فیلم One-Eyed Jacks (1961) سربازهای یک‌چشم | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

چند روز پیش که داشتم فهرست آثار کلاسیک و کم‌تردیده‌شده‌ی سینمای هالیوود را مرور می‌کردم، دوباره به نام اثری برخوردم که یکی از عجیب‌ترین پرونده‌های تاریخ سینما را در دل خود جای داده است. شاید تا حالا تصور می‌کردید که Marlon Brando تنها یک بازیگر غول‌آسا و بی‌بدیل در تاریخ سینما بوده که با متد اکتیو‌اش مسیر بازیگری را تغییر داد، اما در این مقاله می‌خواهیم ببینیم او در تنها تجربه کارگردانی‌اش چه شاهکار شورشی و جنون‌آمیزی خلق کرد. فیلمی که در زمان خودش با حواشی تولید سنگین، بودجه‌ی از کنترل خارج شده و دخالت‌های استودیو مواجه شد، اما با گذشت زمان مثل یک شراب کهنه ارزشی چندبرابر پیدا کرد. آیا واقعاً این وسترن روان‌شناختی توانست قواعد سنتی سینمای هولدن و فورد را به چالش بکشد؟ در این نوشته قصد داریم با هم داستان پرفرازونشیب ساخت و مفاهیم عمیق نهفته در این اثر ماندگار را کالبدشکافی کنیم.

شناسنامه اثر و بازخوانی شالوده‌ی یک وسترن متفاوت

فیلم سربازهای یک‌چشم (One-Eyed Jacks) محصول سال ۱۹۶۱، تنها اثری است که Marlon Brando در طول حیات هنری خود هدایت و کارگردانی آن را به شکل رسمی بر عهده داشت. این اثر که بر اساس رمان «مرگ معتبر بیلی تینگلتون» نوشته Charles Neider ساخته شده، اقتباسی آزاد از زندگی واقعی طغیان‌گر معروف، بیلی د کید است. فیلم‌نامه اولیه توسط Sam Peckinpah نوشته شد و سپس توسط Rod Serling و Calder Willingham بازنویسی گردید تا در نهایت خود براندو تغییرات گسترده‌ای در آن اعمال کند. در جدول زیر مشخصات فنی و شناسنامه این اثر سینمایی قابل مشاهده است.

داستان فیلم روایتگر یک درام روان‌شناختی پیچیده در قالب ژانر وسترن است که برخلاف آثار هم‌عصر خود، مرزهای اخلاقی میان قهرمان و ضدقهرمان را کاملاً تار می‌کند. این پروژه سینمایی که تحت پرچم شرکت فیلم‌سازی خود براندو ساخته شد، ابتدا قرار بود توسط کارگردانی دیگر هدایت شود اما بروز اختلافات عمیق باعث شد بازیگر نقش اول، کنترل کامل صحنه را به دست گیرد. حضور Karl Malden در نقش مقابل براندو، تقابل دراماتیک بی‌نظیری ایجاد کرده است. فیلم با فیلم‌برداری بی‌نظیر Charles Lang در فرمت ۶۵ میلی‌متری و به صورت رنگی تکنیکالر، چشم‌اندازهای ساحلی و سواحل صخره‌ای کالیفرنیا را به تصویر می‌کشد که در سینمای وسترن تا آن زمان کم‌نظیر بود.

روایت کامل حماسه‌ی انتقام؛ از خیانت در مکزیک تا دئوئل در مونتری

داستان فیلم در سال ۱۸۸۰ در کشور مکزیک آغاز می‌شود؛ جایی که دو سرقت‌پیشه و رفیق دیرینه به نام‌های ریو (با بازی Marlon Brando) و داد نوارس (با بازی Karl Malden) پس از سرقت یک بانک بزرگ، توسط نیروهای نظامی مکزیک تحت محاصره قرار می‌گیرند. در حالی که تنها یک اسب برای فرار باقی مانده است، داد نوارس به ریو قول می‌دهد که با اسب رفته و اسب تازه‌ای برای نجات او بیاورد. اما داد با کیسه‌های طلا فرار می‌کند و ریو را تنها می‌گذارد. ریو دستگیر شده و به مدت پنج سال در یک زندان مخوف و بی‌رحم مکزیکی تحت سخت‌ترین شکنجه‌ها زندانی می‌شود، در حالی که کینه‌ی خیانت رفیق قدیمی‌اش هر روز در دل او عمیق‌تر می‌شود.

پس از پنج سال، ریو به همراه یک زندانی دیگر به نام شیکو از زندان فرار می‌کند و بلافاصله به دنبال یافتن داد نوارس می‌رود. ریو متوجه می‌شود که داد خیانت‌کار، حالا زندگی گذشته‌اش را کاملاً رها کرده، ازدواج کرده و به عنوان کلانتر محترم و قانون‌مدار در شهر ساحلی مونتری کالیفرنیا مشغول به کار است. ریو به همراه همدستان جدیدش با نقشه سرقت از بانک شهر و انتقام شخصی وارد مونتری می‌شود. ریو وارد خانه داد می‌شود؛ داد از دیدن دوباره ریو تظاهر به خوشحالی می‌کند و مدعی می‌شود اسبش فرار کرده بود. ریو با دخترخوانده داد به نام لوئیزا (با بازی Pina Pellicer) آشنا می‌شود و برای تلافی خیانت داد، وارد یک رابطه عاشقانه با او می‌شود، اما به‌تدریج دل‌باخته لوئیزا می‌گردد.

کشمکش زمانی به اوج می‌رسد که ریو در یک نزاع دفاعی، مردی را در کافه به قتل می‌رساند. داد نوارس که حالا فرصت را برای نابودی ریو مناسب می‌بیند، او را در مقابل مردم شهر به شلاق می‌بندد و شلاق‌زنی بی‌رحمانه‌ای انجام داده و دست شلیک‌کننده ریو را می‌شکند تا دیگر نتواند تیراندازی کند. ریو به خانه‌ای دورافتاده در ساحل می‌رود تا شلاق‌ها و دست شکسته‌اش ترمیم شود. پس از بهبودی، ریو با وجود التماس‌های لوئیزا که حالا باردار است، برای تسویه‌حساب نهایی به شهر بازمی‌گردد. در دوئل پایانی و خونین در مرکز شهر، ریو موفق می‌شود داد نوارس را از پا درآورد و پس از خداحافظی با لوئیزا، به عنوان یک متواری اما آزاد، سوار بر اسب به سمت افق فرار می‌کند.

جایگزینی ناگهانی پشت دوربین؛ وقتی بازیگر افسانه‌ای سکان را به دست گرفت

امروز شاید کمتر کسی بداند که قرار بود کارگردانی این پروژه عظیم بر عهده فیلم‌ساز تازه کار اما پرتب‌وتاب آن دوران، یعنی Stanley Kubrick باشد. کوبریک ماه‌ها روی فیلم‌نامه کار کرد و ایده‌های بسیار تاریک و متفاوتی برای ساختار قصه داشت. اما تلاطم‌های شخصیتی براندو و اختلاف‌نظرهای شدید هنری میان این دو غول سینما باعث شد کوبریک تنها چند هفته پیش از شروع فیلم‌برداری پروژه را ترک کند. براندو که تهیه‌کننده اثر نیز بود، نهایتاً تصمیم گرفت خودش صندلی کارگردانی را تصاحب کند.

این تغییر ناگهانی، سرنوشت اثر را به کلی دگرگون ساخت و صحنه فیلم‌برداری را به آزمایشگاهی برای بداهه‌پردازی‌های طولانی تبدیل کرد. براندو سبک بازیگری متد را به ابعاد کارگردانی بسط داد و بداهه‌پردازی بازیگران را بر متن مکتوب ترجیح می‌داد. این چرخش ساختاری گرچه روند تولید را طولانی کرد، اما هویت بصری و روانی منحصر‌به‌فردی به فیلم بخشید که اثر دست هیچ کارگردان دیگری نمی‌توانست آن را خلق کند.

شخصیت‌پردازی دوگانه و فروپاشی مرز میان خیر و شر

یکی از درخشان‌ترین ابعاد این اثر، ساختار شکننده شخصیت‌های آن است که سنت‌های معمول سینمای وسترن کلاسیک را ویران می‌کند. در وسترن‌های دهه پنجاه، کلاه سفیدها نماینده قانون و خیر مطلق بودند و کلاه سیاه‌ها خائنین و تبهکاران. اما در این فیلم، کلانتر قانون‌مدار شهر (داد نوارس) انسانی خائن، شکنجه‌گر و ریاکار است که پشت نقاب قانون‌مداری پنهان شده است. در مقابل، ریو یک دزد و انتقام‌جو است که با رفتارهای ظاهراً ضدبشری‌اش، انسانیت و عاطفه‌ای عمیق‌تر را در دل خود حفظ کرده است.

جنون کمال‌گرایی؛ برداشت‌های بی‌پایان و هزینه‌های سرسام‌آور

رفتار براندو در مقام کارگردان، تهیه‌کنندگان کمپانی پارامونت را به ستوه آورده بود. او برای ثبت یک نمای چند ثانیه‌ای از امواج دریا، ساعت‌ها تمام کادر فنی را منتظر می‌ماند تا امواج به ارتفاع و شکل دلخواه او برسند. گفته می‌شود نسبت راش‌های فیلم‌برداری‌شده به نسخه نهایی بسیار نجومی بود و براندو بیش از یک میلیون قدم فیلم ثبت کرد. او حتی در برخی صحنه‌ها، ده‌ها بار یک برداشت ساده را تکرار می‌کرد تا بازیگران ناشناخته به حسی واقعی از خستگی و فروپاشی روانی برسند.

جادوی بصری و نوآوری در تصویربرداری ساحلی

اکثر وسترن‌های تاریخ سینما در بیابان‌های خشک آریزونا یا دشت‌های بی‌پایان روایت می‌شوند، اما براندو لوکیشن اصلی خود را به سواحل شبه‌جزیره مونتری در کالیفرنیا منتقل کرد. ترکیب صدای برخورد امواج سهمگین دریا با صخره‌ها و شلیک کلت در خط ساحلی، فضایی شاعرانه و در عین حال خفه و موهوم ایجاد کرده است. استفاده از تکنولوژی VistaVision و فرمت پهن‌باند، بوم نقاشی خیره‌کننده‌ای از جغرافیا ارائه می‌دهد که مینی‌مالیسم بصری آن کاملاً در خدمت روحیات ویرانِ شخصیت‌های اصلی داستان است.

تصویربرداری Charles Lang با درک درست از نور طبیعی، زوایایی را ثبت کرد که تا آن زمان در سینمای استودیویی هالیوود سابقه نداشت. کنتراست میان لباس‌های تاریک و اقیانوس بی‌کران، انزوای روانی شخصیت ریو را بازتاب می‌دهد. این جلوه‌های تصویری باعث شد فیلم حتی دهه‌ها بعد از ساخت، از نظر بصری کاملاً پویا، زنده و مدرن به نظر برسد.

موسیقی متن و نواهای پنهان در پس‌زمینه انتقام

موسیقی فیلم که توسط Hugo Friedhofer ساخته شد، نقش پررنگی در تثبیت لحن مالیخولیایی و غم‌پژوهانه اثر دارد. ملودی‌ها به جای پیروی از مارش‌های حماسی و شورانگیز وسترن‌های سنتی، آکنده از تم‌های اسپانیایی، گیتار کلاسیک و آکوردهای ارکسترالِ حزن‌انگیز هستند. موسیقی تم اصلی، نوسان دائمی ریو میان انتقام‌جویی کور و تمایل به رستگاری از طریق عشق را به زیبایی در زیرپوست صحنه‌ها تزریق می‌کند.

تحلیل روان‌شناختی عنوان؛ سربازان یک‌چشم چه کسانی هستند؟

عنوان فیلم برگرفته از یک اصطلاح در بازی ورق (پوکر) است که به بی‌بی یا سربازهایی اشاره دارد که نیم‌رخ آن‌ها روی ورق چاپ شده و تنها یک چشمشان دیده می‌شود. در ادبیات استعاری فیلم، سرباز یک‌چشم نماد انسانی است که تنها یک روی چهره خود را به جامعه نشان می‌دهد و روی دیگر و تاریکش را پنهان می‌سازد. تمامی شخصیت‌های اصلی فیلم، به نوعی سربازان یک‌چشم هستند؛ داد نوارس چهره قانون‌مدار خود را نشان داده اما ذات خائنش پنهان است، و ریو خود را بی‌رحم می‌نمایاند اما در درون به دنبال محبت و آرامش است.

این روان‌شناسی دوگانه، پیچیدگی عاطفی کم‌نظیری به سناریو بخشیده است. انسان‌ها در این داستان هیچ‌گاه آن چیزی نیستند که در نگاه اول به نظر می‌رسند. براندو با هوشمندی کامل، مفهوم نقاب‌های اجتماعی را در بستر یک داستان الانتقامی به چالش می‌کشد تا نشان دهد که چگونه خشونت و جامعه، افراد را مجبور به پنهان کردن نیمه واقعی چهره‌شان می‌کند.

نسخه‌ی تدوین‌شده‌ی استودیو و میراث مرمت‌شده

نسخه ابتدایی تدوین‌شده توسط براندو زمانی بیش از پنج ساعت داشت! کمپانی Paramount Pictures که از طولانی شدن زمان و بودجه وحشت‌زده شده بود، فیلم را از دست براندو خارج کرد و آن را به نسخه دو ساعت و چهارده دقیقه‌ای فعلی کاهش داد. این دخالت باعث خشم شدید براندو شد به طوری که او دیگر هرگز پشت دوربین هیچ فیلمی قرار نگرفت.

با این وجود، در سال‌های اخیر با همکاری بنیادهای سینمایی بزرگی چون فیلم بنیاد Martin Scorsese، نسخه اصلی و تکنیکالر فیلم به صورت 4K بازسازی و مرمت شد. این مرمت کیفیت خیره‌کننده فیلم‌برداری و جزئیات فراموش‌شده‌ی اثر را دوباره به جهان سینما بازگرداند و منتقدان را وادار ساخت تا نگاهی دوباره به این شاهکار دست‌کم‌گرفته‌شده بیندازند.

چرا باید این اثر نادیده‌گرفته‌شده را به تماشا نشست؟

مشاهده این اثر نه تنها برای علاقه‌مندان به تاریخ سینما، بلکه برای تمامی دوست‌داران درام‌های روان‌شناختی یک ضرورت است. این فیلم حلقه مفقوده و پل ارتباطی میان وسترن‌های کلاسیک دهه پنجاه و موج نو وسترن‌های اسپاگتی و ساختارشکن دهه هفتاد است. تماشای بازی خیره‌کننده و کارگردانی پرجزئیات براندو در اوج قدرت هنری‌اش، تجربه‌ای یگانه و تکرارناپذیر است که ابعاد جدیدی از خلاقیت این اسطوره سینما را آشکار می‌کند.

پنج اثر سینمایی هم‌ارز برای شیفتگان این سبک

اگر از تماشای این وسترن تاریک، عمیق و روان‌شناختی لذت بردید، پنج اثر سینمایی زیر گزینه‌هایی فوق‌العاده برای ادامه فیلم‌بینی شما خواهند بود که مضامینی مشابه مانند خیانت، انتقام و فروپاشی مرزهای اخلاقی را بررسی می‌کنند:

اولین پیشنهاد فیلم The Searchers است که از برترین آثار جان فورد بوده و به بررسی تاریکی‌های درونی و انتقام می‌پردازد. دومین گزینه Unforgiven ساخته کلینت ایستوود است که واکاوی بی‌نظیری از خشونت و پشیمانی در دنیای وسترن ارائه می‌دهد. اثر سوم Pat Garrett and Billy the Kid به کارگردانی سام پکینپا است که ریشه‌های مشترک داستانی با اثر براندو دارد. چهارمین اثر فیلم McCabe & Mrs. Miller ساخته رابرت آلتمن است که فضاشکنی درخشان در این ژانر به شمار می‌رود. در نهایت فیلم The Missouri Breaks با بازی دوباره براندو و جک نیکلسون، داستانی ضدسنت و جذاب را به تصویر می‌کشد.

جمع‌بندی نهایی

فیلم سربازهای یک‌چشم فراتر از یک اثر ساده در ژانر وسترن، حماسه‌ای شخصی و افشاگری روان‌شناختی از درون‌مایه‌های خیانت، رنج و رستگاری است. تنها تجربه کارگردانی مارلون براندو اگرچه در زمان انتشار تحت سایه حواشی تولید و سانسورهای استودیویی قرار گرفت، اما با گذشت زمان اصالت بصری و جسارت ساختاری خود را به اثبات رساند. تقابل استعاری نقاب‌های انسانی و تصویربرداری بی‌نظیر ساحلی، این اثر را به یکی از جسورانه‌ترین تجربه سینمایی دهه شصت میلادی تبدیل کرده است؛ اثری که ارزش بارها دیدن و تحلیل را دارد.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

فیلم Breakfast at Tiffany’s (1961) صبحانه در تیفانی | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

فیلم La Notte (1961) شب | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

فیلم توپ‌های ناوارون – The Guns of Navarone 1961- معرفی و نقد و داستان کلی

فیلم بیلیاردباز با بازی پل نیومن – معرفی، بررسی و تحلیل – The Hustler 1961

مهارت و تیزبینی خود را در تشخیص این سربازهای استتارشده بسنجید!

فیلم The Baader Meinhof Complex 2008 | معرفی، داستان، نقد و تحلیل فیلم گره بادر ماینهوف