فیلم Barabbas (1962) باراباس | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

پیش از این هم برایتان نوشته بودم که سینمای حماسی دهه شصت میلادی پر از شگفتی‌های عظیم ساختمانی و تولیدی است، اما حالا مشخص شده که فیلم باراباس با نام اصلی (Barabba) ساخته ریچارد فلیشر (Richard Fleischer) یکی از عمیق‌ترین و روان‌شناختی‌ترین آثار این دوران است. بیشتر ما حماسه‌های دینی آن دوره را با باشکوه بودن، لباسی پرزرق‌وبرق و قهرمانان بی‌عیب‌ونقص به یاد می‌آوریم، اما این اثر دقیقاً در نقطه مقابل می‌ایستد. این فیلم به تهیه‌کنندگی دینو د لورنتیس (Dino De Laurentiis) و با اقتباس از رمان مشهور پار لاگرکویست (Pär Lagerkvist) برنده جایزه نوبل ادبیات، دست روی گناهکاری می‌گذارد که آزاد شدنش، قیمت جان مسیح بود. در این پست با هم می‌بینیم که چطور یک دزد و جنایتکار پس از بخشیده شدن و فرار از مصلوب شدن، درگیر کابوس روحی و جستجوی ایمان می‌شود.

شناسنامه فیلم و قاب‌های ماندگار

فیلم باراباس یک محصول مشترک عظیم بین ایتالیا و آمریکا است که در سال ۱۹۶۲ روی پرده سینماها رفت و با مدت زمان ۱۴۴ دقیقه، توانست استانداردهای جدیدی برای فیلم‌های حماسی و تاریخی تعریف کند. فیلمبرداری فوق‌العاده آلدو تونتی (Aldo Tonti) با استفاده از فناوری رنگی آن زمان، توانست بافت خاک‌آلود و سنگین جغرافیا را بازآفرینی کند.

روایت مردی که با خون دیگری زنده ماند

داستان فیلم در اورشلیم و در زمان حکومت رومیان آغاز می‌شود. باراباس دزد و یاغی سرسختی است که به جرم جنایت دستگیر شده و در آستانه اعدام قرار دارد. پونتیوس پیلاتوس بر اساس سنت معافیت عید فصح، از مردم می‌خواهد بین آزادی باراباس با بازی آنتونی کویین (Anthony Quinn) و عیسی مسیح یکی را انتخاب کنند. مردم باراباس را انتخاب می‌کنند و او آزاد می‌شود، در حالی که معشوقه‌اش راچل با بازی سیلوانا منگانو (Silvana Mangano) به پیروان مسیح پیوسته است. باراباس پس از آزادی سرگردان و گیج به میخانه برمی‌گردد اما دیگر نمی‌تواند زندگی گذشته‌اش را ادامه دهد، چون سایه سنگین مردی که به جای او بر صلیب کشیده شد رهایش نمی‌کند.

پس از آنکه راچل به جرم ایمان به عیسی توسط سنگسار کشته می‌شود، باراباس از شدت خشم و ناتوانی دوباره دست به سرقت از کاروان رومیان می‌زند. او این‌بار دستگیر شده و به جای اعدام، به اعمال شاق در معادن گوگرد سیسیل محکوم می‌شود. سال‌ها رنج در تاریکی مطلق معادن، بدنش را خرد می‌کند اما او زنده می‌ماند. در همین دوران با فردی به نام صحاک با بازی ویتوریو گاسمن (Vittorio Gassman) آشنا می‌شود که یک مسیحی متعصب است. صحاک سعی می‌کند نور ایمان را در دل تاریک باراباس روشن کند، اما باراباس همچنان درگیر شک و تردیدهای آزاردهنده خویش باقی می‌ماند.

پس از وقوع زلزله و ویرانی معدن، این دو تنها بازماندگان هستند و به رم منتقل می‌شوند تا در مدرسه گلادیاتورها آموزش ببینند. در رم، باراباس با تورگ شلاق‌زن و گلادیاتور بی‌رحم با بازی جک پالانس (Jack Palance) روبرو می‌شود. صحاک به دلیل نبرد نکردن و وفاداری به ایمانش اعدام می‌شود، اما باراباس در میدانی خونین تورگ را می‌کشد و به دستور امپراتور نرو آزاد می‌شود. در نهایت، با آتش‌سوزی بزرگ رم و سرکوب مسیحیان، باراباس به اشتباه فکر می‌کند که آتش زدن رم کاری برای کمک به مسیحیان است و در این ماجرا مشارکت می‌کند. او دستگیر شده و در نهایت کنار سایر مسیحیان بر روی صلیب قرار می‌گیرد و آخرین کلماتش را روی صلیب زمزمه می‌کند.

روشنایی خورشید در تاریک‌ترین روز تاریخ

یکی از عجیب‌ترین و خیره‌کننده‌ترین وقایع پشت صحنه این فیلم، تصمیم کارگردان برای فیلمبرداری صحنه مصلوب شدن در جریان یک خورشیدگرفتگی واقعی بود. ریچارد فلیشر روند تولید را متوقف کرد تا در ۱۵ فوریه ۱۹۶۱، خورشیدگرفتگی کامل را در نیس فرانسه روی نگاتیو ضبط کند. این تصمیم شجاعانه باعث شد تاریکی طبیعی و ترسناکی در صحنه ایجاد شود که هیچ جلوه ویژه‌ای در آن زمان قادر به بازآفرینی‌اش نبود. بازیگران و گروه فنی زیر سایه واقعی ماه ایستاده بودند و جو سنگینی تمام صحنه را فرا گرفته بود.

تطبیق زمان‌بندی فیلمبرداری با این پدیده نجومی یک ریسک عظیم مالی برای دینو د لورنتیس بود، زیرا فقط چند دقیقه فرصت داشتند تا قاب نهایی را ثبت کنند. اگر ابری در آسمان ظاهر می‌شد یا دوربین‌ها از کار می‌افتادند، سرمایه هنگفتی نابود می‌شد. این لحظه در تاریخ سینما به عنوان یکی از واقعی‌ترین و شگفت‌انگیزترین بازسازی‌های صحنه‌های تاریخی شناخته می‌شود که در آن عناصر طبیعی به کمک روایت آمدند تا حس اعجاز و شومی آن ظهر تاریک را منتقل کنند.

شکنجه روحی و سایه سنگین نجات‌دهنده

فیلم به‌خوبی نشان می‌دهد که رهایی فیزیکی باراباس، آغاز یک زندان روحی بزرگتر برای اوست. او در تمام طول فیلم با این سوال معذب‌کننده روبروست که چرا او، یک مجرم بی‌ارزش، باید زنده بماند و فردی بی‌گناه اعدام شود. این احساس گناه بقا (Survivor’s Guilt) او را به سمتی می‌برد که نتواند از آزادی‌اش لذت ببرد. او هر بار که سعی می‌کند به گناه و جنایت برگردد، با پوچی مطلق مواجه می‌شود، زیرا روحش در آن بعدازظهر شوم روی تپه جولجوتا جا مانده است.

قدرت‌نمایی بازیگر مکزیکی‌تبار در نقش دزد ارشدی که نجات یافت

بازی آنتونی کویین در نقش باراباس یکی از درخشان‌ترین نقطه‌عطف‌های کارنامه هنری اوست. او توانست خشم، سردرگمی، حماقت و تنهایی عمیق این شخصیت را بدون زیاده‌روی در نمایشی کردن رفتارها به تصویر بکشد. چهره خشن و جثه تنومند کویین کاملاً با چهره یک زندانی جان‌سخت و آفتاب‌سوخته همخوانی داشت. او سنگینی گناه و جستجوی ناامیدانه برای یافتن معنا را تنها با نگاه‌های گنگ و حرکات سنگین بدنش منتقل می‌کند. بازی او داینامیک فوق‌العاده‌ای با جک پالانس ایجاد می‌کند که نقشی کاملاً خبیث و بی‌رحم را ایفا کرده است.

موسیقی نوآورانه و طنین غم‌انگیز رنج

ماریو ناسچیمبنه برای ساخت موسیقی این اثر از تکنیک‌های کاملاً پیشرو و غیرمرسوم استفاده کرد. او با ضبط نوارها و تغییر سرعت پخش آن‌ها و همچنین استفاده از افکت‌های صوتی الکترونیکی اولیه، فضایی تاریک و مضطرب‌کننده ساخت. موسیقی این فیلم برخلاف سایر آثار حماسی آن دوران، مارش‌های حماسی شاد نداشت، بلکه پر از آکوردها و نغمه‌های سنگین و دیسونانس بود.

این تم‌های صوتی ناآرام به‌خوبی روح مشوش باراباس را در طول سال‌های اسارت در معادن گوگرد و صحنه‌های نبرد گلادیاتورها بازتاب می‌دهند. ناسچیمبنه با هوشمندی سکوت را هم به عنوان یک ابزار موسیقایی به کار گرفت، به‌طوری که در لحظات کلیدی، غیاب موسیقی باعث ایجاد تنش روانی شدیدتری در مخاطب می‌شد. این سبک ساخت موسیقی تأثیر زیادی بر بسترسازی صوتی فیلم‌های تاریخی بعدی گذاشت.

نگاه نوبل‌لیست سوئدی به انسان معلق میان شک و باور

رمان پار لاگرکویست که فیلم از آن اقتباس شده، ریشه در دغدغه‌های وجودی و فلسفی انسان قرن بیستم دارد. باراباس نماینده انسان مدرن است؛ انسانی که معجزه را با چشمان خود می‌بیند، اما از باور کامل عاجز است. او نه می‌تواند مثل یک مومن صادق ایمان بیاورد و نه می‌تواند مانند یک ملحد بی‌تفاوت از کنار حقیقت بگذرد. فیلم توانسته این روحیه شناور و دردناک رمان را حفظ کند و نشان دهد که بزرگترین تراژدی انسان، ناتوانی در پیدا کردن یک تکیه‌گاه روحی مطمئن است.

گلادیاتورهای روم و تلاقی جنون نبرد با شهادت

سکانس‌های مربوط به کولوسئوم و نبرد گلادیاتورها در فیلم باراباس، یکی از رئالیستی‌ترین و بی‌رحمانه‌ترین بازنمایی‌های رم باستان در سینما است. ریچارد فلیشر بدون خشونت عریان، وحشت واقعی و بوی خونی را که در نبردهای آن دوران وجود داشت به مخاطب منتقل می‌کند. تقابل شخصیت باراباس که تنها برای زنده ماندن می‌جنگد با تورگ که از کشتن و شکنجه لذت می‌برد، اوج این خشونت ساختاریافته است.

طراحی صحنه ماریو کیاری (Mario Chiari) در بخش‌های مربوط به مدرسه گلادیاتورها و میدان نبرد، حس خفگی و بی‌ارزشی جان انسان‌ها را به تصویر می‌کشد. در این میان، شخصیت صحاک نماد مسیحیانی است که قدرت ایمانشان بر شمشیرهای رومیان غلبه می‌کند. نبرد نهایی باراباس و تورگ در کالسکه و روی خاک‌های خنک میدان، نه یک پیروزی افتخارآمیز، بلکه فوران خشم زجرکشیده‌ای است که راهی جز کشتن رقیب برای حفظ زندگی دراماتیک خود ندارد.

تفاوت فاحش با حماسه‌های هالیوودی هم‌عصر

در حالی که هالیوود در دهه شصت مشغول ساخت فیلم‌هایی مانند بن هور یا ده فرمان با قهرمانان شکست‌ناپذیر و شکوه مذهبی بود، باراباس مسیری کاملاً متفاوت را طی کرد. این فیلم اثری تلخ، تاریک و پر از کثیفی و رنج انسانی است. دوربین فلیشر به جای تمرکز بر قصرهای باشکوه، روی لجن‌زارها، معادن خفه‌کننده گوگرد و سیاهچاله‌های تاریک فوکوس می‌کند.

این نگاه رئالیستی و اروپایی به سینمای حماسی، باعث شد که فیلم بیشتر از آنکه یک تبلیغ دینی باشد، یک کالبدشکافی عمیق از روان انسان باشد. شخصیت اصلی فیلم هیچ خصوصیت قهرمانانه‌ای ندارد؛ او ترسوی، جاهل و خشن است، اما دقیقاً همین نقاط ضعف باعث می‌شود مخاطب همزادپنداری عمیق‌تری با رنج و سردرگمی او احساس کند.

فلسفه رهایی و زنجیرهای نادیدنی انسان modern

باراباس در طول داستان چندین بار از مرگ نجات می‌یابد و آزادی فیزیکی را به دست می‌آورد، اما در واقع تا آخرین لحظات عمرش هرگز آزاد نمی‌شود. زنجیرهای نادیدنی گناه، شک و حیرت او را تا لحظه مرگ همراهی می‌کنند. فیلم این مفهوم را مطرح می‌کند که آزادی واقعی نه در رهایی از بند رومیان یا زنجیر معادن، بلکه در رسیدن به آرامش درونی و تسلیم در برابر حقیقت معنا پیدا می‌کند.

پنج اثر سینمایی مشابه برای عاشقان سینمای حماسی و عمیق

اگر از تماشای فیلم باراباس و فضای سنگین، فلسفی و حماسی آن لذت برده‌اید، پنج اثر زیر گزینه‌های فوق‌العاده‌ای برای ادامه این مسیر سینمایی هستند که هر کدام از زوایای مختلف به مفاهیم ایمان، رنج و تاریخ می‌پردازند.

نخستین پیشنهاد فیلم Ben-Hur (1959) است که حماسه‌ای عظیم از انتقام و ایمان در عصر رومیان را روایت می‌کند. دومین اثر The Robe (1953) نام دارد که داستان یک سرباز رومی را دنبال می‌کند که خرقه‌اش به عیسی می‌رسد و دچار دگرگونی روحی می‌شود. فیلم سوم Spartacus (1960) اثر استنلی کوبریک است که نبرد آزادی‌خواهی و رنج انسان‌ها را در زیر بال‌های امپراتوری روم نشان می‌دهد. چهارمین فیلم The Gospel According to St. Matthew (1964) ساخته پائولو پازولینی است که نگاهی بسیار رئالیستی و بی‌تکلف به زندگی عیسی دارد. در نهایت فیلم Silence (2016) ساخته مارتین اسکورسیزی که به شکلی عمیق به آزمایش ایمان و رنج‌های درونی انسان در تاریک‌ترین لحظات تاریخ می‌پردازد.

معنای واقعی رستگاری در آخرین دم زندگی

در نهایت، فیلم باراباس تصویرگری پرقدرت از مسیر دردناک انسانی است که در تاریکی دست و پا می‌زند تا نور حقیقت را لمس کند. باراباس نه یک قدیس بود و نه توانست ایمان صادقانه‌ای مانند اطرافیانش پیدا کند، اما در آخرین لحظات زندگی روی صلیب، با تسلیم کردن روحش به تاریکی، شاید در نهایت به آن آرامش و آزادی که یک عمر در پی‌اش بود دست یافت. این اثر ماندگار سینمایی به ما یادآوری می‌کند که رستگاری فرآیندی پیچیده، پر از تردید و گاه دردناک است که تنها با مواجهه صادقانه انسان با خودش و عمیق‌ترین گناهانش به دست می‌آید.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

فیلم ژول و جیم – Jules and Jim (1962) – خلاصه داستان، نقد و بررسی

فیلم لولیتا | داستان و نقد Lolita (1962)

فیلم تنهایی دونده دو استقامت (The Loneliness of the Long Distance Runner 1962) | داستان، تحلیل عمیق و…

بازی آلن دلون در نقش پیرو در فیلم L’Eclisse (1962) | مادی‌گرا، پرمشغله، بی‌خیال، مدرن، سرد

فیلم های شبیه The Manchurian Candidate 1962 – کاندیدای منچوری

موسیقی فیلم Lawrence of Arabia (1962) ساخته موریس ژار | شکوه شن‌ها و طنین تاریخ در یک سمفونی…