی را به هوا می‌برند: این نشان هم از جمله نشان‌های نفرت‌انگیز یکی دو ساله اخیر است. تصور کنید که وقتی کاربر توییتر به خاطر ضعف زیرساختارهای لازم و سرمایه‌گذاری در توییتر، در هنگام ترافیک با این نشان مواجه شود، چه حالی به او دست می‌دهد. گرچه توییتی نشان بسیار موفق و محبوبی است، اما این نشان پرنده و نهنگ شکست (Fail Whale)، واقعاً روی اعصاب است!

۷- خرگوش زشت یاهوی هنگ کنگ: این خرگوش ارغوانی، نشان یاهوی هنگ کنگ است. خیلی‌ها این نشان را دوست ندارند.

۸- خرگوش شرکت انرژایزر: خرگوش دوراسل واقعاً نشان زیبایی است، اما خرگوش انرژایزر (Energizer Bunny) چیزی جز تقلید هجوآمیز آن نشان موفق نیست.

۹- موئت: موئت (Mooouette)، پرنده ترسناکی است که نشان سایت فرانسوی‌زبان OpenOffice.org است. این نشان نه الهام‌بخش است و نه تأثیر مثبتی روی بیننده می‌گذارد.

۱۰- دوک: دوک (Duke) نشان نرم‌افزار جاوا، محصول سان مایکروسیستمز (Sun Microsystems) است و به اعتقاد بسیاری اصلاً طراحی خوبی ندارد.

منبع این نوشته نشریه فناوری اینفورمیشن‌ویک (InformationWeek) بود. پیدا است که شما ممکن است با نظر نویسنده این سایت موافق نباشید و تعدادی از این نشان‌ها را آن‌قدرها هم بد و نفرت‌انگیز ندانید! چطور است کار دیگری بکنید و بگویید از کدام نشان‌ها، البته در حوزه فناوری، بیشتر خوشتان می‌آید.

روان‌شناسی طراحی انسان‌انگارانه؛ مرز باریک جذابیت و انزجار

وقتی طراحان تصمیم می‌گیرند ویژگی‌های انسانی را به اشیای بی‌جان یا نرم‌افزارها ببخشند، ناخواسته وارد یک میدان مین روان‌شناختی می‌شوند. پدیده‌ای به نام دره وهمی (Uncanny Valley) توضیح می‌دهد که چرا برخی از این تلاش‌ها به شدت شکست می‌خورند؛ زمانی که یک کاراکتر بیش از حد به رفتارهای انسانی نزدیک می‌شود اما همچنان هویت مصنوعی خود را حفظ می‌کند، حس ناخوشایند و دافعه در ذهن مخاطب ایجاد خواهد شد. دستیارهای هوشمندی مثل کلیپی نه تنها فاقد جذابیت واقعی بودند، بلکه با حضور مداوم و نگاه‌های ثابت و بدون پلک زدن خود، حریم خصوصی کاربر را مخدوش می‌کردند و حس تحت نظر بودن را القا می‌نمودند.

علاوه بر این، رفتارهای تکراری و انیمیشن‌های مزاحمی که بدون خواست کاربر اجرا می‌شدند، سیستم تمرکز مغز را مختل می‌کردند. در روان‌شناسی تعامل انسان و کامپیوتر، این نوع مداخله‌ها به عنوان عوامل تنش‌زای شناختی شناخته می‌شوند که فرآیند تصمیم‌گیری کاربر را کندتر خواهند کرد. وقتی یک برنامه با هدف تسهیل کار طراحی می‌شود اما یک شکلک متحرک پیوسته در گوشه صفحه بالا و پایین می‌پرد، کاربر به جای صمیمیت، احساس خشم و کلافگی را تجربه می‌کند و همین امر باعث می‌شود که کل برند در ذهن او با یک خاطره منفی و ماندگار ثبت شود.

تکامل تدریجی هویت بصری در عصر تجربه کاربری جدید

با گذشت سال‌ها و با تغییر رویکردها از طراحی‌های شلوغ به سمت ساده‌گرایی (Minimalism)، فلسفه انتخاب سمبل برای محصولات دیجیتال نیز دچار دگرگونی‌های ساختاری شد. دیگر نیازی نبود که برای نشان دادن یک مرورگر وب، یک سگ کارتونی یا برای نشان دادن واژه‌پرداز، یک گیره کاغذ سخنگو طراحی شود؛ طراحی تخت (Flat Design) و بعدها متریال دیزاین به طراحان نشان دادند که اشکال هندسی ساده و هماهنگی رنگ‌ها می‌توانند پیام‌های بسیار پیچیده‌تری را بدون ایجاد مزاحمت انتقال دهند. این تحول نشان داد که بلوغ فکری کاربران و طراحان به نقطه‌ای رسیده است که کارایی را بر تزئینات ترجیح می‌دهند.

امروزه برندها متوجه شده‌اند که سمبل‌های تعاملی باید بخشی یکپارچه از سیستم طراحی (Design System) باشند، نه یک لایه اضافی و مزاحم که به زور به کاربر تحمیل می‌شود. اگر به لوگوها و سمبل‌های موفق امروزی نگاه کنید، سادگی و انعطاف‌پذیری آن‌ها در ابعاد مختلف (از نمایشگرهای کوچک ساعت‌های هوشمند گرفته تا بیلبوردهای بزرگ تبلیغاتی) جلب توجه می‌کند. نمادهای امروزی تلاش می‌کنند تا با استفاده از خطوط ساده و فضاهای منفی، حس سرعت، امنیت و مدرن بودن را به مخاطب انتقال دهند، بدون اینکه با انیمیشن‌های بیهوده ذهن او را خسته کنند.

درس‌های بزرگی که برندهای فناوری از شکست‌های طراحی گرفتند

بزرگ‌ترین درسی که شکست پروژه‌هایی مانند مایکروسافت باب یا سگ سایبرداگ به ما آموخت این است که طراحی هرگز نباید از نیاز واقعی کاربر پیشی بگیرد. وقتی یک شرکت تلاش می‌کند به جای حل یک مشکل فنی، ظاهر محصول را با ابزارهای فرعی جذاب نشان دهد، شکست حتمی خواهد بود. غول‌های فناوری اکنون دریافته‌اند که هرگونه ارتباط بصری با مخاطب باید از فیلترهای سخت‌گیرانه تست کاربری عبور کند تا مشخص شود آیا واقعاً وجود یک نماد به تسهیل فرآیند کار کمک می‌کند یا صرفاً ناشی از ترجیحات شخصی تیم طراحی است.

علاوه بر این، انعطاف‌پذیری و امکان شخصی‌سازی نیز به یکی از اصول اساسی تبدیل شده است؛ اگر کاربری تمایلی به دیدن دستیار مجازی یا نشانه‌های راهنما نداشته باشد، باید بتواند به راحتی آن را غیرفعال کند. شکست تاریخی نمادهای قدیمی نشان داد که تحمیل یک هویت بصری خاص و بدون گزینه‌ خاموش کردن، بزرگ‌ترین آسیب را به وفاداری مشتری می‌زند. در نهایت، هنر طراحی مدرن در این است که بتواند با کمترین المان‌های ممکن، بیشترین کارایی و هویت را خلق کند و تعاملی لذت‌بخش و به دور از تنش را برای کاربر به ارمغان آورد.

جمع‌بندی نهایی

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

اگر هنوز از اکانت یاهو استفاده می‌کنید؛ مطمئن باشید اطلاعات شما در اختیار هکرها است چون یاهو اعتراف…

نقش دوست داشتنی دوروتی گیل با بازی جودی گارلند در فیلم جادوگر شهر اُز

نمایش جادوگر شهر اُز با بازآفرینی هوش مصنوعی گوگل بر پردهٔ کروی Sphere لاس‌وگاس

فیلم جادوگر شهر اُز | داستان و نقد The Wizard of Oz (1939)

آدم‌آهنی، مترسک و شیر بزدل فیلم جادوگر شهر اُز ؛ استعاره‌هایی از کمبودهای انسانی

ترانهٔ Somewhere Over the Rainbow در فیلم جادوگر شهر اُز و دلتنگی جمعی انسان