آیا هنگام تفکرات مذهبی و حالات روحانی، ناحیه خاصی از مغز ما فعال میشود؟
مغز در حالت عرفانی؛ اسکنهای مغزی چگونه پاداش معنوی را پردازش میکنند؟
تجربیات معنوی و حس عمیق ارتباط با جهان ماوراء، از تاثیرگذارترین جنبههای حیات بشری هستند که در طول تاریخ جهت حرکت جوامع را تعیین کردهاند. اما آیا این حالات روحانی صرفاً مفاهیمی انتزاعی هستند یا ریشهای بیولوژیک در ساختار عصبی ما دارند؟ زیستشناسی عصبی ایمان (Neurobiology of belief) یکی از حوزههای جذاب علمی است که به بررسی واکنشهای فیزیولوژیک سیستم عصبی مرکزی در مواجهه با باورهای دینی میپردازد. در این مقاله با تکیه بر یافتههای تصویربرداری نوین، به درون مغز سفر میکنیم تا دریابیم در زمان نیایش و خلسه روحانی، کدام انتقالدهندههای عصبی و هستههای خاکستری فعال میشوند.
فهرست مطالب
💡مختصر و مفید
هنگام تفکرات مذهبی و حالات روحانی، نواحی خاصی از مغز شامل هسته آکومبنس و قشر پیشپیشانی فعال میشوند. پژوهشگران با استفاده از ابزار تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی (fMRI) متوجه شدند که حس خلسه معنوی، سیستم پاداش مغز را درست مانند محرکهای لذتبخش فیزیکی یا احساسات عاشقانه تحریک میکند. همچنین بخشهای مربوط به تمرکز و استدلال اخلاقی در لب پیشانی تعامل شدیدی را در این لحظات نشان میدهند. این یافتهها ثابت میکنند که ایمان و معنویت دارای یک زیرساخت بیولوژیکی و عصبشناختی کاملاً مشخص در مغز انسان هستند.
تصویربرداری عملکردی مغز در اوج حالات معنوی
پژوهشگران حوزه علوم اعصاب شناختی همواره به دنبال پاسخ به این پرسش بودهاند که آیا تجربیات ذهنی ما از امر قدسی با تغییرات عینی در فعالیتهای الکتریکی و شیمیایی مغز همبستگی دارد یا خیر. برای بررسی دقیق این موضوع، محققان دانشگاه یوتا ایالات متحده آمریکا دست به طراحی یک آزمایش پیشرفته زدند. آنها گروهی متشکل از ۱۹ فرد باورمند به فرقه مورمونیسم (Mormonism) را انتخاب کردند که به داشتن باورهای عمیق قلبی و بروز رفتارهای مذهبی پرشور شهرت دارند تا بتوانند نوسانات مغزی را در زمان تجربه واقعی خلسه ثبت کنند.
در طول این بررسی علمی، از شرکتکنندگان خواسته شد تا متون مذهبی بخوانند و رفتارهای عبادی متداول خود را انجام دهند تا به آن حس درونی موسوم به «احساس روحالقدس» دست یابند. همزمان، محققان با استفاده از تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی یا همان افامآرآی (fMRI) جریان خون در نواحی مختلف مغز را رصد کردند. افزایش جریان خون در بخشهای خاص نشاندهنده فعالیت شدید نورونها در آن بخشها بود که نقشه دقیقی از نقاط فعال مغز در زمان تجربه معنوی را ترسیم کرد.
هسته آکومبنس و پردازش پاداشهای ماورایی
یکی از جالبترین و غیرمنتظرهترین یافتههای این پژوهش، کشف فعالیت شدید در ناحیهای از مغز میانی به نام هسته آکومبنس (Nucleus accumbens) بود. این بخش از مغز به عنوان مرکز اصلی سیستم پاداش و ترشح دوپامین (Dopamine) شناخته میشود. در زندگی روزمره، این ناحیه در پاسخ به محرکهای لذتبخشی مثل غذا خوردن، روابط عاطفی و همچنین در زمان مصرف مواد اعتیادآور فعال میشود تا به فرد حس رضایت و سرخوشی بدهد.
فعال شدن این مسیر پاداشدهی در حین نیایش نشان میدهد که مغز پاداشهای معنوی و باورهای مذهبی را از همان کانالهای بیولوژیکی پردازش میکند که لذتهای فیزیکی زمین را پردازش مینماید. این امر توضیح میدهد که چرا تجربیات مذهبی تا این حد برای افراد تکرارپذیر، جذاب و در مواردی آرامشبخش هستند. در واقع احساس صلح درونی و خلسهای که مؤمنان در زمان عبادت توصیف میکنند، اثر مستقیم فیزیولوژیکی آزادسازی انتقالدهندههای عصبی در این مدار مغزی است.
قشر پیشپیشانی و تصمیمگیریهای اخلاقی مذهبی
علاوه بر بخشهای عمیق و تکاملی قدیمی مغز مانند سیستم پاداش، قشر پیشپیشانی مغز (Prefrontal cortex) نیز در جریان تفکرات مذهبی فعالیت بسیار زیادی از خود نشان داد. این بخش از مغز که در پشت پیشانی قرار دارد، مسئول عالیترین عملکردهای شناختی انسان از جمله قضاوت، برنامهریزی، کنترل تکانهها و استدلال اخلاقی است. فعال شدن همزمان این ناحیه به ما نشان میدهد که مذهب صرفاً یک احساس عاطفی خام نیست، بلکه با فرآیندهای فکری عمیق پیوند خورده است.
با توجه به اینکه مذهب چارچوبهای رفتاری و کدهای اخلاقی مشخصی را برای پیروان خود تعریف میکند، طبیعی است که قشر پیشپیشانی در زمان عبادات درگیر ارزیابی این مفاهیم شود. این هماهنگی بین بخش احساسی (آکومبنس) و بخش عقلانی (پیشپیشانی) به فرد کمک میکند تا باورهای مذهبی خود را به تصمیمهای عملی در زندگی روزمره تبدیل کند. این پیوند عصبی نشان میدهد که چگونه دینداری میتواند رفتارهای اجتماعی و تصمیمگیریهای پیچیده فردی را تحت تاثیر قرار دهد.
عصبشناسی الهیات و تکامل مغز اجتماعی انسان
رشته نوپای عصبشناسی الهیات (Neurotheology) تلاش میکند تا ارتباط میان کارکرد مغز و پدیدههای مذهبی را از منظر تکاملی نیز بررسی کند. مغز انسان به عنوان موجودی اجتماعی به گونهای تکامل یافته است که برای بقای خود نیازمند انسجام گروهی و قواعد مشترک است. باورهای مذهبی در طول هزارهها نقش بسیار مهمی در ایجاد حس تعلق به گروه، کاهش اضطراب ناشی از مرگ و افزایش همکاریهای بینفردی ایفا کردهاند و این رفتارهای گروهی در سیمکشی مغز ما حک شدهاند.
یافتههای دانشمندان تایید میکند که سیستم عصبی ما ظرفیت بیولوژیکی ذاتی برای تجربه معنویت دارد. در واقع فعال شدن مدارهای عصبی مرتبط با پاداش و قضاوت اخلاقی در زمان عبادت، یک مزیت تکاملی برای حفظ انسجام اجتماعی و رفتارهای نوعدوستانه ایجاد کرده است. بنابراین، پدیدههای معنوی را نباید صرفاً پدیدههایی فرهنگی دانست، بلکه آنها بخشی از فیزیولوژی پیشرفته مغز انسان برای سازگاری با محیط اجتماعی و زیستی در طول تاریخ تکامل هستند.
جمعبندی نهایی
پژوهشهای نوین علوم اعصاب ثابت میکنند که تجربیات روحانی و مذهبی اثرات ملموس و مستقیمی بر سیمکشی مغز انسان میگذارند. در زمان خلسه معنوی، سیستم پاداش مغز در هسته آکومبنس در کنار قشر پیشپیشانی که مسئول استدلال اخلاقی است، فعال میشوند. این ترکیب بینظیر از پردازش لذت بیولوژیک و تفکر شناختی توضیح میدهد که چرا دینداری نقش پررنگی در رفتارها و تصمیمگیریهای فردی دارد. در نهایت، مغز انسان دارای یک زیرساخت تکاملی قدرتمند برای درک معنویت و پردازش مفاهیم ماورایی است.
سوالات متداول
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
