موسیقی فیلم «روانی» (Psycho) | چاقوهایی که با صدای ویولن بر بدن نشستند

فیلم روانی یکی از مشهورترین آثار تاریخ سینما در ژانر وحشت روان‌شناختی و اسلشر (Slasher) است. این اثر به کارگردانی آلفرد هیچکاک (Alfred Hitchcock) در سال ۱۹۶۰ ساخته شد و بر اساس رمانی به همین نام نوشته رابرت بلاک به تصویر درآمد. این فیلم سیاه و سفید با بودجه‌ای محدود ساخته شد اما به یکی از پرفروش‌ترین و تاثیرگذارترین فیلم‌های دوران خود تبدیل گشت.

بازیگران اصلی فیلم عبارتند از: آنتونی پرکینز (Anthony Perkins) در نقش نورمن بیتس (Norman Bates)، جنت لی (Janet Leigh) در نقش ماریون کرین (Marion Crane)، ورا مایلز (Vera Miles) در نقش لی‌لا کرین (Lila Crane) و جان گوین (John Gavin) در نقش سم لومیس (Sam Loomis). این تیم بازیگری تحت هدایت هیچکاک توانستند شخصیتی همچون نورمن بیتس را به یکی از مخوف‌ترین و در عین حال ترحم‌برانگیزترین قاتلان تاریخ سینما تبدیل کنند.

داستان با ماریون کرین آغاز می‌شود؛ زنی که به دلیل مشکلات مالی و اشتیاق به ازدواج با معشوقش، مبلغ چهل هزار دلار از کارفرمای خود سرقت می‌کند. او در حین فرار و به دلیل خستگی ناشی از باران شدید، مجبور می‌شود در متلی دورافتاده به نام «بیتس متل» (Bates Motel) اقامت کند. او در آنجا با جوانی خجالتی و مرموز به نام نورمن بیتس آشنا می‌شود که همراه با مادر سخت‌گیرش در خانه‌ای بزرگ بالای تپه زندگی می‌کند.

پس از گفتگویی طولانی میان ماریون و نورمن، ماریون تصمیم می‌گیرد صبح فردا پول را بازگرداند اما در حین دوش گرفتن، توسط شخصیتی مرموز به قتل می‌رسد. نیمه دوم فیلم به تلاش خواهر ماریون و سم لومیس برای یافتن او و کشف رازهای هولناک خانواده بیتس اختصاص دارد. پایان‌بندی فیلم با یکی از بزرگترین غافلگیری‌های تاریخ سینما همراه است که پرده از اختلال روانی شدید نورمن بیتس و رابطه پیچیده او با مادرش برمی‌دارد.

یکی از بزرگترین چالش‌های برنارد هرمن در ساخت موسیقی روانی، بودجه بسیار محدود فیلم بود. هیچکاک به دلیل ریسک بالای فیلم، بودجه کلانی در اختیار نداشت و هرمن باید تصمیمی جسورانه می‌گرفت. او برخلاف سنت آن زمان که از ارکسترهای بزرگ با بخش‌های بادی و کوبه‌ای استفاده می‌شد؛ تصمیم گرفت تنها از «ارکستر زهی» (String Orchestra) استفاده کند. این انتخاب به جای محدودیت، به یک نقطه قوت تبدیل شد. هرمن معتقد بود همان‌طور که فیلم به صورت سیاه و سفید فیلم‌برداری شده است؛ موسیقی نیز باید طیفی خاکستری و بدون رنگ‌آمیزی‌های مجلل سازهای بادی داشته باشد.

سازهای زهی به دلیل انعطاف‌پذیری در تولید صداهای بسیار تیز و بسیار بم، توانستند فضای سرد و بی‌روح فیلم را به خوبی بازتاب دهند. استفاده از ویولن‌ها، ویولاها، ویولنسل‌ها و کنترباس‌ها بدون همراهی هیچ ساز دیگری، نوعی خشونت عریان و بی‌پناهی را به گوش شنونده منتقل می‌کرد. این رویکرد مینیمالیستی (Minimalist) باعث شد که تمرکز مخاطب کاملاً بر روی تنش‌های روانی شخصیت‌ها معطوف شود و موسیقی به جای تزیین صحنه، به جزئی جدایی‌ناپذیر از اتمسفر فیلم تبدیل گردد.

قطعه «قتل» (The Murder) بدون شک شناخته‌شده‌ترین اثر برنارد هرمن است. در این قطعه، هرمن از تکنیکی به نام «سفورزاندو» (Sforzando) استفاده کرد که به معنای ضربه شدید و ناگهانی به سیم‌های ویولن است. صدای جیغ‌مانندی که در این سکانس شنیده می‌شود؛ در واقع صدای ویولن‌هایی است که در بالاترین نت‌های ممکن و با آرشه‌کشی‌های بسیار تهاجمی نواخته شده‌اند. این صدا به قدری تیز و آزاردهنده طراحی شده که مستقیماً سیستم عصبی مخاطب را هدف قرار می‌دهد.

نکته فنی جالب اینجاست که هر ضربه آرشه بر روی سیم‌ها، دقیقاً با هر ضربه چاقوی قاتل هماهنگ شده است. هرمن به جای استفاده از ملودی، از ریتم‌های تکرارشونده و ناهنجار استفاده کرد تا حس وحشت و غافلگیری را القا کند. این قطعه جایگزین صدای فریاد انسان شد؛ زیرا در بسیاری از لحظات، صدای جیغ جنت لی زیر صدای بلند ویولن‌ها دفن می‌شود. این جابجایی باعث شد که سازها خود به شخصیت‌های مهاجم تبدیل شوند که گویی در حال دریدن پرده گوش مخاطب هستند.

بسیاری از آهنگسازان برای ایجاد حس ترس به سراغ ملودی‌های پیچیده می‌روند اما هرمن در روانی راه متفاوتی را در پیش گرفت. او از «اوستیناتو» (Ostinato) یا الگوهای ریتمیک تکرارشونده استفاده کرد تا حس اضطراب مداوم را القا کند. برای مثال در ابتدای فیلم و زمانی که ماریون در حال رانندگی است؛ موسیقی با یک ریتم تپنده و عصبی همراه می‌شود که نشان‌دهنده ضربان قلب بالا و عذاب وجدان اوست. این موسیقی ملودی خاصی ندارد که بتوان آن را زمزمه کرد بلکه بیشتر شبیه به یک فشار روانی صوتی است.

این تکنیک باعث می‌شود که مخاطب در حالتی از انتظار و تعلیق (Suspense) باقی بماند. موسیقی به شما نمی‌گوید که چه اتفاقی قرار است بیفتد بلکه فقط به شما گوشزد می‌کند که «چیزی درست نیست». استفاده از فواصل ناخوشایند صوتی (Dissonance) که در موسیقی کلاسیک سنتی به عنوان اشتباه یا نازیبا تلقی می‌شد؛ در اینجا ابزاری شد برای نمایش روان‌پریشی نورمن بیتس. هرمن با این کار ثابت کرد که سکوت و تکرار می‌توانند بسیار ترسناک‌تر از ارکستراسیون‌های شلوغ باشند.

پیش از فیلم روانی، موسیقی فیلم‌های ترسناک اغلب رمانتیک و پرزرق‌وبرق بودند که تنها در لحظات ورود هیولا تغییر می‌کردند. اما موسیقی هرمن استانداردی را تعریف کرد که هنوز هم در سینمای وحشت مدرن دنبال می‌شود. استفاده از صداهای ناهنجار سازهای زهی به یکی از کلیشه‌های (اما کلیشه‌های کارآمد) فیلم‌های اسلشر تبدیل شد. آهنگسازان بزرگی مانند جان ویلیامز (John Williams) در فیلم آرواره‌ها (Jaws) به وضوح از سبک ریتمیک و مینیمال هرمن الهام گرفتند.

هرمن به سینماگران آموخت که موسیقی می‌تواند به عنوان یک راوی غیرقابل اعتماد عمل کند. او با استفاده از نت‌های پایین و بم در لحظاتی که ظاهراً آرام هستند؛ به مخاطب هشدار می‌دهد که خطر در کمین است. این رویکرد «پیش‌آگهی صوتی» امروزه در تمامی فیلم‌های مهیج و ترسناک به کار می‌رود. روانی نه تنها یک فیلم را به اوج رساند بلکه زبانی جدید برای بیان ترس در سینما ابداع کرد که فراتر از کلمات و تصاویر حرکت می‌کند.

برنارد هرمن تنها برای ایجاد ترس آهنگسازی نکرد؛ او شخصیت نورمن بیتس را از طریق موسیقی کالبدشکافی کرد. در بخش‌هایی از فیلم که مربوط به رابطه نورمن و مادرش است؛ موسیقی بین نت‌های بسیار بالا و بسیار پایین نوسان می‌کند. این تضاد صوتی دقیقاً بازتاب‌دهنده شخصیت دوپاره (Dual Personality) نورمن است. نت‌های بم و سنگین نماد حضور خفقان‌آور مادر و نت‌های زیر و لرزان نماد شخصیت شکننده و آسیب‌دیده خود نورمن هستند.

این ارتباط میان موسیقی و روان‌پزشکی (Psychiatry) یکی از دلایل ماندگاری این اثر است. مخاطب شاید به صورت خودآگاه متوجه این ریزه‌کاری‌ها نشود اما ضمیر ناخودآگاه او این آشفتگی را دریافت می‌کند. هرمن با هوشمندی تمام توانست فضای ذهنی یک بیمار مبتلا به روان‌گسیختگی را به زبان موسیقی ترجمه کند. در واقع موسیقی در این فیلم نقش یک روانکاو را دارد که لایه‌های پنهان ذهن شخصیت‌ها را برای تماشاگر فاش می‌کند؛ بدون اینکه نیازی به دیالوگ‌های طولانی باشد.

یکی از اسرار فنی موسیقی روانی که کمتر به آن پرداخته شده؛ شیوه ضبط و میکروفون‌گذاری (Microphone Placement) در استودیو بود. برنارد هرمن از مهندسان صدا خواست که میکروفون‌ها را بسیار نزدیک به پل‌های ویولن قرار دهند. در ضبط‌های کلاسیک معمولاً میکروفون‌ها را با فاصله می‌گذارند تا صدایی گرم و مخملی به دست آید؛ اما هرمن صدایی خشن، خشک و عریان می‌خواست. او می‌خواست شنونده صدای کشیده شدن آرشه روی سیم و اصطکاک آن را با وضوح تمام بشنود.

این نزدیکی بیش از حد باعث شد موسیقی حس «فوبیای فضای بسته» (Claustrophobia) را منتقل کند. گویی نوازندگان در کنار گوش شما ایستاده‌اند و با هر نت، خراشی بر اعصاب شما می‌اندازند. این تکنیک باعث شد که ارکستر زهی کوچک هرمن، بسیار بزرگ‌تر و تهاجمی‌تر از آنچه بود به نظر برسد. این نوع ضبط در آن زمان انقلابی بود و راه را برای تولید صداهای تجربی در موسیقی متن فیلم‌های بعدی هموار کرد.

در بسیاری از فیلم‌ها، موسیقی متن (Soundtrack) در خدمت تصویر است و سعی می‌کند احساسات موجود در صحنه را تقویت کند. اما در روانی، موسیقی خود به یک شخصیت مستقل تبدیل شده است. موسیقی هرمن منتظر نمی‌ماند تا قتلی رخ دهد و سپس شروع شود؛ بلکه از همان تیتراژ ابتدایی که توسط سال باس (Saul Bass) طراحی شده، با خطوط متقاطع و موسیقی عصبی، به مخاطب حمله می‌کند. این موسیقی به شما می‌گوید که در این جهان هیچ امنیتی وجود ندارد.

حتی در لحظاتی که شخصیت‌ها ساکت هستند؛ موسیقی افکار درونی آن‌ها را افشا می‌کند. زمانی که ماریون در حال رانندگی است و ما صدای خیالی قربانیان سرقت او را می‌شنویم؛ موسیقی با تکرار مداوم یک فیگور ریتمیک، پارانویای (Paranoia) او را به تصویر می‌کشد. در واقع موسیقی روانی بیشتر از آنکه همراه تصویر باشد؛ پیشروتر از آن حرکت می‌کند و ذهن تماشاگر را برای فجایع بعدی آماده می‌سازد. این استقلال هنری باعث شده که آلبوم موسیقی این فیلم به صورت جداگانه نیز یک اثر شنیدنی و البته دلهره‌آور باشد.

یکی دیگر از هوشمندی‌های برنارد هرمن، استفاده از لحظات سکوت یا موسیقی‌های بسیار آرام در تضاد با انفجارهای صوتی است. در بخش‌هایی از فیلم که نورمن با ماریون صحبت می‌کند؛ موسیقی تمایلی به ترسناک بودن ندارد و نوعی ملایمت غم‌انگیز در آن شنیده می‌شود. این فریبندگی موسیقایی باعث می‌شود که وقتی ناگهان سکانس حمام رخ می‌دهد؛ شوک صوتی دوچندان شود. هرمن می‌دانست که اگر تمام فیلم ترسناک باشد؛ مخاطب به آن عادت می‌کند (Desensitization).

بنابراین او با ایجاد نوسان میان آرامش کاذب و آشوب مطلق، مخاطب را در وضعیتی غیرقابل پیش‌بینی قرار داد. این تغییر لحن ناگهانی، تکنیکی است که بعدها در فیلم‌های ترسناک مدرن برای ایجاد «جامپ اسکر» (Jump Scare) به کمال رسید. اما در روانی، این شوک‌ها فقط فیزیکی نیستند بلکه ریشه در درک عمیق هرمن از ساختار دراماتیک داستان دارند. او با نت‌هایش به ما می‌گوید که خطر همیشه در زیباترین و آرام‌ترین لحظات نهفته است.

برنارد هرمن آهنگسازی نبود که فقط تحت تأثیر سینما باشد؛ او عمیقاً در موسیقی کلاسیک مدرن ریشه داشت. ردپای آهنگسازانی چون ایگور استراوینسکی (Igor Stravinsky) و بلا بارتوک (Béla Bartók) در موسیقی روانی به وضوح دیده می‌شود. استفاده از ریتم‌های نامتقارن و فواصل تند و تیز زهی، مستقیماً از آثاری چون «پرستش بهار» الهام گرفته شده است. هرمن توانست موسیقی آوانگارد (Avant-garde) قرن بیستم را به قلب هالیوود بیاورد و آن را برای عامه مردم قابل لمس کند.

این پیوند میان موسیقی جدی و سینما باعث شد که روانی از سطح یک فیلم ترسناک معمولی فراتر رود. هرمن با استفاده از تکنیک‌های پیچیده هارمونیک، فضایی خلق کرد که حتی برای موسیقی‌دانان حرفه‌ای نیز چالش‌برانگیز و ستودنی است. او ثابت کرد که برای ترساندن لازم نیست از صداهای عجیب و غریب یا افکت‌های صوتی استفاده کرد؛ بلکه با همان سازهای کلاسیک و با تکیه بر دانش تئوری موسیقی، می‌توان عمیق‌ترین کابوس‌های بشری را بازسازی کرد.

با گذشت بیش از شش دهه از ساخت فیلم روانی، موسیقی آن هنوز هم تازه و تاثیرگذار است. دلیل این ماندگاری، سادگی و خلوص آن در بیان احساس وحشت است. هرمن به دنبال مدهای زمانه خود نرفت و به جای استفاده از جاز یا موسیقی‌های پاپ رایج دهه ۶۰، به سراغ بنیادی‌ترین صداهایی رفت که با غریزه بقای انسان در ارتباط هستند. صدای تیز ویولن در ذهن ما با صدای جیغ و خطر پیوند خورده است و این یک واکنش بیولوژیک است که هرگز تغییر نمی‌کند.

امروزه در کلاس‌های درس آهنگسازی فیلم، روانی به عنوان یک واحد درسی تدریس می‌شود. این اثر به ما می‌آموزد که چگونه با کمترین امکانات، بیشترین تأثیر را بگذاریم. موسیقی روانی به بخشی از فرهنگ عامه (Pop Culture) تبدیل شده و حتی کسانی که فیلم را ندیده‌اند؛ با شنیدن چند نت ابتدایی قطعه قتل، بلافاصله متوجه حس خطر می‌شوند. این قدرت موسیقی است که می‌تواند مرزهای زمان و زبان را درنوردد و به نمادی جهانی برای وحشت تبدیل شود.