طبقات مردم در ایران باستان، زندگی واقعی آنها | اشرافزادگان عیاش و فقرای نان شب محتاج
بررسی ساختار اجتماعی و طبقاتی ایران قدیم همواره یکی از جذابترین و در عین حال تاریکترین بخشهای تاریخ ماست. وقتی صفحات تاریخ رسمی را ورق میزنیم، غالباً با شکوه دربارها، فتوحات نظامی شاهان و بناهای عظیم سنگی روبهرو میشویم، اما پشت این زرقوبرقهای باستانی، توده عظیمی از مردم عادی زندگی میکردند که زیر بار سنگین تصمیمات طبقات حاکم روزگار میگذراندند. در این مقاله میخواهیم ببینیم واقعیت زندگی روزمره در طبقات مختلف ایران باستان چگونه بوده است و آیا عدالتی که در کتیبهها از آن دم میزدند، در زندگی کارگران و کشاورزان نیز نمودی عینی داشته یا صرفاً ابزاری برای تحکیم قدرت بوده است؟ با بررسی دقیق اسناد تاریخی، اوستا و منابع دوره ساسانی و اشکانی، تفاوت فاحش میان زندگی اشرافزادگان و فقرای محتاج به نان شب را کالبدشکافی خواهیم کرد.
فهرست مطالب
- ۱. ساختار طبقاتی در بازتاب متون اوستایی
- ۲. تکوین پنج طبقه اجتماعی در عصر هخامنشیان
- ۳. جایگاه مرموز و نوسانات قدرت مغان در دوره هخامنشی
- ۴. حقایق شوکهکننده از تفاوت زندگی شاهزادگان با بردهها در تاریخ ایران
- ۵. حرمسراهای مجلل و نحوه توزیع زنان میان طبقات بالای جامعه قدیم
- ۶. سازمان اجتماعی و قدرت اشراف در عصر اشکانیان
- ۷. شورای خانوادگی شاهی و تشکیلات درباری پارتها
- ۸. پزشکی و اختربینی؛ نقشهای فرعی موبدان اشکانی
- ۹. اشرافزادگان عیاش و فقرای نان شب محتاج؛ زندگی واقعی طبقات مردم در ایران باستان
- ۱۰. ساختار هرمی و فئودالیته مطلق در دوران ساسانی
- ۱۱. اسروان یا طبقه روحانیون پرنفوذ عهد ساسانی
- ۱۲. ثروت افسانهای موبدان و املاک وسیع ایالت مغان
- ۱۳. ارتیشتاران؛ گردونهسواران و ارتشبدان شاهنشاهی ساسانی
- ۱۴. تشکیلات نظامی ساسانی و مناصب سپهبدی و اسواران
- ۱۵. دیوانسالاری ساسانی و نقش حیاتی بزرگفرمدار
- ۱۶. دبیران و مستوفیان؛ مغز متفکر اداری ایران قدیم
- ۱۷. مالیاتهای سنگینی که کمر مردم عادی و کشاورزان را شکست
- ۱۸. واستریوشان و هوتوخشان؛ بار سنگین تولید بر دوش فرودستان
- ۱۹. آیا در ایران باستان راهی برای صعود از طبقه فقیر به ثروتمند وجود داشت؟
- ۲۰. شورشهای مردمی به خاطر گرسنگی که در تاریخ سانسور شدند
💡مختصر و مفید
جامعه ایران باستان ساختاری بسیار صلب و طبقاتی داشت که جابهجایی میان این طبقات تقریباً غیرممکن بود. اشراف، موبدان و جنگاوران در رأس قدرت قرار داشتند و از پرداخت مالیات معاف بودند، در حالی که بار اصلی اقتصاد بر دوش کشاورزان و پیشهوران سنگینی میکرد. شاهزادگان و بزرگان در رفاه مطلق و حرمسراهای مجلل روزگار میگذراندند، اما مردم عادی تحت فشار مالیاتهای کمرشکن بودند. این شکاف طبقاتی عمیق در دورههای مختلف منجر به شورشهای خونین معیشتی شد که اغلب با سرکوب شدید حاکمیت مواجه گردید.
ساختار طبقاتی در بازتاب متون اوستایی
در کهنترین بخشهای اوستا (Avesta)، جامعه ایرانی بر اساس وظایف مذهبی و زیستی به سه طبقه اصلی تقسیم شده است. این سه گروه شامل آثروان (Athravan) یعنی نگاهبانان آتش و روحانیون، رتهاشتر (Ratheeshtar) به معنای ارابهسواران و جنگاوران، و استریه فشیانت (Vastrye Fshiant) یا همان کشاورزان و دامداران بودند. این تقسیمبندی اولیه نشاندهنده جامعهای است که کارکرد هر فرد در آن بر اساس نقش او در بقای جامعه و برقراری نظم کیهانی تعریف میشد و هرگونه تخطی از این وظایف، گناهی در برابر اشه یا نظم راستین شمرده میشد.
در بخشهای بعدی اوستا، طبقه چهارمی به نام هوتیتی (Huiti) به این ساختار اضافه شد که معرف پیشهوران و صنعتگران شهری بود. اضافه شدن این طبقه نشاندهنده گذار جامعه از ساختار ساده کشاورزی و شبانی به یک الگوی شهری و صنعتی پیچیدهتر است. با این حال، حتی در متون مقدس نیز فاصله معنوی و مادی عمیقی میان آثروان والا مقام و طبقات تولیدکننده وجود داشت و روحانیون همواره خود را در جایگاهی برتر و نزدیکتر به اهورامزدا تصور میکردند که وظیفه هدایت سایر بخشهای جامعه را بر عهده دارند.
تکوین پنج طبقه اجتماعی در عصر هخامنشیان
با روی کار آمدن شاهنشاهی هخامنشی و گسترش قلمرو ایران، ساختار طبقاتی شکل رسمیتر و منسجمتری به خود گرفت. در این دوره، جامعه به پنج طبقه مجزا شامل بزرگان، مغان، برزگران، بازرگانان و پیشهوران تقسیم میشد. در رأس طبقه بزرگان، هفت خانواده بزرگ پارسی قرار داشتند که پس از یاری رساندن به داریوش بزرگ در سرکوب گئومات مغ، از امتیازات ویژهای برخوردار شدند. این هفت خاندان نهتنها مناصب عالی لشکری و کشوری را در انحصار خود داشتند، بلکه از پرداخت بسیاری از مالیاتها معاف بودند و اراضی وسیعی را در سراسر امپراتوری در اختیار داشتند.
این تقسیمبندی صلب مانع بزرگی برای تحرک اجتماعی مردم عادی بود و توده مردم شامل برزگران و بازرگانان در قاعده این هرم قرار میگرفتند. گرچه هخامنشیان سیستم اداری منظمی را پایه کار خود قرار دادند، اما این سیستم در خدمت ثبات قدرت مرکزی و تأمین مخارج دربار شاهنشاهی بود. کشاورزان ناچار بودند بخش عمدهای از محصول خود را به عنوان مالیات به خزانهداری شاهی تحویل دهند و در زمان جنگ نیز به عنوان پیادهنظام ساده در خطوط مقدم نبرد جان خود را فدا کنند، بدون آنکه سهمی از غنایم جنگی نصیب آنها شود.
جایگاه مرموز و نوسانات قدرت مغان در دوره هخامنشی
مغان به عنوان طبقه روحانی دوره هخامنشی، ریشه در یکی از طوایف ششگانه مادی داشتند و منصب روحانیت در میان آنها کاملاً ارثی بود. هرودوت (Herodotus) مورخ یونانی مینویسد که تعبیر خواب شاهان، پیشگویی حوادث آسمانی مانند خسوف و کسوف و نظارت بر قربانیها کاملاً در انحصار مغان بوده است. با این حال، رابطه شاهان هخامنشی با مغان همواره یکنواخت نبود؛ داریوش بزرگ پس از ماجرای بردیای دروغین یا همان گئوماتای مغ، نفوذ سیاسی این طبقه را به شدت محدود کرد تا از ادعاهای مذهبی آنها برای کسب قدرت جلوگیری کند.
داریوش در کتیبه بیستون صراحتاً اشاره میکند که معابدی را که گئومات ویران کرده بود بازسازی کرده است؛ این اقدام نشاندهنده تضادهای عمیق عقیدتی و مذهبی میان شاهنشاه و پیشوایان سنتی مادی بود. مغان در دوره هخامنشی فاقد قدرت مطلق سیاسی در دربار بودند و بیشتر به امور آیینی محدود میشدند. نفوذ مادی آنها نیز با محدودیتهای سختی از سوی دیوانسالاری شاهی مواجه بود، هرچند که در میان تودههای مردم همچنان قداست خود را حفظ کرده بودند و مردم برای حل دعاوی مذهبی خود به آنها مراجعه میکردند.
حقایق شوکهکننده از تفاوت زندگی شاهزادگان با بردهها در تاریخ ایران
تضاد میان شیوه زندگی شاهزادگان خاندان سلطنتی و بردگان یا کارگران ساده در دوران باستان به حدی عمیق بود که باور آن برای انسان امروزی دشوار است. شاهزادگان و وسپوهران در کاخهای مجلل آراسته به طلا، نقره و سنگهای قیمتی زندگی میکردند و روزانه با لذیذترین غذاها و نوشیدنیهای وارداتی پذیرایی میشدند. در لوحهای گلی تخت جمشید ثبت شده است که حتی برای سفرهای تفریحی شاهزادگان، مقادیر عظیمی جیره غذایی ممتاز شامل گوشتهای خاص و شرابهای مرغوب تخصیص مییافته است، در حالی که توده مردم درگیر تهیه نان جو روزانه خود بودند.
در طرف دیگر این طیف، بردگان و اسرای جنگی قرار داشتند که در سختترین شرایط فیزیکی در معادن و پروژههای ساختمانی بزرگ به کار گرفته میشدند. گرچه برخی پژوهشگران تلاش دارند با استناد به پرداخت دستمزد در برخی پروژهها، وجود بردهداری مطلق در ایران را انکار کنند، اما واقعیت تاریخی نشان میدهد که نیروی کار اجباری تحت عنوان کورتش (Kurtaš) در بدترین شرایط زیستی و با جیره غذایی بسیار ناچیز که به سختی برای زنده ماندن کفایت میکرد، استثمار میشدند. مرگومیر ناشی از کار بدنی سخت، سرما و گرما در میان این کارگران و بردگان امری کاملاً روزمره و عادی تلقی میشد.
حرمسراهای مجلل و نحوه توزیع زنان میان طبقات بالای جامعه قدیم
یکی از مظاهر بارز شکاف طبقاتی و جنسیتی در ایران قدیم، وجود حرمسراهای عظیم و مجلل شاهی و اشرافی بود. شاهنشاهان هخامنشی و ساسانی صدها زن و کنیز را در بخشهای اندرونی کاخها نگاه میداشتند که این زنان علاوه بر همسران رسمی، شامل هدایای حاکمان محلی و اسرای جنگی با اصل و نسب نیز میشدند. زنان در این حرمسراها بر اساس پایگاه طبقاتی و خانوادگی خود رتبهبندی میشدند؛ ملکه یا شهبانو که معمولاً از خاندان سلطنتی یا هفت خانواده بزرگ انتخاب میشد، نفوذ بالایی داشت، در حالی که کنیزان و زنان طبقات پایینتر عملاً ابزار لذتجویی یا پیوندهای سیاسی بودند.
توزیع زنان در جامعه باستان کاملاً در انحصار و کنترل طبقه حاکم بود و مردان طبقات بالا حق داشتند بر اساس ثروت خود چندین همسر و معشوقه داشته باشند. این تمرکز زنان در دست طبقه ثروتمند، جوانان طبقات پایین جامعه را که توانایی پرداخت مهریههای سنگین و مخارج نگهداری همسر را نداشتند، با محرومیتهای شدید مواجه میکرد. در دوره ساسانی، قوانین زناشویی به قدری پیچیده و به نفع اشراف بود که ازدواجهای درونگروهی برای حفظ ثروت خاندانهای بزرگ به یک هنجار تبدیل شده بود و زنان عملاً به عنوان بخشی از دارایی ارثی خانواده منتقل میشدند.
سازمان اجتماعی و قدرت اشراف در عصر اشکانیان
در دوران اشکانی یا پارتی، ساختار طبقاتی جامعه ایران دستخوش تغییر شد و نوعی فئودالیسم غیرمتمرکز ملوکالطوایفی بر کشور حاکم گردید. اشراف پارت که به دو گروه اصلی سورن (Suren) و کارن (Karen) و دیگر خاندانهای بزرگ تقسیم میشدند، ارتشهای خصوصی خود را داشتند و شاهان اشکانی بدون جلب رضایت آنها قادر به تصمیمگیریهای کلان نبودند. این خاندانها دارای املاک وسیع موروثی در ایالات مختلف بودند و بخش عمدهای از عواید اقتصادی کشور مستقیماً به خزانههای محلی آنها سرازیر میشد.
این ساختار توزیع قدرت باعث میشد که طبقه دهقانان و کشاورزان تحت سلطه دوگانه قرار گیرند؛ آنها هم باید به شاهنشاه مرکزی مالیات میدادند و هم نیازهای مالی و نظامی ارباب محلی خود را تأمین میکردند. در این میان، اشراف با تکیه بر سوارهنظام زرهپوش خود که تماماً از طبقه نجبا تشکیل میشد، قدرتنمایی میکردند. زندگی اشرافی اشکانی با شکار، بزمهای طولانی و پوشیدن لباسهای ابریشمی گرانقیمت عجین بود، در حالی که توده مردم در بیابانها و روستاهای دورافتاده با حداقل امکانات معیشتی روزگار میگذراندند.
شورای خانوادگی شاهی و تشکیلات درباری پارتها
سیستم تصمیمگیری در دوره اشکانی به شدت تحت تأثیر شورایی قرار داشت که مورخان رومی آن را کنسیلیوم دمستیکم (Concilium domesticum) یا شورای خانوادگی شاهی نامیدهاند. این شورا به همراه مجلس اعیان، سرنوشت سیاسی کشور و حتی عزل و نصب شاهان را تعیین میکرد. در دربار اشکانی، مناصب کلیدی به صورت ارثی میان خاندانهای ممتاز تقسیم شده بود؛ برای نمونه، حق تاجگذاری شاهنشاه همواره متعلق به خاندان سورن بود و سپهسالاری ارتش نیز در انحصار آنان قرار داشت.
علاوه بر این، مناصبی چون انباربذ، حاجبسالار، شربتدار و رئیس خواجهسرایان از اهمیت بالایی برخوردار بودند و همگی از میان نجبا برگزیده میشدند. پیوند خانوادههای بزرگ با دربار به حدی قوی بود که حتی فرماندهی کل قوا از میان دامادهای شاه انتخاب میشد. این انحصارگرایی سیاسی، طبقات پایینتر جامعه را به طور کامل از هرگونه مشارکت در سرنوشت کشور محروم میکرد و توده مردم صرفاً ابزار اجرای فرامین طبقه اشراف درباری بودند.
پزشکی و اختربینی؛ نقشهای فرعی موبدان اشکانی
اگرچه اطلاعات ما از سازمان مذهبی دوره اشکانی محدود است، اما میدانیم که مغان و موبدان در این دوره نفوذی همهجانبه بر جنبههای مختلف زندگی فکری و علمی داشتند. آنها تنها مبلغان مذهبی نبودند، بلکه به عنوان پزشک، معلم جوانان طبقه اشراف، ستارهشناس و تقویمنگار نیز فعالیت میکردند. مغان اشکانی به سه دسته اصلی تقسیم میشدند؛ دستهای که از خوردن گوشت پرهیز میکردند، دستهای که تجرد پیشه کرده بودند و دسته سوم که اکثریت را تشکیل داده و باورهایشان بعدها پایه دین رسمی ساسانی شد.
انحصار دانش پزشکی و ستارهشناسی در دست روحانیون به آنها قدرت فوقالعادهای میبخشید؛ زیرا مردم عادی بیماریها را ناشی از خشم نیروهای ماوراءالطبیعه میدانستند و برای درمان و پیشگویی آینده به این طبقه وابسته بودند. این امر باعث میشد تا مغان نهتنها از نظر مذهبی قداست داشته باشند، بلکه از نظر اقتصادی نیز با دریافت هدایا و هزینههای مربوط به خدمات درمانی و طالعبینی، ثروت قابلتوجهی انباشت کنند که آنها را همتراز با اشراف قرار میداد.
اشرافزادگان عیاش و فقرای نان شب محتاج؛ زندگی واقعی طبقات مردم در ایران باستان
شاید تلخترین واقعیت تاریخ باستان، تضاد عمیق و غیرقابلانکار میان عیاشی بیحدوحصر اشرافزادگان و فقر جانکاه توده مردم باشد. در حالی که جوانان خاندانهای بزرگ وقت خود را به بزمهای مجلل، شکار شیر و گراز، نوشیدن شرابهای شیراز و تیسفون و پوشیدن جامه های زربفت میگذراندند، کشاورزان و کارگران روزمزد برای تهیه قرصی نان جو برای فرزندانشان جان میکندند. این نابرابری در دورههای بحرانی مانند خشکسالیها یا جنگهای طولانی با امپراتوری روم به اوج خود میرسید.
اشرافزادگان بدون توجه به قحطیهای مکرر، انبارهای غله خود را احتکار میکردند تا قیمتها افزایش یابد، در حالی که کودکان فقرای روستایی از گرسنگی در آغوش مادرانشان جان میدادند. این شکاف عمیق، تصویری واقعی و بدون روتوش از عدالت باستانی ارائه میدهد؛ جایی که قانون، دادگاهها و حتی آموزههای مذهبی به گونهای تنظیم شده بودند که حافظ منافع و امنیت اقلیت عیاش در برابر اکثریت گرسنه باشند. توصیفهای مسعودی و دیگر مورخان از دربارهای پر از تجمل خسروپرویز گویای این است که ثروت ملی چگونه در مسیر ارضای هوسهای چند صد نفر هزینه میشد.
ساختار هرمی و فئودالیته مطلق در دوران ساسانی
در دوره ساسانی، تشکیلات اجتماعی ایران به یک هرم صلب و تسخیرناپذیر تبدیل شد که شاهنشاه در رأس آن قرار داشت. زیر نظر شاه، چهار طبقه ممتاز قرار داشتند: اسروان یا روحانیون، ارتیشتاران یا جنگاوران، دبیران یا دیوانسالاران، و واستریوشان و هوتوخشان که شامل کشاورزان و پیشهوران میشدند. جابهجایی میان این طبقات ممنوع بود و هر فرد محکوم بود در همان طبقهای که متولد شده است بمیرد؛ زیرا اعتقاد بر این بود که این نظم طبقاتی توسط اهورامزدا تعیین شده و تغییر آن نظم جهان را به هم میزند.
این ساختار کاستی به شدت تحت نظارت موبدان اداره میشد تا هیچ دهقانی نتواند به طبقه دبیران یا جنگاوران راه یابد. طبقات سه گانه نخست از پرداخت مالیات سرانه معاف بودند و تمامی مخارج دولت و تجملات دربار بر دوش طبقه چهارم یعنی کشاورزان و کارگران سنگینی میکرد. این فئودالیته مطلق تضمینکننده بقای اشراف و موبدان بود، اما کارایی جامعه را به شدت کاهش داد؛ چرا که استعدادهای درخشان طبقات پایین هرگز اجازه شکوفایی پیدا نمیکردند و در فقر مطلق سرکوب میشدند.
اسروان یا طبقه روحانیون پرنفوذ عهد ساسانی
طبقه اسروان (Asravan) یا پیشوایان دین زرتشتی در عهد ساسانی، قدرتمندترین و منسجمترین تشکیلات مذهبی تاریخ ایران باستان را ایجاد کردند. این طبقه شامل داوران، موبدان، هیربدان و مغان بود که در تمام شئون زندگی خصوصی و عمومی مردم دخالت میکردند. ثبت ازدواج، تولد، طلاق، انجام آیینهای تطهیر و اجرای قوانین مدنی و کیفری همگی در دست موبدان بود و آنها بر اساس فقه زرتشتی که خود تفسیر میکردند، احکام سختی صادر میکردند.
در رأس این تشکیلات، موبدان موبد (Mogupatan Mogupat) قرار داشت که نفوذی همپای شاهنشاه یا حتی فراتر از او داشت و در صورت لزوم میتوانست پادشاه را خلع یا تکفیر کند. هیربدان نیز وظیفه نگاهبانی از آتشگاهها و اجرای سرودهای مذهبی را بر عهده داشتند. نفوذ این طبقه به حدی بود که آموزش و پرورش کل جامعه از مکاتب ابتدایی تا مراکز علمی بزرگ در انحصار آنان قرار داشت و هرگونه اندیشه مخالف یا فلسفه غیردینی به شدت سرکوب و تکفیر میشد.
ثروت افسانهای موبدان و املاک وسیع ایالت مغان
قدرت واقعی موبدان ساسانی نه فقط در تقدس مذهبی آنها، بلکه در ثروتهای کلان و زمینهای وسیعی بود که در اختیار داشتند. از راه جرایم دینی، تبرعات، عشور و صدقات مذهبی، سرمایههای هنگفتی به جیب آتشکدهها سرازیر میشد. در دوره ساسانی، برخی مناطق مانند ایالت آذربایجان به قدری تحت تسلط اراضی مذهبی بودند که به «کشور مغان» شهرت داشتند. موبدان در این املاک کاخهای باشکوهی ساخته بودند و هزاران کشاورز وابسته به زمین (سرواژ) بر روی این زمینها برای منافع روحانیون کار میکردند.
این ثروت افسانهای سبب شد که نهاد دین به دولتی درون دولت تبدیل شود که پادشاهان نیز بدون جلب نظر آنها جرأت اتخاذ تصمیمات بزرگ را نداشتند. در حالی که کشاورزان عادی در فقر دستوپا میزدند، گنجینههای آتشکدههای بزرگ مانند آذرگشنسپ لبریز از طلا، نقره و موقوفات ارزشمند بود. موبدان با استفاده از این اهرمهای اقتصادی، ارتشهای خصوصی و سیستم قضایی مستقل خود را اداره میکردند و هرگونه تلاش برای اصلاحات ارضی یا کاهش مالیاتهای مذهبی را با تهدید به تکفیر شاه خنثی میکردند.
ارتیشتاران؛ گردونهسواران و ارتشبدان شاهنشاهی ساسانی
طبقه ارتیشتاران (Artishtaran) یا جنگاوران، دومین طبقه ممتاز در ساختار اجتماعی ساسانی بود. ریشه این واژه به گردونهسواران اوستایی بازمیگردد، اما در دوره ساسانی به فرماندهان عالیرتبه و نیروهای زبده نظامی اطلاق میشد. در رأس این طبقه، ارتیشتاران سالار یا ایرانسپاهبد قرار داشت که فرماندهی کل قوا را بر عهده داشت و در دوران صلح به عنوان وزیر جنگ و حتی نماینده شاه در مذاکرات دیپلماتیک عمل میکرد.
این فرماندهان نظامی که از خاندانهای ممتاز وسپوهران برگزیده میشدند، نقش اساسی در حفظ مرزها در برابر رومیان و قبایل وحشی شرق داشتند. سبک زندگی ارتیشتاران مملو از شکوه جنگی، اسبهای گرانقیمت نژاد نسایی و زرههای پولادین آراسته به جواهرات بود. آنها با تکیه بر افتخارات نظامی خود، امتیازات اقتصادی ویژهای را به دست میآوردند و اراضی مرزی به عنوان تیول به آنها واگذار میشد تا امنیت مرزها را تأمین کنند که این امر قدرت محلی آنها را دوچندان میکرد.
تشکیلات نظامی ساسانی و مناصب سپهبدی و اسواران
تشکیلات نظامی ساسانی بسیار دقیق و سلسلهمراتبی بود و مناصبی چون سواربذ (فرمانده سوارهنظام)، پشتیکبان سالار (فرمانده گارد جاویدان شاهی) و پایگان سالار (فرمانده پیادهنظام) در آن تعریف شده بود. سوارهنظام سنگیناسلحه که اسواران نامیده میشدند، هسته اصلی ارتش ساسانی را تشکیل میدادند و اعضای آن منحصراً از طبقه نجبا و آزادان (Azatan) انتخاب میشدند. آموزش نظامی این افراد توسط اندرزبد اسپوارکان انجام میشد که آیین رزم و سوارکاری را آموزش میداد.
در مقابل، پیادهنظام که بزرگترین بخش عددی ارتش را تشکیل میداد، از میان روستاییان و کشاورزان فقیر به زور به خدمت سربازی فراخوانده میشدند. این پیادهنظام فاقد زره مناسب و آموزش جنگی باکیفیت بود و در نبردها عمدتاً به عنوان سپر انسانی برای محافظت از سواران نجیبزاده به کار گرفته میشدند. تفاوت فاحش میان تجهیزات و احترام نظامی اسواران نجیبزاده و پیادههای روستایی گرسنه، بازتاب دیگری از شکاف عمیق طبقاتی در ایران باستان بود.
دیوانسالاری ساسانی و نقش حیاتی بزرگفرمدار
طبقه سوم جامعه ساسانی دبیران و کارگزاران دولتی بودند که چرخهای بوروکراسی عظیم شاهنشاهی را به حرکت درمیآوردند. در رأس این طبقه، بزرگفرمدار (Buzurg-framadar) قرار داشت که معادل صدراعظم یا نخستوزیر امروزی بود. بزرگفرمدار وظیفه اداره کل امور کشوری، مالیاتها، روابط خارجی و هماهنگی میان دیوانهای مختلف را بر عهده داشت و در غیاب شاهنشاه به عنوان نایبالسلطنه کشور عمل میکرد و مهر سلطنتی را در اختیار داشت.
دیوانسالاری ساسانی به چندین اداره یا دیوان تقسیم میشد که هر کدام وظیفه مشخصی داشتند؛ مانند دیوان مالیات، دیوان برید (پست) و دیوان سپاه. بزرگفرمدار معمولاً از میان بافرهنگترین و باتجربهترین سیاستمداران انتخاب میشد که گاه در علوم پزشکی و فلسفه نیز سررشته داشتند. این دیوانسالاری متمرکز ابزار اصلی شاهنشاه برای مهار قدرت اشراف محلی و موبدان بود، هرچند که خود دبیران نیز به مرور زمان به یکی از طبقات پرنفوذ و انحصارگرای کشور تبدیل شدند.
دبیران و مستوفیان؛ مغز متفکر اداری ایران قدیم
دبیران (Dabiran) به عنوان بدنه اجرایی کشور، نقشی حیاتی در بقای اقتصادی شاهنشاهی داشتند. رئیس این طبقه را ایراندبیربذ میخواندند که از نزدیکان شاه بود و وظیفه نگارش فرمانهای سلطنتی و بایگانی معاهدات را بر عهده داشت. منشیان دولتی به دستههای مختلفی مانند داذدبیر (منشیان دادگستری)، شهرآمار دپیر (مستوفی درآمد کشور)، گنجآمار دپیر (مستوفی خزانه) و روانگان دپیر (مستوفی امور خیریه) تقسیم میشدند.
این انحصار نوشتن و حسابداری به دبیران قدرتی پنهان میداد؛ چرا که آنها میزان خراج و مالیات هر روستا و شهر را تعیین میکردند و با دستکاری اسناد مالیاتی میتوانستند خاندانی را به خاک سیاه بنشانند یا ثروتمند کنند. آموزش دبیری بسیار سخت بود و فرزندان این طبقه از کودکی خط پهلوی، آیین نگارش و حساب و ریاضی را فرامیگرفتند تا جایگزین پدران خود شوند. این ارثی بودن شغل دبیری مانع از ورود افراد مستعد طبقات کشاورز به ساختار اداری کشور میشد.
مالیاتهای سنگینی که کمر مردم عادی و کشاورزان را شکست
بخش عمدهای از هزینههای جنگهای فرسایشی با روم، بزمهای مجلل دربار ساسانی و ساخت آتشکدههای بزرگ از طریق مالیاتهای سنگین تأمین میشد که بر دوش کشاورزان و پیشهوران قرار داشت. مالیات در دوره ساسانی به دو صورت عمده دریافت میشد: مالیات بر زمین (خراج) و مالیات سرانه (گزیت). گزیت مالیاتی بود که از هر فرد بر اساس سن و توانایی جسمی دریافت میشد و طبقات سه گانه اشراف، موبدان و دبیران کاملاً از پرداخت آن معاف بودند.
کشاورزان ناچار بودند حتی در سالهای خشکسالی و کمآبی، مالیات تعیینشده را به مأموران مالیاتی پرداخت کنند. مأموران حکومتی با بیرحمی تمام محصولات کشاورزان را مصادره میکردند و در صورت عدم توانایی پرداخت، کشاورزان و خانوادهشان شلاق میخوردند یا به عنوان برده فروخته میشدند. این سیستم مالیاتی ظالمانه سبب فقر مطلق روستاها، مهاجرت گسترده روستاییان به شهرها و رها شدن اراضی کشاورزی شد که در نهایت پایههای اقتصادی شاهنشاهی را به شدت تضعیف کرد.
واستریوشان و هوتوخشان؛ بار سنگین تولید بر دوش فرودستان
طبقه چهارم جامعه ساسانی شامل واستریوشان (Vastryoshan) یعنی برزگران و هوتوخشان (Hutukhshan) یعنی پیشهوران، صنعتگران و بازرگانان شهری بود. رئیس این طبقه را واستریوشانسالار مینامیدند که نقشی شبیه به وزیر کشاورزی و دارایی داشت و وظیفه اصلیاش جمعآوری مالیات و نظارت بر تولید بود. پیشهوران نیز زیر نظر هوتوخشبذ فعالیت میکردند که مالیاتهای سرانه را از کارگاههای دستی و مغازهها وصول میکرد.
این دو گروه با وجود آنکه مولدان اصلی ثروت کشور بودند، از کمترین حقوق اجتماعی بهرهمند بودند. آنها حق استفاده از لباسهای فاخر، نگهداری اسبهای اصیل و سوادآموزی را نداشتند و همواره از سوی طبقات بالا تحقیر میشدند. پیشهوران شهری ناچار بودند ساعتهای طولانی در کارگاههای دولتی بدون دریافت مزد کافی کار کنند و کشاورزان نیز عملاً به زمین وابسته بودند و حق نداشتند بدون اجازه ارباب، روستای خود را ترک کنند.
آیا در ایران باستان راهی برای صعود از طبقه فقیر به ثروتمند وجود داشت؟
یکی از ویژگیهای کلیدی سیستم طبقاتی ایران باستان، صلبیت و عدم امکان تحرک اجتماعی بود. به طور کلی، هیچ راه قانونی و رسمی برای صعود یک کشاورز یا پیشهور به طبقه دبیران، جنگاوران یا موبدان وجود نداشت. شاهنامه فردوسی داستان معروف کفشگری را روایت میکند که حاضر شد در ازای تحصیل فرزندش، ثروت عظیمی به انوشیروان بپردازد تا ارتش بیپول شاه را یاری دهد، اما شاهنشاه با مخالفت شدید بزرگفرمدار مواجه شد؛ چرا که ورود یک عامی به طبقه دبیران مایه تباهی نظم جهان شمرده میشد.
تنها در موارد استثنایی و با اجازه مستقیم پادشاه، آن هم به دلیل خدمات شایان نظامی در میدان نبرد، ممکن بود به فردی از طبقه آزادان پایینرتبه اجازه ورود به طبقات بالاتر داده شود. این مسدود بودن راههای صعود اجتماعی سبب ناامیدی عمیق تودههای مردم و گرایش آنها به جنبشهای بدعتگذار مذهبی مانند مانی و مزدک شد که نویدبخش برابری اجتماعی و لغو امتیازات طبقاتی بودند، هرچند که این جنبشها نیز با بیرحمی تمام سرکوب شدند.
شورشهای مردمی به خاطر گرسنگی که در تاریخ سانسور شدند
برخلاف تبلیغات رسمی پادشاهان که جامعه را در آرامش و عدل مطلق توصیف میکردند، تاریخ ایران باستان گواه شورشهای متعدد مردمی به دلیل فقر، گرسنگی و مالیاتهای کمرشکن است. معروفترین این حرکتها، جنبش مزدکیان در اواخر قرن پنجم میلادی بود که به عنوان یک انقلاب اجتماعی و مذهبی علیه اشراف و موبدان شکل گرفت. مزدک خواستار توزیع عادلانه ثروت، اراضی و حتی زنان میان تمام مردم بود تا شکاف طبقاتی از بین برود.
علاوه بر جنبش مزدک، شورشهای محلی متعددی توسط دهقانان گرسنه رخ داد که در تواریخ رسمی به عنوان طغیان اشرار یا فتنه یاد شده و جزئیات آنها سانسور گردیده است. این شورشها معمولاً با گسیل نیروهای زرهپوش اسواران به شدت سرکوب میشدند و روستاهای معترض به آتش کشیده میشدند. سرکوب خونین این جنبشهای عدالتخواهانه گرچه موقتاً قدرت اشراف و موبدان را حفظ کرد، اما کینهای عمیق در دل تودهها کاشت که در نهایت به فروپاشی سریع شاهنشاهی در برابر فتوحات مسلمانان کمک کرد.
جمعبندی نهایی
جامعه ایران قدیم علیرغم تمامی دستاوردهای تمدنی و شکوه ظاهری، بر پایهای نامتوازن از نابرابری شدید طبقاتی استوار بود. انحصار قدرت، ثروت و دانش در دست اقلیتی ناچیز از اشراف، موبدان و دیوانسالاران، اکثریت توده کشاورز و پیشهور را به حاشیه رانده و بار سنگین مخارج امپراتوری را بر دوش ضعیفترین قشر جامعه نهاده بود. انسداد مسیرهای تحرک اجتماعی و سرکوب خشن هرگونه اعتراض معیشتی، مشروعیت مردمی حکومت را به مرور زمان نابود ساخت و نشان داد که هیچ تمدنی بدون عدالت اجتماعی پایدار نخواهد ماند.
سوالات متداول
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
