داستان «جنگ مرورگرها» در دهه ۹۰؛ چگونه مایکروسافت با قرار دادن پیش‌فرض اینترنت اکسپلورر، نت‌اسکیپ را نابود کرد

در اواسط دهه نود میلادی، زمانی که اینترنت تازه قدم به خانه‌های مردم می‌گذاشت، یک جنگ تمام‌عیار نرم‌افزاری بر سر تسخیر دروازه ورود به دنیای وب در جریان بود. نت‌اسکیپ نویگیتور (Netscape Navigator) به عنوان پادشاه بلامنازع وب شناخته می‌شد و بیش از نود درصد سهم بازار را در دست داشت اما غول خفته ردموند یعنی مایکروسافت ناگهان متوجه شد که این مرورگر نوپا می‌تواند امپراتوری ویندوز را به چالش بکشد. در این مقاله در پی آن هستیم که بررسی کنیم چگونه بیل گیتس با پیاده‌سازی یک استراتژی بی‌رحمانه و ادغام اینترنت اکسپلورر با سیستم‌عامل ویندوز، رقیب قدرتمند خود را نابود کرد و اولین پرونده بزرگ ضدانحصار قرن را رقم زد.

ظهور نت‌اسکیپ و انقلاب وب تجاری

نت‌اسکیپ نویگیتور که توسط مارک اندریسن (Marc Andreessen) و جیمز کلارک (James H. Clark) در سال ۱۹۹۴ خلق شد، اولین مرورگر تجاری موفقی بود که اینترنت را برای عموم مردم قابل فهم کرد. قبل از آن، گشت‌وگذار در وب کاری پیچیده و نیازمند دانش فنی بود اما نت‌اسکیپ با رابط کاربری گرافیکی جذاب و قابلیت نمایش تصاویر، انقلابی در ارتباطات ایجاد کرد. این نرم‌افزار به سرعت به محبوب‌ترین ابزار دسترسی به اینترنت تبدیل شد و ارزش سهام شرکت در عرض چند روز به ارقام نجومی رسید.

موفقیت نت‌اسکیپ به قدری سریع و چشمگیر بود که بیل گیتس و دیگر مدیران ارشد مایکروسافت را به شدت نگران کرد. آن‌ها متوجه شدند که آینده دنیای پردازش در اینترنت رقم خواهد خورد و سیستم‌عامل ویندوز بدون داشتن یک مرورگر اختصاصی، جایگاه خود را به عنوان پلتفرم اصلی کاربران از دست خواهد داد. نت‌اسکیپ نه تنها یک مرورگر، بلکه پلتفرمی نوپا بود که می‌توانست نرم‌افزارهای تحت وب را اجرا کند و نیاز به ویندوز را به حداقل برساند.

تهدید سیستم‌عامل ویندوز توسط مرورگرها

مارک اندریسن، خالق نت‌اسکیپ، در یک مصاحبه جنجالی اعلام کرد که نت‌اسکیپ به زودی ویندوز را به مجموعه‌ای از درایورهای دستگاه‌های سخت‌افزاری ارزان‌قیمت تبدیل خواهد کرد که چندان اهمیتی ندارند. این ایده که برنامه‌ها بتوانند در داخل مرورگر و بدون وابستگی به ویندوز اجرا شوند، کابوس بزرگی برای مایکروسافت بود. اگر توسعه‌دهندگان به جای نوشتن برنامه برای ویندوز، شروع به نوشتن برنامه‌های تحت وب می‌کردند، انحصار مایکروسافت فرو می‌پاشید.

مایکروسافت متوجه شد که دفاع از ویندوز به معنای تسلط بر بازار مرورگرها است. بیل گیتس در یادداشت معروف خود با عنوان «موج اینترنت» (The Internet Tidal Wave) به تمام کارمندان هشدار داد که اینترنت بالاترین اولویت شرکت است و تمام بخش‌ها باید برای مقابله با این تهدید بسیج شوند. این آغاز رسمی نبردی بود که تمام قوانین بازار نرم‌افزار را برای همیشه تغییر داد.

تولد اینترنت اکسپلورر و استراتژی ورود سریع

مایکروسافت برای ورود سریع به بازار مرورگرها زمان کافی برای توسعه یک موتور اختصاصی از صفر نداشت. به همین دلیل، لایسنس مرورگر اسپای‌گلس (Spyglass Mosaic) را خریداری کرد و بر پایه آن، اولین نسخه اینترنت اکسپلورر (Internet Explorer) را روانه بازار ساخت. نسخه‌های ابتدایی اینترنت اکسپلورر بسیار ضعیف‌تر از نت‌اسکیپ بودند و توانایی رقابت با ویژگی‌های پیشرفته آن را نداشتند.

با این حال، مایکروسافت با سرعت شگفت‌انگیزی شروع به توسعه نسخه‌های جدیدتر کرد و منابع مالی و مهندسی بی‌پایانی را به این پروژه اختصاص داد. با معرفی نسخه سوم و چهارم، اینترنت اکسپلورر از نظر کیفیت فنی و سرعت به سطح نت‌اسکیپ رسید و حتی در برخی زمینه‌ها پیشی گرفت. اکنون مایکروسافت آماده بود تا سلاح اصلی خود را در این نبرد نابرابر فعال کند.

استراتژی ادغام رایگان با ویندوز

بزرگ‌ترین برگ برنده مایکروسافت، کنترل کامل بر سیستم‌عامل ویندوز بود که روی بیش از نود درصد رایانه‌های شخصی جهان نصب شده بود. مایکروسافت در اقدامی هوشمندانه و بی‌رحمانه، اینترنت اکسپلورر را به عنوان یک بخش جدانشدنی از ویندوز ۹۵ و ۹۸ معرفی کرد. کاربران با خرید ویندوز، مرورگر مایکروسافت را به صورت پیش‌فرض و کاملاً رایگان روی دسکتاپ خود داشتند.

این در حالی بود که نت‌اسکیپ برای مصارف تجاری نیاز به خرید لایسنس داشت و کاربران خانگی نیز باید آن را دانلود یا روی دیسکت خریداری می‌کردند. در دوران اینترنت‌های دیال‌آپ کند، دانلود یک مرورگر چند مگابایتی کاری بسیار دشوار و زمان‌بر بود. وجود یک مرورگر پیش‌فرض و کارآمد در ویندوز، انگیزه کاربران را برای نصب نت‌اسکیپ به شدت کاهش داد.

فشار مایکروسافت بر تولیدکنندگان سخت‌افزار

مایکروسافت به ادغام رایگان مرورگر بسنده نکرد و از قدرت انحصاری خود برای محدود کردن رقبا استفاده کرد. این شرکت قراردادهای بسیار سختی را با تولیدکنندگان رایانه‌های شخصی مانند دل (Dell) و اچ‌پی (HP) امضا کرد. طبق این قراردادها، اگر شرکتی اقدام به نصب مرورگر نت‌اسکیپ روی رایانه‌های نوی خود می‌کرد یا آیکون اینترنت اکسپلورر را از دسکتاپ حذف می‌کرد، مجوز ویندوز آن باطل می‌شد.

تولیدکنندگان سخت‌افزار عملاً هیچ انتخابی نداشتند زیرا بدون ویندوز نمی‌توانستند رایانه‌های خود را به فروش برسانند. این فشارها باعث شد که نت‌اسکیپ کانال توزیع حیاتی خود یعنی نصب پیش‌فرض توسط سازندگان رایانه را به طور کامل از دست بدهد. این استراتژی خفقان‌آور، نفس‌های نت‌اسکیپ را در بازار به شماره انداخت.

خرابکاری‌های فنی و ناسازگاری‌های عمدی

علاوه بر فشارهای تجاری، مایکروسافت از تکنیک‌های فنی برای تضعیف نت‌اسکیپ استفاده می‌کرد. سیستم‌عامل ویندوز به گونه‌ای طراحی شده بود که کدهای نت‌اسکیپ در برخی نسخه‌ها با خطا مواجه می‌شد یا سرعت اجرای آن به شدت کاهش می‌یافت. مایکروسافت همچنین با معرفی کدهای اختصاصی اچ‌تی‌ام‌ال (HTML) که فقط در اینترنت اکسپلورر به درستی نمایش داده می‌شدند، وب را دوپاره کرد.

طراحان سایت مجبور بودند بنرهایی با مضمون «بهترین نمایش در اینترنت اکسپلورر» روی صفحات خود قرار دهند زیرا سازگاری با هر دو مرورگر کار بسیار سختی شده بود. این اقدامات باعث شد کاربران احساس کنند نت‌اسکیپ مرورگری ناپایدار و ناسازگار با دنیای جدید وب است، در حالی که این مشکلات بخش زیادی ناشی از سیاست‌های مایکروسافت بود.

دادگاه تاریخی ضدانحصار علیه مایکروسافت

اقدامات انحصارطلبانه مایکروسافت در نهایت توجه وزارت دادگستری ایالات متحده (DOJ) را جلب کرد و در سال ۱۹۹۸ یکی از بزرگ‌ترین دادگاه‌های ضدانحصار تاریخ علیه این شرکت آغاز شد. دولت مدعی بود که مایکروسافت از قدرت انحصاری ویندوز برای نابودی رقابت در بازار مرورگرها سوءاستفاده کرده است. ویدیوهای شهادت بیل گیتس که در آن با لحنی طفره‌رونده به سوالات پاسخ می‌داد، به تیتر اول رسانه‌ها تبدیل شد.

دادگاه در ابتدا حکم به تجزیه مایکروسافت به دو شرکت مجزا داد؛ یکی برای سیستم‌عامل ویندوز و دیگری برای نرم‌افزارهای کاربردی. اگرچه مایکروسافت بعداً در مرحله تجدیدنظر توانست از این حکم فرار کند و به توافقی ملایم‌تر دست یابد، اما این پرونده قدرت بی‌حد و حصر غول ردموند را مهار کرد و به دیگر شرکت‌های نوپا فرصت تنفس داد.

سقوط نت‌اسکیپ و خرید توسط AOL

سهم بازار نت‌اسکیپ که روزی بالای نود درصد بود، به سرعت سقوط کرد و به زیر ده درصد رسید. این شرکت دیگر توانایی رقابت با منابع بی‌پایان مایکروسافت را نداشت و ارزش سهام آن سقوط کرد. در اواخر سال ۱۹۹۸، شرکت بزرگ امریکن آنلاین (AOL) نت‌اسکیپ را به مبلغ ۴.۲ میلیارد دلار خریداری کرد تا شاید بتواند آن را نجات دهد.

با این حال، مدیریت ضعیف AOL و ناتوانی در همگام شدن با سرعت تغییرات وب، روند مرگ نت‌اسکیپ را تسریع کرد. اینترنت اکسپلورر تا اوایل دهه ۲۰۰۰ بیش از ۹۵ درصد بازار را تسخیر کرد و به فرمانروای مطلق وب تبدیل شد. پروژه‌ای که با نوآوری‌های جذاب مارک اندریسن آغاز شده بود، در زیر چرخ‌های سنگین انحصار مایکروسافت له شد.

میراث نت‌اسکیپ و تولد فایرفاکس

اگرچه نت‌اسکیپ به عنوان یک شرکت تجاری نابود شد، اما تصمیم نهایی مهندسان آن قبل از سقوط، مسیر تاریخ فناوری را تغییر داد. آنها کدهای منبع مرورگر را تحت یک پروژه متن‌باز به نام موزیلا (Mozilla) در اختیار عموم قرار دادند. این تصمیم هوشمندانه مانع از نابودی کامل کدهای نت‌اسکیپ شد و زمینه‌ساز تولد مرورگری جدید به نام فایرفاکس (Firefox) در سال ۲۰۰۴ گردید.

فایرفاکس توانست با سرعت بالا، امنیت بهتر و افزونه‌های خلاقانه، انحصار مطلق اینترنت اکسپلورر را به چالش بکشد و سهم بزرگی از بازار را پس بگیرد. این موضوع نشان داد که روح نوآوری نت‌اسکیپ در قالب پروژه‌های متن‌باز زنده مانده و انحصار هیچ‌گاه نمی‌تواند برای همیشه جلوی پیشرفت‌های جامعه برنامه‌نویسان آزاد را بگیرد.

تاثیر جنگ مرورگرها بر استانداردهای وب

جنگ مرورگرها وب را وارد یک دوره تاریک از ناسازگاری‌های فنی کرد که در آن هیچ استاندارد مشخصی رعایت نمی‌شد. هر دو شرکت کدهای اختصاصی خود را معرفی می‌کردند و این کار توسعه‌دهندگان وب را با چالش‌های جدی مواجه می‌ساخت. کنسرسیوم جهانی وب (W3C) تلاش‌های زیادی کرد تا استانداردهای واحدی را تعریف کند اما تا زمان شکست انحصار مایکروسافت، این استانداردها نادیده گرفته می‌شدند.

دوران تسلط اینترنت اکسپلورر ۶ به عنوان یکی از تاریک‌ترین دوران‌های وب شناخته می‌شود، زیرا مایکروسافت به دلیل نبود رقیب، توسعه مرورگر خود را برای سال‌ها متوقف کرد. این ایستایی نشان داد که انحصار تا چه حد می‌تواند مانع از پیشرفت تکنولوژی و بهبود تجربه کاربری در سراسر جهان شود.

تشابهات تاریخی با نبردهای تکنولوژی امروز

داستان نبرد مایکروسافت و نت‌اسکیپ امروز در رفتارهای غول‌های فناوری دیگر مانند اپل، گوگل و آمازون تکرار می‌شود. نصب پیش‌فرض برنامه‌ها در گوشی‌های هوشمند و انحصار فروشگاه‌های اپلیکیشن، دقیقاً همان استراتژی است که مایکروسافت در دهه نود پیاده کرد. قوانین ضدانحصار امروزی که گریبان‌گیر گوگل و اپل شده، ریشه در احکام صادر شده در دادگاه تاریخی مایکروسافت دارد.

دولت‌ها اکنون با حساسیت بیشتری به مسئله نصب پیش‌فرض نرم‌افزارها روی سیستم‌عامل‌ها نگاه می‌کنند تا از ایجاد انحصارهای مشابه جلوگیری نمایند. تجربه نت‌اسکیپ به ما یادآوری می‌کند که رقابت آزاد در بازار فناوری تا چه اندازه شکننده است و بدون نظارت‌های قانونی، نوآوری‌ها به راحتی توسط غول‌های مالی بلعیده می‌شوند.

آینده انحصار در وب و مرورگرهای مدرن

امروز ما شاهد تسلط موتور کرومیوم (Chromium) گوگل بر بازار مرورگرها هستیم؛ موتوری که پایه و اساس کروم، مایکروسافت اج و بسیاری از مرورگرهای دیگر است. این تمرکز قدرت دوباره نگرانی‌هایی را در میان فعالان وب درباره بازگشت به دوران انحصار دهه نود ایجاد کرده است. اگرچه کرومیوم یک پروژه متن‌باز است، اما کنترل نهایی آن در دستان یک شرکت بزرگ تجاری قرار دارد.

برای حفظ پویایی اینترنت، وجود گزینه‌های مستقلی مانند سافاری اپل و فایرفاکس موزیلا حیاتی است تا از دیکته شدن استانداردهای وب توسط یک بازیگر واحد جلوگیری شود. تاریخ نشان داده که هرگاه رقابت در بازار مرورگرها از بین برود، سرعت نوآوری کاهش یافته و حقوق کاربران در دسترسی آزاد به اطلاعات به خطر می‌افتد.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک