فیلم Somewhere in Time (1980) جایی در زمان | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

چند روز پیش دوباره به سراغ یکی از آن آثار فراموش‌نشدنی سینما رفتم که سال‌ها پیش مسحور ملودی رؤیایی‌اش شده بودم. فیلمی که در زمان اکران اولیه با بی‌مهری شدید منتقدان روبرو شد اما به مرور زمان، راه خود را به قلوب میلیون‌ها مخاطب در سراسر جهان باز کرد. در این نوشته می‌خواهیم با هم بررسی کنیم که چطور یک درام عاشقانه با بودجه‌ای محدود و ایده‌ای عجیب درباره سفر در زمان، توانست به یک اثر ماندگار و فرامکانی تبدیل شود. آیا واقعاً قدرت عشق و باور ذهن انسان می‌تواند مرزهای سخت فیزیک را در هم بشکند، یا این فیلم صرفاً مرثیه‌ای برای رؤیاهای دست‌نیافتنی ماست؟ با هم رازهای پشت پرده این شاهکار رمانتیک را مرور می‌کنیم.

معرفی و شناسنامه اثر رمانتیک جایی در زمان

شناسنامه فیلم سینمایی را با جزییات دقیق بررسی می‌کنیم تا تصویر روشنی از این اثر کلت (Cult) داشته باشید. فیلم «جایی در زمان» (Somewhere In Time) محصول سال ۱۹۸۰ کشور آمریکا است که توسط کارگردان فرانسوی‌تبار، ژانو شوارتس (Jeannot Szwarc) کارگردانی شد. مدیریت فیلمبرداری بر عهده ایزیور مانوفسکی بود و تدوین آن را فارس بوش به سرانجام رساند. این اثر که در ژانر رمانتیک، درام و فانتزی طبقه بندی می‌شود، بر اساس فیلم‌نامه‌ای از ریچارد متیسون (Richard Matheson) ساخته شده است. بازیگران اصلی فیلم عبارتند از کریستوفر ریو (Christopher Reeve) در نقش ریچارد کولیر، جین سیمور (Jane Seymour) در نقش الیزابت مک‌کنزی، کریستوفر پلامر (Christopher Plummer) در نقش ویلیام فاوست رابینسون، و ترزا رایت (Teresa Wright) در نقش لورا روبرتز. ساخت موسیقی متن خیره‌کننده و ماندگار آن بر عهده جان بری (John Barry) آهنگساز نامدار برنده جایزه اسکار بوده است.

این فیلم بر اساس رمان «بازگشت» (Bid Time Return) نوشته ریچارد متیسون در سال ۱۹۷۵ اقتباس شده است. داستان درباره نمایشنامه‌نویس جوانی به نام ریچارد کولیر است که در سال ۱۹۷۲، پس از اولین اجرای موفقیت‌آمیز نمایشش، با پیرزنی ناشناس روبه‌رو می‌شود. پیرزن ساعتی جیبی و قدیمی به او می‌دهد و زمزمه می‌کند: «به من بازگرد». هشت سال بعد در سال ۱۹۸۰، ریچارد که دچار انسداد ذهنی و بن‌بست آفرینش هنری شده، به هتل تاریخی «گراند هتل» در جزیره مکی‌ناک می‌رود. او در تالار خاطرات هتل، پرتره‌ای چشم‌نواز از بازیگر زن تئاتر اوایل قرن بیستم، الیزابت مک‌کنزی را می‌بیند. ریچارد کشف می‌کند که الیزابت همان پیرزنی است که هشت سال قبل ساعت را به او داده بود. او با کمک نظریه یکی از استادان سابقش در دانشگاه، تصمیم می‌گیرد از طریق هیپنوتیزم خویشتن و تمرکز محض بر نفی زمان حال، به سال ۱۹۱۲ سفر کند تا این زن شگفت‌انگیز را ملاقات کند.

روایت کامل داستان و چالش سفر در بافت زمان

داستان فیلم در سال ۱۹۷۲ با صحنه درخشان جشن موفقیت ریچارد کولیر (با بازی کریستوفر ریو) آغاز می‌شود. در اوج شادی، زنی سالخورده و با وقار با لباسی مشکی و قدیم‌الندیم نزدیک می‌شود و با لحنی ملتمسانه ساعت جیبی عتیقه‌ای را در دست او می‌گذارد و می‌گوید به من بازگرد و سپس ناپدید می‌شود. هشت سال می‌گذرد و ریچارد در سال ۱۹۸۰ در تلاش برای نوشتن اثری جدید دچار فرسودگی روحی شده است. او تصمیم می‌گیرد برای فرار از فشارهای روزمره به جزیره مکی‌ناک (Mackinac Island) برود و در هتل مجلل و شکوهمند گراند هتل ساکن شود. هنگام پرسه زدن در اتاق موزه هتل، نگاهش به عکسی پرتره از سال ۱۹۱۲ می‌افتد؛ زنی فوق‌العاده زیبا به نام الیزابت مک‌کنزی (با بازی جین سیمور). نگاه زن در عکس چنان عمقی دارد که روح ریچارد را تسخیر می‌کند. با تحقیقات بیشتر در کتابخانه، او متوجه می‌شود که الیزابت یکی از برجسته‌ترین بازیگران تئاتر دوران خود بوده و همان زنی است که در سال ۱۹۷۲ ساعت جیبی را به او داده و درست در همان شبِ ملاقات در گذشته، فوت کرده است.

ریچارد که کاملاً شیفته این بانوی رویایی شده، با استاد سابق روان‌شناسی خود مشورت می‌کند تا راهی برای سفر به گذشته بیابد. او درمی‌یابد که می‌توان با زدودن تمام نشانه‌های زمان حال، پوشیدن لباس‌های قدیمی متعلق به سال ۱۹۱۲، چیدن سکه‌ها و وسایل آن دوران در اتاق و تکرار تلقین‌های شدید ذهنی، زمان را دور زد و ذهن را به سال‌ها قبل منتقل کرد. ریچارد با مرارت زیاد تمام جزئیات سال ۱۹۱۲ را بازسازی می‌کند و خود را در حالتی شبیه به خلسه عمیق قرار می‌دهد. پس از تلاش‌های فراوان و فرسایش روحی، او ناگهان در سال ۱۹۱۲ در همان اتاق هتل بیدار می‌شود. او الیزابت را در کنار دریاچه پیدا می‌کند و الیزابت با دیدن او نجوایی شگفت‌انگیز بر زبان می‌آورد: «آیا این تویی؟». با وجود مخالفت‌های سرسختانه مدیر برنامه‌های سخت‌گیر الیزابت، ویلیام فاوست رابینسون (با بازی کریستوفر پلامر)، رابطه‌ای عمیق و عاشقانه میان ریچارد و الیزابت شکل می‌گیرد. اما جدایی ناپذیر بودن قوانین زمان و یک اشتباه کوچک، سرنوشت را به شکلی دردناک رقم می‌زند.

مکانیسم هیپنوتیزم خودکار و عبور از خطوط موقتی

سفر در زمان در اثر «جایی در زمان» تفاوت بنیادینی با تکنولوژی‌های پیچیده یا ماشین‌های زمان سنتی در سینمای علمی-تخیلی دارد. در این اثر، ذهن انسان و قدرت اراده معنوی به عنوان اهرم جابه‌جایی در ابعاد temporal عمل می‌کند. ریچارد کولیر بر اساس کتابی از دکتر فینلی، ایده هیپنوتیزم خودکار (Self-Hypnosis) و اراده آگاهانه را به کار می‌گیرد. فرضیه بر این است که اگر تمام محرک‌های محیطی مربوط به زمان حال کاملاً حذف شوند و ذهن به‌طور مطلقا عاری از شواهد مدرن گردد، پیوستار زمان به صورت هوشمند بازسازی می‌شود. او تمام وسایل مدرن را از اتاق دور می‌کند، لباسی متعلق به دهه ۱۹۱۰ به تن می‌پذیرد و کلمات خود-تلقینی را با ریتمی پیوسته تکرار می‌کند تا واقعیت موجود را نفی کرده و به ذهن ثابت کند که در سال ۱۹۱۲ قرار دارد.

این رویکرد فلسفی به زمان، به جای تکیه بر ابزارهای مکانیکی، به روان‌شناسی شناختی و باور انسان اعتبار می‌دهد. فیلم پیشنهاد می‌کند که اگر تسلط روحی فرد بر زمان ذهنی به اندازه کافی قوی باشد، جسم نیز ناچار به تبعیت از ذهن خواهد بود. این مدل سفر در زمان ابزاری قوی برای تمرکز بر بعد عاشقانه و دراماتیک فیلم فراهم می‌آورد. جالب است که کوچک‌ترین ارتباط با زمان مدرن می‌تواند تمام این رشته‌های ذهنی را از هم بگسلد؛ همان‌طور که در نقطه اوج فیلم، خارج کردن یک سکه مدرن از جیب کت، باعث شکستن ناگهانی سد ذهنی و بازگشت غیرقابل مهار به زمان حال می‌شود.

اقتباس ادبی از رمان بازگشت ریچارد متیسون

فیلم‌نامه این اثر به‌طور مستقیم توسط ریچارد متیسون، نویسنده برجسته ادبیات گوتیک و علمی-تخیلی، بر اساس رمان خودش با نام «بازگشت» (Bid Time Return) به نگارش درآمد. متیسون ایده اولیه رمان را زمانی به دست آورد که در سفری جاده‌ای به هتلی قدیمی رفت و با دیدن پرتره درخشان بازیگر قرن نوزدهمی، مائود آدامز (Maud Adams) مسحور او شد. او با خود فکر کرد اگر انسانی امروزی تمام هستی‌اش را فدا کند تا به دیدار بانوی درون یک پرتره قدیمی برود چه رخ خواهد داد. البته در رمان اصلی، مکان رویدادها هتل دل کورونادو در کالیفرنیا بود، اما در زمان ساخت فیلم، این هتل به دلیل نوسازی‌های مدرن و نصب دکل‌ها برای فیلمبرداری تاریخی نامناسب تشخیص داده شد. بنابراین تیم تولید، «گراند هتل» در جزیره مکی‌ناک را جایگزین کردند.

پرواز در سایه کریستوفر ریو پس از سوپرمن

انتخاب بازیگر نقش اول برای این فیلم یکی از چالش‌های بزرگ سازندگان بود. کریستوفر ریو دقیقاً پس از بازی در نقش پر سر و صدای «سوپرمن» (Superman 1978) به دنبال نقشی بود که توانایی‌های بازیگری کلاسیک و احساسی او را ثابت کند و او را از کلیشه ابرقهرمانی نجات دهد. ریو دستمزد بسیار کمتری نسبت به استانداردهای خود پذیرفت تا بتواند در این پروژه کاملاً مستقل و احساسی حضور یابد. حضور بازیگر بریتانیایی، جین سیمور، در نقش الیزابت مک‌کنزی، شیمی بی‌نظیر و درخشانی را در مقابل ریو ایجاد کرد. وقار طبیعی، چهره کلاسیک و ظرافت بازی سیمور، تماشاگر را کاملاً متقاعد می‌ساخت که او متعلق به دوران شکوهمند ادواردی (Edwardian era) است. تقابل این دو با بازی مقتدرانه کریستوفر پلامر، ملودرامی درخشان و بسیار ماندگار را رقم زد.

جادوی ملودی جان بری و راخمانینوف در خلق حس خاطره

موسیقی متن اثر «جایی در زمان» بی‌شکل یکی از مهم‌ترین علل جاودانگی این فیلم در تاریخ سینماست. جان بری، آهنگساز اسطوره‌ای سینما، پس از مرگ دلخراش والدینش در بحران روحی شدیدی به سر می‌برد و ابتدا درخواست ساخت موسیقی را رد کرد. اما پس از مشاهده نسخه ابتدایی فیلم، چنان تحت تاثیر قرار گرفت که با دستمزدی ناچیز، قطعاتی فوق‌العاده اندوهناک و زیبا خلق کرد. لایتموتیف اصلی فیلم که با ویولن و پیانو اجرا می‌شود، حس تعلق، اشتیاق و گم‌گشتگی در زمان را به شکلی عمیق منتقل می‌کند.

علاوه بر ملودی‌های اختصاصی جان بری، استفاده هوشمندانه از قطعه «واریاسیون هجدهم بر تمی از پاگانینی» اثر جاودانه سرگئی راخمانینوف (Sergei Rachmaninoff)، ابعاد عاطفی صحنه‌ها را چند برابر کرده است. این قطعه کلاسیک به عنوان پل رابط میان دو عصر عمل می‌کند و حس نوستالژی پنهان در اعماق روح آدمیان را بیدار می‌سازد. موسیقی این فیلم توانست نامزد جایزه گلدن گلوب شود و آلبوم موسیقی آن تا سال‌ها پس از اکران فیلم، یکی از پرفروش‌ترین آلبوم‌های موسیقی متن در سراسر جهان باقی ماند.

هتل گراند؛ پس‌زمینه‌ای زنده برای تعلیق زمانی

لوکیشن اصلی فیلم یعنی «گراند هتل» (Grand Hotel) واقع در جزیره مکی‌ناک ایالت میشیگان، فراتر از یک لوکیشن معمولی عمل می‌کند و خود به یکی از شخصیت‌های اصلی فیلم تبدیل می‌شود. این هتل با معماری کلاسیک، ایوان طولانی و دکوراسیون چوبی اواخر قرن نوزدهم، فضایی دست‌نخورده فراهم کرد. جزیره مکی‌ناک قانونی قدیمی دارد که ورود هرگونه خودروی موتوری را ممنوع کرده است؛ امری که باعث شد تیم فیلم‌برداری با کالسکه و اسب تجهیزات را حمل کنند و حس ایزوله بودن در زمان واقعاً به بازیگران منتقل شود.

پارادوکس زنجیره زمانی و مسئله ساعت جیبی

فیلم یکی از جذاب‌ترین پرونده‌های «پارادوکس تقدیر» (Predestination Paradox) یا «حلقه زمانی» (Bootstrap Paradox) را در سینما مطرح می‌سازد. ساعت جیبی قدیمی در طول فیلم هیچ مبدأ مشخصی برای تولید ندارد. پیرزنی در سال ۱۹۷۲ ساعت را به ریچارد جوان می‌دهد. ریچارد با همان ساعت به سال ۱۹۱۲ سفر می‌کند و آن را در گذشته به الیزابت جوان هدیه می‌دهد. الیزابت ساعت را تا سنین کهنسالی حفظ می‌کند و دوباره در سال ۱۹۷۲ آن را به ریچارد بازمی‌گرداند. این سؤال علمی و فلسفی مطرح می‌شود که این ساعت واقعاً اولین بار توسط چه کسی و در چه زمانی ساخته شده است؟ ساعت بین دو خط زمانی بدون نقطه آغازین حرکت می‌کند و خود خلق می‌شود.

علاوه بر این پارادوکس، اشتباه مرگبار ریچارد در انتهای فیلم نیز از نقاط عطف داستان است. او در حالی که غرق در عشق الیزابت در سال ۱۹۱۲ است، ناگهان دست در جیب کت خریده‌شده‌اش می‌برد و یک سکه مدرن مربوط به سال ۱۹۷۰ را بیرون می‌کشد. دیدن این نشانه قطعیت زمان حال، سد تلقین ذهنی او را منفجر می‌کند. با وجود تلاش التماس‌گونه ریچارد برای نادیده گرفتن سکه، جهان واقعی او را بی‌رحمانه از گذشته بیرون می‌کشد و به سال ۱۹۸۰ پرتاب می‌کند؛ جایی که دوری از معشوق، روح او را نابود می‌سازد.

شکست در گیشه و تولد کلوپ‌های هواداری متعصب

زمان اکران فیلم در اکتبر ۱۹۸۰ با اعتصاب گسترده اتحادیه بازیگران همزمان شد و به همین دلیل بازیگران اصلی نتوانستند در برنامه‌های تبلیغاتی و مصاحبه‌ها شرکت کنند. منتقدان سینمایی آن دوران نیز فیلم را اثر بیش از حد احساساتی، کند و دور از واقعیت نامیدند و شکست تجاری سنگینی در گیشه به فیلم تحمیل شد. اما داستان فیلم اینجا پایان نیافت؛ با ورود نوار ویدئوهای VHS و پخش‌های مکرر تلویزیونی در دهه هشتاد، موجی عظیم از بینندگان شیفته فیلم شدند.

گروهی از طرفداران سرسخت، انجمنی رسمی با نام «INSITE» (International Network of Somewhere In Time Enthusiasts) تشکیل دادند. این هواداران هر ساله در فصل پاییز در همان «گراند هتل» جمع می‌شوند، لباس‌های دوران ادواردی به تن می‌کنند و فیلم را دوباره جشن می‌گیرند. این پدیده نشان داد که باورهای احساسی عمیق قادرند خستگی منتقدان و شکست‌های اولیه تجاری را به مقاومت فرهنگی طولانی‌مدت تبدیل کنند.

مواجهه دو اراده؛ مدیر برنامه در برابر عشق بدون مرز

ویلیام فاوست رابینسون (با بازی درخشان کریستوفر پلامر) نقش مانع اصلی در برابر پیوند ریچارد و الیزابت را ایفا می‌کند. او تنها یک مدیر برنامه معمولی نیست، بلکه شخصیتی خودکامه است که اعتقاد دارد الیزابت برای تبدیل شدن به بزرگ‌ترین بازیگر عصر، باید عاری از تعلقات عاطفی زودگذر باشد. رابینسون به طرز مرموزی حدس می‌زند که حضور ریچارد آینده الیزابت را ویران خواهد کرد. تقابل فلسفی بین کنترلگری رابینسون و عشق ساختارشکن ریچارد، تعلیقی جذاب ایجاد می‌کند که مفهوم ایثار در راه هنر و عشق را به چالش می‌کشد.

تحلیل روان‌شناختی باور ذهن در تسخیر واقعیت

از منظر روان‌شناسی و فلسفه ذهن، سفر ریچارد کولیر را می‌توان استعاره‌ای عمیق از فرار از واقعیت (Escapism) و قدرت تخیل انسان دانست. ریچارد دچار افسردگی و بن‌بست خلاقیت است و دیدن تصویر الیزابت، سازوکار دفاعی ذهن او را فعال می‌کند. فیلم به زیبایی این سوال را پیش می‌کشد که آیا واقعیت همان چیزی است که حواس پنج‌گانه ما ثبت می‌کنند، یا آنچه ذهن با تمام وجود به آن ایمان دارد؟ فروپاشی ریچارد پس از بازگشت ناگهانی به زمان حال و مرگ ناشی از دلتنگی شدید (Nostalgia)، قدرت مطلق عواطف انسانی بر بیولوژی بدن را به تصویر می‌کشد.

ارتباط این مفهوم با دنیای مدرن امروزی ما نیز جالب توجه است؛ انسان امروز نیز با غرق شدن در دنیای مجازی و خاطره‌بازی در شبکه‌های اجتماعی، نوعی سفر ذهنی در زمان را تجربه می‌کند. فیلم «جایی در زمان» یادآوری می‌کند که اشتیاق برای اتصال به ریشه‌ها و یافتن نیمه گمشده روح، مرزهای زمان و مکان را به تمسخر می‌گیرد. سرنوشت نهایی ریچارد و الیزابت که در فضایی ماورایی دوباره به یکدیگر می‌پیوندند، نویدبخش این باور پیروزمندانه است که عشق واقعی هرگز در زنجیر زمان اسیر باقی نخواهد ماند.

پنج اثر پیشنهادی سینمایی برای علاقه‌مندان زمان و عشق

اگر از تماشای فیلم جایی در زمان لذت برده‌اید و به دنبال آثاری با تم مشابه درباره سفر در زمان، عشق‌های فرامکانی و نوستالژی هستید، دیدن این پنج فیلم برجسته سینمایی را شدیداً پیشنهاد می‌کنیم:

1. The Time Traveler’s Wife (2009)

2. About Time (2013)

3. Portrait of Jennie (1948)

4. Midnight in Paris (2011)

5. The Lake House (2006)

جمع‌بندی نهایی

فیلم «جایی در زمان» اثری است که فراتر از معیارهای سنتی سینمای علمی-تخیلی حرکت می‌کند و به قلمروی احساسات خالص انسانی وارد می‌شود. این مقاله نشان داد چطور ترکیبی از بازیگری خیره‌کننده، موسیقی مسحورکننده جان بری و ایده‌ای سنت‌شکنانه درباره سفر ذهنی در زمان، توانست اثری شکست‌خورده در گیشه را به یک حماسه عاشقانه ماندگار تبدیل کند. فیلم به ما یادآوری می‌کند که مرزهای زمان تا چه اندازه شکننده هستند وقتی انسان با تمام وجودش به باورهای خود ایمان دارد. تماشای این شاهکار، تجربه‌ای روح‌نواز برای هر کسی است که به قدرت جاودانه عشق باور دارد.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

فیلم As Far as My Feet Will Carry Me (2001) تا جایی که پاهایم مرا حمل می‌کردند |…

فیلم “Three Men to Kill” (1980): معرفی، داستان، نقد و تحلیل

سریال برلین، الکساندرپلاتس Berlin Alexanderplatz (1980) | معرفی، داستان، نقد و تحلیل شاهکار فاسبیندر

فیلم جایی برای پیرمردها نیست | داستان و نقد No Country for Old Men (2007)

ترانهٔ Somewhere Over the Rainbow در فیلم جادوگر شهر اُز و دلتنگی جمعی انسان

فیلم درخشش | داستان و نقد The Shining (1980)