نظریه های زیست جغرافیایی چگونه می‌توانستند زمان تعقیب بن لادن را کوتاه‌تر کنند؟

ردیابی متهمان فراری و چهره‌های تحت تعقیب معمولاً با تکیه بر منابع اطلاعاتی سنتی، جاسوسی زمینی و شنودهای رادیویی انجام می‌شود. اما آیا می‌دانستید که جغرافیای بوم‌شناختی و تحلیل‌های فضایی می‌توانند مسیرهای پیچیده جاسوسی را به میان‌برهای علمی تبدیل کنند؟ در این مقاله در پی آن هستیم تا بررسی کنیم که چگونه فرمول‌های دانشگاهی جغرافیا توانستند مکان تقریبی پناهگاه یکی از بزرگ‌ترین فراریان تاریخ را پیش‌بینی کنند و چرا نادیده گرفتن این تحلیل‌ها زمان دسترسی به او را به تاخیر انداخت.

طلوع جغرافیای جنایی و تحلیل فضایی در ردیابی هدفمند

تحلیل فضایی و جغرافیای جنایی طی دهه‌های گذشته از یک حوزه دانشگاهی صرف به ابزاری کلیدی در دستگا‌ه‌های امنیتی جهان تبدیل شده است. ردیابی جغرافیایی بر این فرض استوار است که رفتارهای انسانی، حتی در پیچیده‌ترین و مخفیانه‌ترین حالت‌ها، همچنان از الگوهای مکانی و جغرافیایی خاصی پیروی می‌کنند که با مدل‌های ریاضی قابل فرمول‌بندی هستند. جغرافیدانان با استفاده از سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی و داده‌های محیطی تلاش می‌کنند محدوده فعالیت‌های بعدی متهمان را با دقت بالایی تخمین بزنند. این دانش نه تنها در تحلیل جرم‌شناسی شهری کاربرد دارد، بلکه در شناسایی پناهگاه‌های دورافتاده نیز کارایی فوق‌العاده‌ای نشان داده است.

پیش از به کارگیری این مدل‌ها در سطوح بین‌المللی، فرضیه‌های توزیع مکانی در زیست‌شناسی برای بررسی نحوه مهاجرت گونه‌های جانوری و حفظ بقای آن‌ها در زیست‌گاه‌های جدید توسعه یافته بودند. انطباق این قوانین علمی بر رفتار انسان‌های تحت تعقیب نشان داد که نیازهای بیولوژیکی و امنیتی انسان‌ها نیز شباهت زیادی به اصول بقای حیات وحش دارد. یک فرد فراری برای زنده ماندن ناگزیر است منابع حیاتی خود را تأمین کند و این نیازها الگوهایی تکرارپذیر در بستر فضا و جغرافیا به جا می‌گذارند که از چشم تحلیل‌گران داده پنهان نمی‌ماند.

تحلیل عکس تاریخی اتاق وضعیت کاخ سفید

عکس بالا که کاخ سفید در فلیکر منتشر کرده است، تأثیرگذار است و به احتمال زیاد تاریخی می‌شود. در این عکس اوباما، جو بایدن، هیلاری کلینتون و تیم امنیتی در حال تماشای زنده عملیاتی هستند که هزاران کیلومتر دورتر در ابیت آباد پاکستان برای پیدا کردن و کشتن بن لادن در حال انجام است.

عکس، البته از منظر عکاسی صرف هم قابل توجه است و به احتمال زیاد عکس از بین یک دوجین عکسی انتخاب شده است که در آن جلسه گرفته شده است. ممکن است دانشمندان خبره‌ای که زبان بدن را ترجمه می‌کنند، توجه کنند که در این عکس تنها اوباما است که به جلو خم شده یا ممکن است به حالت چهره هیلاری کلینتون توجه کنند.

در این عکس شاید دوست‌داران فناوری، بیشتر روی لپ‌تاپ‌های اچ پی (HP) ویندوزی متمرکز بشوند، صحنه شباهت چندانی هم با صحنه‌های مشابه در سریال ۲۴ ندارد. راهبری عملیات نظامی از این به بعد تقریباً به همین منوال خواهد بود، سران و فرماندهان، برخلاف سال‌های گذشته به صورت زنده صحنه را به مانند یک فیلم یا ویدئو گیم می‌بینند، البته برخلاف ویدئو گیم‌ها آنها دسته بازی نخواهند داشت!

این روزها خبر کشته شدن بن لادن در صدر اخبار رسانه‌های مختلف قرار گرفته است، حرف و حدیث‌ هم فراوان است: آیا بازداشت‌شدگانی برای دستیابی به اطلاعات لازم، شکنجه شده‌اند؟ آیا پاکستان قبلاً می‌دانست که بن لادن کجاست؟ چرا اطلاعاتی مثل عکس جنازه بن لادن منتشر نشده است و اصلاً چرا اینقدر طول کشید؟ صرف نظر از سؤالات گوناگون، خبری که امروز هم خواندم در نوع خود جالب بود: اگر سازمان سیا (CIA) به توصیه‌های گروهی از جغرافی‌دان‌های بوم‌شناس دانشگاه کالیفرنیا گوش می‌کرد، شاید دو سال زودتر می‌توانست بن لادن را دستگیر کند!

نظریه های زیست جغرافیایی برای یافتن پناهگاه

توماس گیلسپای (Thomas Gillespie) و همکارش جان اگنیو (John Agnew) به همراه گروهی از دانشجویان یو سی ال ای (UCLA) در سال ۲۰۰۹ مقاله جالبی منتشر کرده بودند که در آن با استفاده از یک سری تئوری‌های علمی و تصاویر ماهواره‌ای حدس زده بودند که بن لادن به احتمال ۸۸.۹ درصد در شهری در فاصله ۳۰۰ کیلومتری از تورا بورا اقامت دارد. بن لادن، آخرین بار در ۱۳ نوامبر سال ۲۰۰۱ در جلال آباد افغانستان دیده شد و صدای او آخرین بار از تورا بورا در ۲۸ نوامبر سال ۲۰۰۱ شنود شد. شهر ابیت آباد که بن لادن در آن کشته شد، در همین محدوده قرار داشت.

بن لادن سال‌ها تحت‌تعقیب‌ترین فرد اف بی آی (FBI) بود و با اینکه شماری از رهبران رده بالای سازمان القاعده مثل محمد عاطف، محمد صالح، خالد شیخ محمد، ابو زبیده در این مدت گرفتار شده بودند و ۲۵ میلیون دلار جایزه هم برای دستگیری وی تعیین شده بود، اما تا چند روز پیش، آمریکا موفق به پیدا کردن او نشده بود.

تئوری‌های زیست جغرافیایی توضیح می‌دهند که چگونه حیوانات و گیاهان از لحاظ زمانی یا مکانی توزیع می‌شوند. دانشمندان دانشگاه یو سی ال ای در جریان تحقیقی که انجام داده بودند از دو تا از همین تئوری‌ها استفاده کرده بودند: تئوری مسافت – زوال (Distance-Decay Theory) و تئوری زیست جغرافیایی جزیره (Island Biogeography Theory).

اولین تئوری اشاره دارد که هر چقدر یک جاندار از محل زیست اولیه‌اش دورتر شود، احتمال بقایش به صورت لگاریتمی کم می‌شود. دانشمندان این تئوری را به بن لادن تعمیم دادند و اینگونه استدلال کردند که اگر او بیش از حد از آخرین محلی که بوده، دور شده باشد، با توجه به اینکه وارد منطقه‌ای با بافت فرهنگی و جغرافیای متفاوت می‌شود، احتمال دستگیری‌اش بالا می‌رود. پس منطقی است که فرض کنیم او بیشتر احتمال دارد که در یک فاصله ۳۰۰ کیلومتری از تورا بورا باشد.

تئوری دوم هم به این اشاره دارد که جاندارانی که در جزایر بزرگ و نزدیک به هم باشند، احتمال زوال کمتری دارند و در مورد بن لادن، این تئوری اینگونه تعبیر شد که او به احتمال زیاد در شهری اقامت دارد و نه مثلاً در یک غار یا منطقه پرت و دورافتاده!

دانشمندان، اما یک قدم مهم دیگر هم برداشته بودند، آنها توانسته بودند که عادات زندگی و خصوصیات بن لادن را بررسی کنند و نوع ساختمانی که بن لادن باید در آن باشد را حدس بزنند!

• بن لادن بلند قد است، پس باید به ساختمانی با ارتفاع طبقه زیاد علاقه داشته باشد.
• او دیالیز می‌شود، پس باید جاهایی رفته باشد که متصل به برق هستند یا ژنراتور دارند.
• او ترجیح می‌داده به صورت فیزیکی در جایی امن باشد، پس باید به احتمال زیاد ساختمانش با دیوارهای بلندی مثلاً در حد ۳ متر احاطه شده باشد.
• او به حریم شخصی اهمیت می‌داده، پس باید فضای بین خانه و خانه‌های مجاورش زیاد باشد.
• او گروه کوچک محافظان داشته، پس باید ساختمان مورد نظر بیش از سه اتاق داشته باشد.
• بن لادن ترجیح می‌داده به صورت هوایی رصد نشود، پس باید درختانی در اطراف ساختمان، پوشش لازم را انجام بدهند!

بر این اساس آنها فهرستی از شهرهایی که این شرایط را داشت تهیه کرده بودند و مثلاً منطقه‌ای به نام پاراچنار را به عنوان محل سکونت بن لادن محتمل دانسته بودند.

جالب‌تر این بود که آنها با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای که برای همه در دسترس بود، ساختمان‌هایی را ممکن بود بن لادن در آنها باشد، در شهرهای یاد شده مشخص کرده بودند. برای جزئیات بیشتر این متدولوژی می‌توانید به گزارش علمی منتشر شده در فصلنامه بین المللی جغرافیا مراجعه کنید.

مقایسه ساختمان‌هایی که برای نمونه این گروه از دانشمندان یافته بودند با ساختمان سه‌طبقه‌ای محل اقامت بن لادن، نشان‌دهنده شباهت‌های بسیاری است. در واقع ساختمان محل اقامت بن لادن دارای همه خصوصیات ذکر شده بود.

جزییات فنی پروژه دانشگاه کالیفرنیا در تحلیل ماهواره ای

پژوهش توماس گیلسپای و جان اگنیو فراتر از فرضیات ساده مکانی بود؛ آن‌ها سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی را با داده‌های سنجش از دور ادغام کردند تا مدل احتمالاتی دقیقی بسازند. این پروژه با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای چندطیفی آغاز شد تا میزان دسترسی به شبکه‌های برق شهری و الگوهای مصرف انرژی سنجیده شود. با توجه به نیاز حیاتی بن لادن به برق برای تجهیزات پزشکی، دانشمندان مناطق فاقد زیرساخت الکتریکی پایدار را حذف کردند که این کار به سرعت دایره جستجو را از نواحی کوهستانی وزیرستان به مناطق شهری نزدیک‌تر محدود ساخت.

گام بعدی، استفاده از تصاویر بسیار دقیق ماهواره‌ای غیرنظامی برای ارزیابی ویژگی‌های معماری منازل بود. محققان به دنبال خانه‌هایی با دیوارهای محصورکننده ضخیم، حیاط‌های وسیع و پوشش درختی متراکم بودند که مانع دید افقی و عمودی دوربین‌های تجسسی شوند. این شبیه‌سازی‌های کامپیوتری در نهایت به شناسایی ساختارهایی ختم شد که تطابق حیرت‌انگیزی با ویژگی‌های معماری ویلای ابیت‌آباد داشتند، ساختمانی که تا لحظه حمله نهایی کاملاً از دید عموم مخفی نگه داشته شده بود.

مقایسه مدل های پیش بینی فضایی با روش های سنتی جاسوسی

روش‌های سنتی آژانس‌های اطلاعاتی عموماً مبتنی بر نفوذ به شبکه‌های انسانی، تخلیه اطلاعاتی بازداشت‌شدگان و تعقیب فیزیکی پیک‌های ارتباطی است؛ رویکردی که نیازمند صرف زمان بسیار طولانی و هزینه‌های گزاف مالی و جانی است. در مقابل، تحلیل‌های فضایی و مدل‌های زیست‌جغرافیایی بدون نیاز به منابع انسانی در خاک دشمن، با تکیه بر اطلاعات آشکار و ریاضیات کاربردی عمل می‌کنند. ترکیب این دو روش می‌تواند زمان کشف اهداف ارزشمند را به طور چشمگیری کاهش دهد و از سوگیری‌های شناختی تحلیلگران اطلاعاتی جلوگیری کند.

گرچه سازمان‌های اطلاعاتی در نهایت با استفاده از ردگیری یکی از پیک‌های وفادار بن لادن به نام ابواحمد الکویتی به عمارت ابیت‌آباد رسیدند، اما این فرآیند فرسایشی نزدیک به یک دهه به طول انجامید. مقایسه این مسیر با تحلیل چند ماهه جغرافیدانان دانشگاه کالیفرنیا نشان می‌دهد که مدل‌سازی علمی با فیلتر کردن گزینه‌های نامربوط و متمرکز کردن منابع شناسایی روی مناطق با احتمال بالا، پتانسیل بالایی در بهینه‌سازی عملیات‌های پیچیده نجات یا تعقیب دارد.

چالش ها و انتقادات وارد بر رویکردهای ریاضی در تعقیب افراد

با وجود موفقیت تئوری‌های جغرافیایی در پیش‌بینی ویژگی‌های پناهگاه بن لادن، این روش‌ها بدون چالش و انتقاد نیستند. منتقدان استدلال می‌کنند که مدل‌های ریاضی به شدت وابسته به متغیرهای ورودی اولیه هستند و در صورت تغییر عمدی در الگوی رفتاری هدف، ممکن است دچار خطای سیستماتیک شوند. برای مثال، اگر فرد تحت تعقیب تصمیم می‌گرفت برخلاف تمام نیازهای پزشکی و ترجیحات خود در یک چادر ساده عشایری در مناطق کوهستانی زندگی کند، کل مدل‌های توزیع فضایی با شکست مواجه می‌شدند.

علاوه بر این، در محیط‌های اطلاعاتی و نظامی، ضریب اطمینان ۹۰ درصدی مدل‌های ریاضی بدون شواهد فیزیکی ملموس به ندرت برای آغاز یک عملیات نظامی پرمخاطره در خاک یک کشور مستقل کافی تلقی می‌شود. با این حال، ارزش واقعی این مدل‌ها نه در جایگزینی کامل جاسوسی سنتی، بلکه در هدایت هوشمندانه‌تر سنسورهای شناسایی، پهپادها و منابع انسانی به سمت اهداف بالقوه‌ای است که پیش از آن در میان انبوه داده‌های خام بی ارزش گم شده بودند.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

گلوله‌های موقعیت‌یاب: سلاح تازه پلیس‌ها برای تعقیب خودروهای افراد تحت تعقیب

نجات از فاجعه‌ی هیروشیما: بُن‌سایِ بازمانده!

محدوده علم زیست‌شناسی، زیست‌شناسی نوین، فناوری‌های نوین در در پیشرفت علم زیست‌شناسی

سفر در زمان باستان: کدام اختراعات فراموش شده می‌توانستند تاریخ را عوض کنند؟

دانشمندان توانستند عملکرد کلیه‌ها را بازسازی کنند و آسیب ناشی از دیابت را روی کلیه‌های موش معکوس کنند

این زوج که نمی‌توانستند به کشورهای دلخواهشان سفر کنند، با بازسازی غذاهای محلی آنها در خانه‌شان، به نوعی…