آیا درد همان رنج است؟ تفاوتهای علمی و روانشناختی که باید بدانید
بسیاری از ما در مواجهه با بیماریهای مختلف، دو واژه درد و رنج را مترادف یکدیگر فرض میکنیم. با این حال، در حوزه علوم شناختی و پزشکی مدرن، این دو پدیده مسیرهای عصبی و پیامدهای روانشناختی کاملاً متفاوتی دارند که نادیده گرفتن آنها روند درمان را مختل میکند. در این مقاله قصد داریم به بررسی مرز باریک میان احساس فیزیکی درد و تجربه ذهنی رنج بپردازیم و ببینیم چرا گاهی از بین رفتن یکی، لزوماً به معنای پایان دیگری نیست.
فهرست مطالب
- ۱. درآمدی بر فلسفه و فیزیولوژی احساسات تنانی
- ۲. نگاهی به مفهوم درد و رنج از دید دانش پزشکی
- ۳. ابعاد عصبشناختی و درک هویت در دردهای مزمن
- ۴. نقش آگاهی و متغیرهای اجتماعی در بازتعریف رنج
- ۵. مرزهای بالینی میان رنج اگزیستانسیال و افسردگی
- ۶. رویکردهای نوین در مدیریت همزمان درد و رنج فیزیکی
- ۷. نتیجهگیری و جمعبندی نهایی
- ۸. سوالات متداول
💡مختصر و مفید
درد یک واکنش فیزیکی و سیستم هشداردهنده عصبی در پاسخ به آسیب بافتی واقعی یا بالقوه است که بقای انسان را تضمین میکند. در مقابل، رنج یک تجربه ذهنی، شناختی و روانی است که هویت، باورها و نگاه فرد به آینده را در هم میشکند. تفاوت بنیادین این دو در این است که درد میتواند موقت و مفید باشد، اما رنج زمانی شکل میگیرد که تمامیت روانی شخص در مواجهه با تهدیدها دچار فرسایش شود. بنابراین، درمان درد فیزیکی همواره به معنای تسکین رنجهای عمیق روحی بیمار نیست.
درآمدی بر فلسفه و فیزیولوژی احساسات تنانی
پیش از آنکه بتوانیم تفاوتهای دقیق بالینی میان درد و رنج را درک کنیم، باید به این پرسش پاسخ دهیم که چگونه بدن فیزیکی ما پیامهای زیستی را به مفاهیم پیچیده ذهنی تبدیل میکند. سیستم عصبی انسان طوری تکامل یافته است که هرگونه تهدید محیطی یا درونی را به سرعت شناسایی کرده و به صورت یک هشدار به مغز مخابره کند. این هشدارها در سادهترین حالت خود، واکنشهای رفلکسی ایجاد میکنند تا ما را از منبع آسیب دور نگه دارند، اما وقتی این سیگنالها به قشر مغز میرسند، باری از تعابیر شخصی و عاطفی به خود میگیرند. در حقیقت، مسیرهای انتقال دهنده حسهای ناخوشایند تنانی با بخشهای مربوط به حافظه و احساسات در مغز پیوند مستقیم دارند.
پزشکان و پژوهشگران در طول تاریخ همواره تلاش کردهاند تا بفهمند چرا دو انسان با آسیبهای بدنی کاملاً مشابه، رفتارهای کاملاً متفاوتی در برابر تجربه حسی خود نشان میدهند. پاسخ این معما در پردازشهای عالی مغز نهفته است که احساسات خام را فیلتر کرده و به آنها معنا میبخشد. تجربه فیزیکی اولیه در واقع بستری است که بسترهای فرهنگی، پیشینههای تربیتی و وضعیت روانی فعلی فرد بر روی آن اثر میگذارند. به همین دلیل، شناخت اولیه ساختار عصبی به ما کمک میکند تا بفهمیم چگونه یک پدیده بیولوژیکی ساده میتواند در نهایت به بحرانی عمیق در ساختار روانی انسان تبدیل شود.
نگاهی به مفهوم درد و رنج از دید دانش پزشکی
درد و رنج در ادبیات بیشتر اوقات با هم میآیند و در پزشکی این دو از هم تفکیک نمیشوند و هر دو را یکی میپندارند ولی آیا درد با رنج یکی است؟ و اگر نیست درد چیست و رنج چیست؟ درد یا pain یک احساس و درک ناخوشایند است که با آسیب بافتی همراه میشود، این آسیب بیشتر اوقات حقیقی است و آسیب بافتی که با درد همراه باشد، فرد را تهدید و او را آگاه میکند که کاری برای این آسیب باید به عمل آورد، حداقل اینکه آن را گرم یا بیحرکت کند، بنابراین این آگاهی برای دو منظور در درد لازم است هم برای بقا و هم برای سازش. به این خاطر درد گاهی نه تنها بد نیست بلکه کمککننده هم هست ولی همین درد هنگامی که به درازا بکشد، رنج را با خود همراه خواهد داشت و شاید این که واژه درد پیش از رنج میآید به این علت باشد.
گاهی درد با رنج به خصوص هنگامی که بیمار قصد بیان ناراحتی خود را دارد قاطی میشود و فرقی بین آن دو نمیگذارند و یا هنگامی که پزشک برای رنج بیمار اقدامی به عمل میآورد، بیمار از درمان آن خودداری میکند، حتی در بسیاری از کسانی که تحصیلات دانشگاهی دارند، برداشتی نادرست نسبت به آن نشان میدهند. رنج ابعاد فراوانی دارد که یکی از آنها درد است، رنج همان suffering در انگلیسی میباشد، رنج احساسی هست که بیمار نسبت به خود یا self پیدا میکند، بیمار با شناختی که از خود دارد میبیند که آن نیست و نسبت به توان خودش شک پیدا میکند، رنج توان بیمار را کم میکند و گاهی هم از بین میبرد، رنج همواره با درد مزمن همراه میشود، به این خاطر در دردهای مزمن مشاوره روانپزشکی شایان توجه است و کمککننده.
ابعاد عصبشناختی و درک هویت در دردهای مزمن
درد مزمن تغییراتی را در نظم و ترتیب نورواندوکرین (neuroendocrine) با احساس خستگی، خوش نبودن و عدم توانایی در فکر کردن و تصمیم گرفتن دارد و فرد را به سوی اندیشهها و احساسهای منفی میکشاند، رنج در حقیقت احساس در هم پاشیدگی شخص یا بخش ضروری از شخص یا person است، یعنی ساختار روانی فرد در رنج دچار آسیب میشود و این همان ساختار روانی است که هویت بیمار را تشکیل میدهد. از نظر حسی خود یا self مرکز درک همه رویدادها، احساسها و باورها میباشد و یک نقطه فرضی است که همه دیدگاههای توان فردی در پیرامون آن شکل میگیرد. خود با شناختی که از توانش دارد با محیط خود در پی خواستهها و هدفهایش سازش و حرکت میکند و این تلاشها یک هویت اجتماعی برای فرد ایجاد میکند که همان خودکارآمدی (self-efficacy) است و این باور به اندازه توان، نقش مهمی در سازگاری با حالات مرضی دارد.
خود شناختی نسبت به گذشته دارد و اینک را با آینده مقایسه میکند و بیمار با درد مزمن گذشته را خوب و اینک را برای آینده بد میبیند، اگر آگاهی نباشد رنجی هم در بین نخواهد بود، بسیاری از بیماران ضربه سر تا هنگامی که آگاهی کامل ندارند، درک معنا و مفهوم رنج را هم ندارند، ولی اطرافیان آنها چرا. هنگامی که آگاهی فراوان و زندگی خردمندانه باشد، درک از خود هم خردمندانه خواهد بود و با بالا رفتن سن فرد خود را با شرایط محیط کاملاً تطبیق داده و حتی دوره سالمندی را خردمندانه به پایان میرساند، رنج بر روی همین خود، اثر بد خود را میگذارد یعنی از برخورد و عدم هماهنگی بین آنچه فرد از خودش انتظار دارد و آنچه در عمل هست یا انجام میدهد یک ناهنجاری رفتاری بروز میکند.
نقش آگاهی و متغیرهای اجتماعی در بازتعریف رنج
برخی از این افراد تنها در گذشته زندگی میکنند و برخی حال را از گذشته جدا میکنند و البته میزان درد با نوع آسیب گاهی همخوانی ندارد و این بیشتر پیوندی است که شخص با کارش در اجتماع دارد مثلاً یک موسیقیدان یا جراح اگر یک انگشتش دچار آسیب شود و از عهده انجام جراحی یا نواختن موسیقی بر نیاید ممکن است زودتر دچار رنج شود تا کسی که مثلاً همه پایش دچار آسیب شده و مدتها توان راه رفتن را نداشته باشد. به هر حال رنج با شخصیت فرد و کاری که در جامعه دارد، بستگی زیادی دارد. با درد و در جریان درد مزمن، عوامل تنشزا یا استرسورها (stressors) خودنمایی خواهند کرد و اینها میتوانند مثبت یا منفی باشند و باورهای منفی نقش پیامهای زیانبار را بازی خواهند کرد.
بسیاری از بیماران دیده میشوند که با حال بد به پزشک مراجعه میکنند ولی با گفتگو با پزشک و اعتماد و اطمینان خاطری که پزشک به بیمار میدهد، پس از دقایقی با حال نسبتاً خوب مطب و پزشک را ترک میکنند، این همان رنجی بود که توان را از بیمار گرفته بود. مغز و ایمنی بدن یک شبکه ارتباطی دو طرفه هستند، رنج شباهت به افسردگی دارد ولی با آن فرق دارد، رنج مفهومی فراتر از افسردگی هست، رنج تنها یک آسیبدیدگی روانی نیست، فرد رنجور بیشتر به آینده نگاه میکند، فردی که درد دارد باید علاوه بر درد، بر خستگی، ناتوانی، خوش نبودن، بدخوابی، بیاشتهایی و کاهش لیبیدو هم مبارزه کند، اینکه من با دردی که امروز دارم، چه کسی هستم؟ بستگی به این دارد که در گذشته و پیش از بروز درد، کی بودم و چه تواناییهایی داشتم، با بروز درد شخص نمیتواند چون گذشته زندگی کند و باید شیوه زندگی را عوض کند.
نتیجه این ترکیب به این صورت خواهد بود: با پیدایش درد مزمن + رنج = تنش همراه با بینظمی عصبی – غددی – خستگی – خوش نبودن – درد عضلانی – اختلال در فکر کردن – اختلال در کارکردهای برخی از ارگانها – بد خوابی – اختلال در سیستم ایمنی – افسردگی – ناامیدی – ترس – اضطراب که همه اینها ارتباط با میزان آگاهی و شخصیت بیمار دارد. در یک درد بخشهای زیر دخالت دارند: اعصاب حسی گیرنده درد، شاخ پشتی نخاع، مدولا (medulla)، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA axis)، هسته پاراونتریکولار (paraventricular nucleus) و هیپوفیز از یک سو و از سوی دیگر پونز (pons) و تالاموس و گیرندههای درد در کورتکس و پاسخهای ایجاد شده در بدن.
مرزهای بالینی میان رنج اگزیستانسیال و افسردگی
درک تفاوت بین افسردگی بالینی و رنج وجودی یکی از چالشهای اساسی روانپزشکی مدرن است. در حالی که افسردگی اغلب با کاهش کلی خلقوخو، بیانگیزگی شدید و تغییرات شیمیایی مشخص در مغز تعریف میشود، رنج اگزیستانسیال ریشه در بحران معنا و آسیب دیدن انسجام درونی فرد دارد. بیماری را در نظر بگیرید که به دلیل فلج ناگهانی، دیگر قادر به ادامه کار هنری خود نیست؛ داروهای ضدافسردگی ممکن است انتقالدهندههای عصبی او را تنظیم کنند، اما نمیتوانند هویت از دست رفته او را بازسازی کنند. این وضعیت نشان میدهد که رنج ارتباط مستقیمی با تصویر فرد از خویشتن دارد و درمان آن فراتر از مداخلات دارویی ساده است.
پژوهشهای نوروساینس نشان میدهند که در زمان رنج عمیق روحی، بخشهایی از مغز مانند قشر پیشپیشانی و شکنج کمربندی قدامی که با خودآگاهی و ارزیابی شناختی مرتبط هستند، بیشترین میزان فعالیت را نشان میدهند. این الگو کاملاً متفاوت از الگوی کاهش فعالیت عمومی در افسردگیهای حاد غیر فعال است. فردی که رنج میبرد، به طور مداوم در حال مقایسه وضعیت فعلی خود با گذشته درخشان یا آینده مبهم است و این تنش دائم، انرژی روانی او را مستهلک میکند. بنابراین، برای کمک به این بیماران باید روشهای رواندرمانی متمرکز بر پذیرش و تعهد یا معنادرمانی را با پروتکلهای فیزیکی تسکین درد ترکیب کرد.
رویکردهای نوین در مدیریت همزمان درد و رنج فیزیکی
پزشکی مدرن در حال عبور از مدل صرفاً زیستپزشکی به سمت مدل زیستی-روانی-اجتماعی است تا بتواند پدیده پیچیده درد و رنج را مهار کند. امروزه در کلینیکهای چندتخصصی مدیریت درد، جراحان مغز و اعصاب، متخصصان بیهوشی، روانشناسان بالینی و فیزیوتراپیستها در کنار یکدیگر کار میکنند تا ابعاد مختلف رنج بیمار را کاهش دهند. هدف این رویکرد تنها قطع سیگنالهای درد از طریق جراحی یا دارو نیست، بلکه بازگرداندن حس خودکارآمدی به بیمار است تا بتواند با وجود محدودیتهای جسمی جدید، معنای تازهای برای زندگی خود بیابد. تکنیکهای بیوفیدبک و کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی از ابزارهای کلیدی در این مسیر به شمار میروند.
مطالعات نشان میدهند بیمارانی که در برنامههای بازتوانی شناختی شرکت میکنند، حتی در صورت عدم کاهش فیزیکی شدت درد، بهبود چشمگیری در کیفیت زندگی و کاهش رنج روانی خود گزارش میدهند. این تغییر به دلیل بازنویسی مسیرهای شناختی در مغز و کاهش پاسخهای اضطرابی به محرکهای حسی رخ میدهد. وقتی بیمار میآموزد که بروز درد به معنای نابودی کامل زندگی او نیست، سیستم عصبی خودکار او از حالت آمادهباش جنگ یا گریز خارج میشود. این رویکرد یکپارچه، افقهای جدیدی را در درمان بیماریهای صعبالعلاج و مدیریت دردهای مزمن سرطانی گشوده است.
جمعبندی نهایی
تفکیک علمی میان درد فیزیکی و رنج ذهنی، دریچه جدیدی را در پزشکی و روانشناسی میگشاید. درد به عنوان مکانیزمی بقامحور و حسی، واکنش بدن به آسیبهای بافتی است؛ اما رنج، پاسخی شناختی و وجودی است که تمامیت هویت و آینده فرد را هدف قرار میدهد. مواجهه خردمندانه با بیماریهای مزمن نیازمند نگاهی چندبعدی است که علاوه بر تجویز مسکنهای بیولوژیک، به بازسازی پیوندهای اجتماعی و معنای درونی بیمار کمک کند تا روند بهبودی فراتر از بهبود جسمانی، به احیای روانی فرد منجر شود.
سوالات متداول
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
خیلی قشنگ بود. گرچه رشته ی تحصیلی من توی دبیرستان ریاضی فیزیک بودش ولی خیلی دوست دارم روانشناسی میخوندم. چون احساس میکنم واقعا استعدادش رو دارم.
دکتر مجیدی اگه ممکنه دکمه پلاس وان رو توی وبلاگت قرار بده .
از آقای پیروزی هم به خاطر مقاله خیلی خوبشون سپاسگذارم.
دکمه پلاس وان در بالای پستها هست.
نویسنده مقاله همشهری منه (رشتیه).
دکتر مجیدی ممنونم. واقعاً لذت بردم. من دارم رنج میکشم و تا حالا فکر میکردم طبیعیه با توجه به استرسی که این چند وقته بهم وارد شده.
ممنونم. خیلی از این علائم در من بروز پیدا کرده. باید به فکر باشم.
خیلی خوب وقابل تامل بود. در زندگی اجتماعی نیز، که قوانین و پدیده های حاکم بر بدن انسان برقرار و معنادار است، خیلی اوقات داشتن آگاهی و زندگی کمی تا قسمتی خردمندانه باعث و بلکه عین رنج است و بلای جان محسوب میگردد. هرکه درکش بیش رنجش بیشتر!
خیلی خوب و قابل تامل بود،در زندگی اجتماعی هم که خیلی اوقات قوانین حاکم بر بدن انسان برقرار و معنادار است ،داشتن آگاهی و زندگی کمی تا قسمتی خردمندانه خود باعث رنج و بعبارتی بلای جان است،به زبان دیگر هرکه درکش بیش رنجش بیشتر!