نقش هایزنبرگ در پیشرفتهای هستهای
در طول جنگ دوم جهانی ورنر هایزنبرگ یکی از تاثیرگذارترین دانشمندان آلمان بوده و رهبری فیزیکدانان نظری را برعهده داشت. او برای کارهایش در مکانیک کوانتومی و ارائه اصل عدم قطعیت جایزه نوبل را برد و یکی از جوان ترین استاد تمامها در آلمان بود که در دانشگاه لایپزیک تدریس می کرد. هر چند که هایزنبرگ در سالهای اول تاسیس رایش سوم از سوی دیگر برنده جایزه نوبل یوهانس استارک متهم به «یهودی سفید بودن» شده بود، در ادامه رسیدگیهای اس اس سرانجام در ۱۹۳۹ از اتهامات وارده تبرئه شده و از او اعاده حیثیت می گردد.
نتیجه آن که او در ۱۹۴۲ از حمایتهای افراد با نفوذی در رژیم نازی از جمله آلبرت اسپیر، وزیر تسلیحات و آلبرت والگر کارخانه دار که رئیس انجمن قیصر ویلهم بود، برخوردار شد. در فوریه ۱۹۴۲ هایزنبرگ یک سخنرانی عمومی برای شنوندگان بانفوذی شامل سیاستمداران، مقامات کشوری، لشکری و صاحبان صنایع برگزار می کند. در آن زمان با تردید به آینده پروژه اورانیوم آلمان نگاه می کردند. زیرا ارتش تنها به سلاح هایی که می توانست روند جنگ را تغییر دهد، علاقه مند بود. با کشف دست نوشتههای این سخنرانی توسط دیوید ایروینگ در دهه ۶۰ معلوم شد که او درباره قدرت سلاحهای هسته ای و مشکلات پیش رو برای ساخت آنها صحبت کرده است: «۱ _ تولید انرژی از شکافت اورانیوم کاملاً امکان پذیر است. فراهم کردن اورانیوم غنی شده ۲۳۵ قابل اجرا است. اورانیوم ۲۳۵ با درصد بالا می تواند باعث انفجاری با قدرت غیرقابل تصور شود. ۲ _ اورانیوم معمولی نیز هرگاه توسط آب سنگین پوشیده شود می تواند برای تولید انرژی به کار گرفته شود.»
از تابستان ۱۹۴۲ پروژه اورانیوم از ارتش آلمان به موسسه تحقیقات مهندسی رایش منتقل شد و دانشمندان آلمانی پروژه اورانیوم بار دیگر از حمایتهای نهادینه شده ای برخوردار شدند. با این حال در ژوئن همان سال هایزنبرگ سخنرانی ای در انجمن قیصر ویلهم در مقابل اسپیر و دیگر رهبران صنایع نظامی دولت نازی ارائه داد. این سخنرانی به این دلیل مشهور است که هایزنبرگ در مقابل پرسشی درباره اندازه بمب اتمی گفته بود این بمب ابعادی در حدود یک آناناس خواهد داشت! این داستان را اولین بار ایروینگ در ۱۹۶۸ در کتاب «خانه ویروس» بازگو می کند با اینکه هرگز مدرکی از این سخنرانی پیدا نشده بود. با این حال هم اکنون این سند در مدارک جدید روسها یافت شده است. سخنرانی ماه ژوئن تحت عنوان «کار بر روی مسائل اورانیوم» تفاوتهای عمده ای با سخنرانی ماه فوریه داشت. هایزنبرگ با بیان کشف شکافت هسته ای در ۱۹۳۹ این نکته را خاطرنشان می کند که توجهات پیرامون این دستاورد به خصوص در آمریکا به صورت استثنایی زیاد بوده است.
«چند روز پس از این کشف رادیو آمریکا گزارش مبسوطی در این باره ارائه می کند و شش ماه بعد از آن مقالات زیادی توسط دانشمندان در این مورد به چاپ می رسد.» هایزنبرگ سخنرانی را با توضیح کار آلمانیها در زمینه جداسازی ایزوتوپها و رآکتورهای هسته ای ادامه می دهد و خاطرنشان می کند که «طبیعتاً قبل از دستیابی به اهداف فنی باید یک سری مسائل علمی و عملی را در این زمینه حل کرد.» در اواسط سخنرانی او تنها اشاره اش به سلاح هسته ای را با قابل فهم ترین صورت ممکن بیان می کند: «با توجه به نتایج مثبتی که تاکنون به دست آمده این غیرممکن به نظر نمی رسد که اگر زمانی چاشنی اورانیومی ساخته شود بتوان مطابق راهی که ون ویساکر آشکار ساخته به انفجاری میلیونها برابر قوی تر از آنچه تاکنون رخ می داده دست یافت.» حتی اگر چنین اتفاقی نیفتد رآکتورهای هسته ای می توانند کاربردهای فنی بسیار زیادی داشته باشند. از جمله ساخت کشتیها و هواپیماهایی که می توانند فواصل طولانی را با مقدار کمی سوخت طی کنند.»
هایزنبرگ نتیجه می گیرد که کشفیات جدیدی که دارای اهمیت فوق العاده ای برای تکنولوژی هستند در آینده ای نزدیک رخ خواهند داد. از آنجا که آلمانیها می دانستند بسیاری از آزمایشگاههای آمریکا بر روی این موضوع کار می کنند، نمی توانستند این مسائل را در نظر نگیرند. در این رابطه هایزنبرگ می گوید: «حتی اگر دست یافتن به پیشرفتهای بعدی زمان بسیار ببرد آنها باید این احتمال را نیز در نظر بگیرند که جنگ با آمریکا ممکن است سالها به طول انجامد. بنابراین دستاوردهای فنی در زمینه مهندسی هسته ای نقش قاطعی را در سرنوشت جنگ بازی خواهند کرد.» هایزنبرگ در این زمینه درست می اندیشید. اما او و دولتمردان آلمان بسیار خوش شانس بودند که اولین بمبهای اتمی به جای فرانکفورت و برلین، هیروشیما و ناکازاکی را نابود کردند.
شنبه ۲۱ آبان ۱۳۸۴- شرق
مطالب مرتبط
