وضعیت روزنامههای پایتخت پیش از مشروطیت
دکتر علی اصغر کیا
نخستین روزنامه فارسی یا به عبارتی قدیمیترین سندی که راجع به نخستین روزنامه فارسی در دست داریم، اعلامنامهای است که از طرف دولت «به جهت استحضار ساکنین ممالک محروسه ایران قلمی و تذکره شده» و با این عبارت آغاز میگردد:
«برای رأی صوابنمای ساکنین ممالک محروسه مخفی نماناد که همت ملوکانه اولیای دولت علیه مصروف براین گشته است که ساکنین ممالک محروسه تربیت شوند و از آنجا که اعظم تربیت آگاهی ساختن کار جهان است لهذا به حسب حکم شاهنشاهی کاغذ اخباری مشتمل بر اخبار شرقیه و غربیه در دار الطباعه ثبت و به اطرف و اکناف فرستاده خواهد شد 1»…
تاریخ تحریر اعلامنامه در متن «عشر آخر رمضان المبارک سال 2l1252 هجری» معین شده و در واقع فوق العاده یا طلیعه روزنامهای بوده که قریب پنج سال بعد انتشار یافته است. اما خود روزنامه متأسفانه نسخههای آن غالبا از میان رفته و ما به وسایل غیرمستقیم از وجود آن اطلاع یافتهایم.
مجله انجمن آسیایی لندن در جلد پنجم مورخ 2 فوریه 1839 م مطابق 18 ذیقعده 1254 ه.ق (چهار سال بعد از جلوس محمد شاه) تحت عنوان «نمونه جریده فارسی» از نشریهای خبر میدهد که «چند سال است در تحت مدیریت میرزا صالح دایر شده.»
و نیز ادموند دو تا مپل فرانسوی در تألیف خود به نام «قاجاریه، زندگانی ناصر الدین شاه» چنین مینویسد:
«در عهد محمد شاه به سال 1837 م اولینبار در تهران روزنامهای دولتی انتشار یافت و اینروزنامه ماهانه بود. تاریخ انتشار شماره اول آن اول ماه مه است. اینروزنامه با چاپ سنگی به قطع یک ورق بزرگ از کاغذ خان بالیغ چاپ میشد ولی چاپ آن چندان عالی نبود.
روزنامه مزبور نام مخصوصی نداشت. فقط در آخر صفحه اول آن نشان دولتی ایران موجود بود. همین روزنامه است که پس از تغییراتی محسوس به صورت روزنامه (وقایع اتفاقیه) یعنی روزنامه رسمی تهران درآمده است.
این شماهر همان است که در مجله آسیایی لندن، به آن اشاره شد و مطلبی از آن نقل شده است 2».
پس باید گفت که نخستین روزنامه در ایران دو سال و نیم بعد از درگذشت فتحعلی شاه و جلوس محمد شاه، یعنی در تاریخ دوشنبه 25 محرم سال 1253 ه.ق (مطاق با اول ماه مه 1837 م) منتشر گردیده است.
اینروزنامه چنانکه گفته شد، توسط میرزا صالح شیرازی در دو ورق بزرگ، که یک روی آن سفید بوده، با چاپ سنگی انتشار مییافته و در روی دیگر بعد از ذکر عبارت «در دار الخلافه تهران انطباع یافته» وقایع شهر تهران و شهرستانها و ترکیه و عرب چاپ میشده است.
علی مشیری دو شماره دیگر از اینروزنامه را که به نشانی در کتابخانه موزه بریتانیا ضبط است، دیده و مشخصات آنها را ضمن مقالهای که در مجله سخن انتشار داده، چنین آورده است:
«اینروزنامه به قطع 40 سانتیمتر طول و 24 سانتیمتر عرض در دو صفحه، با خط نسخ در تیترها، و خط نستعلیق در متن، با چاپ سنگی، بدون نام و عنوان، چاپ میگردید. صفحه اول به «اخبار ممالک شرقیه» و صفحه دوم به«اخبار ممالک غریبه» تخصیص یافته بود و در بالای صفحه اول، در وسط، علامت شیر و خورشید به قطر 5 در 5 سانتیمتر و در زیر آن به اندازه دو سانتیمتر سمت راست با خط نسخ چنین نوشته «اخبار شهر ربیع الثانیه سنه 1253» ودر سمت چپ باز با خط نسخ نوشته شده که«به دار الخلافه تهران سمت انطباع یافته.
شماره دیگر نیز به همان سبک مربوط به اخبار شهر جمادی الول 1253 میباشد. به این ترتیب معلوم میشود که آن روزنامه در هر ماه یکبار منتشر میگردیده و از متن اخبار معلوم میگردد که اینروزنامه در ماه صفر همان سال نیز انتشار مییافته است. این دو شماره روزنامه به وسیله «چارس سوندت» نامی به انگلستان فرستاده شده و تنها علتی که برای وجود این دو شماره تقریبا منحصر بفرد در کتابخانه موزه بریتانیا به نظر میرسد، خبری است که در یکی از آنها درباره تاجگذاری ملکه ویکتوریا درج شده است. احتمال دارد فرستنده یکی از مامورین سیاسی دولت انگلیس در دربار ایران بوده و این دو شماره را در همان تاریخ برای دولت خود فرستاده است 3.
روزنامه وقایع اتفاقیه
چاپ روزنامه بینام مذکور پس از چندی موقوف شد و از آن به بعد دیگر خبری از این روزنامه نداریم. در سال سوم سلطنت ناصر الدین شاه، به دستور میرزا تقی خان امیرکبیر و تحت نظر خود او روزنامهای به نام «وقایع اتفاقیه» در تهران دایر گردید. اینروزنامه که نخستین شماره آن روز جمعه پنجم ربیع الثانی سال 1267 ه.ق منتشر گردیده، هفتهای یکبار در چهار تا هشت صفحه، با چاپ سنگی، به طبع میرسیده و در آن، علاوه بر اخبار ایران و خارجه و آگهیها و نرخ امتعه و اجناس، مقالات سودمند علمی نیز درج میشده است. مثلا مطالب روزنامه در سال اول از این قبیل بوده است:
«شرح مشورتخانههای ممالک اروپا، اوضاع سیاسی 2l اروپا، احولات مازینی پیشوای ایتالیا و عقاید انقلابیون و آزادیخواهان آنجا و کشمکش آنان با اتریش، نقشه ترعه سوئز و سابقه تاریخی آن، اوضاع اجتماعی هندوستان، احداث راهآهن، تحقیقات در علم هیئت و پیبردن به کمربند ستاره زحل، علل مغرق الارض زلزله، اکتشافات قطبی، سابقه تمدن امریکا» و اخبار متفرقه دیگر.
مدیر آن حاجی میرزا جبار ناظم المهام، معروف به تذکره چی، مؤسس کارخانه بلورسازی، پسر حاجی صفر علی خویی و پدر میرزا جواد خان سعد الدوله بود که چندی هم سمت کارپردازی ایران را در بغداد داشت و مترجمی و مباشرت روزنامه «رابرجیس» صاحب انگلیسی بر عهده داشت و میرزا عبد الله نامی نویسنده آن بود. شماره نخستین اینروزنامه بنام «روزنامچه اخبار دار الخلافه تهران» منتشر گردید و در صفحه اول آن شیر و خورشید و عبارت «یا اسد الله الغالب» نوشته و در دو طرف آن صورت دو درخت رقم شده بود ولی از شماره دو به همان نام روزنامه «وقایع اتفاقیه» موسوم گردید.
در روزنامه وقایع اتفاقیه ابتدا اخبار دار الخلافه، شرح شکار شاه و دید و باز دیدهای او از مؤسسات و اشخاص، اعطای القاب و عناوین و صدور فرامین و حوادث شهری و وقایع شهرهای دیگر و مختصری از اخبار کشورهای خارجه، و در صفحه آخر یکی دو ستون اعلانات دولتی و خصوصی درج میشد.
روزنامه دولت علمیه ایران
روزنامه وقایع اتفاقیه ده سال بههمین نام طبع و نشر میشد تا آنکه در سال 1277 ه.ق که شاهزاده علیقلی میرزا، اعتضاد السلطنه، وزیر علوم و انطباعات بود، اداره چاپخانه دولتی و مدیریت روزنامه به میرزا ابو الحسن خان صنیع الملک 4 سپرده شد و نام آن تغییر یافت و از شماره 472(پنجم صفر 1277 ه.ق) به اسم «روزنامه دولت علیه ایران» درآمد و تصاویری بر آن افزوده شد و این نخستین روزنامه مصوری است که در ایران انتشار یافته است.
روزنامه مذکور تا شماره 668(هفتم شوال 1287 ه.ق) بهطور غیر مرتب منتشر و از آن پس تعطیل شده است.
چندی پس از انتشار روزنامه دولت علیه ایران روزنامه دیگری به نام روزنامه علمیه دولت علیه ایران و بعد روزنامهای به نام روزنامه ملت ایران در تهران تهران منتشر گردید و این هردو نشریه ماهانه و سنگی بود و در دار الفنون تحت نظر شاهزاده اعتضاد السلطنه، وزیر علوم، اداره میشد.
روزنامه علمیه دولت علیه ایران یا بهطور خلاصه روزنامه علمیه در سال 1280 ه.ق به سه زبان فارسی، عربی و فرانسه تأسیس شد و در مدت هفت سال، از روز دوشنبه غره شعبان 1280 ه.ق تا روز شنبه غره شوال 1287 ه.ق، مجموعا 53 شماره از آن انتشار یافت. مندرجات روزنامه، که بیشتر مطالب علمی و اکتشافات جدید اروپائیان بود، به قلم میرزا محمد حسین فروغی تهیه میشد. اینروزنامه پس از نشر شماره 17(غره ذیحجه 1281 ه.ق) یک سال دچار تعطیل گردید و شماره 18 آن در تاریخ غره محرم 1283 ه. ق انتشار یافت، و بازپس از نشر شماره 42(غره جمادی الثانی 1285 ه.ق) تعطیل شد و شماره 43 در غره محرم 1386 ه.ق منتشر گردید.
آخرین شمارهای که از روزنامه علمیه منتشر شده شماره 53 است و از آن پس اینروزنامه با روزنامه ملتی تعطیل و اداره جراید به عهده محمد حسن خان اعتماد السلطنه واگذار گردید.
روزنامه ملت ایران
روزنامه ملت یا روزنامه ملتی، که برای امتیاز از روزنامههای دولتی بدین نام خوانده شده بود، به سال 1283 ه.ق تأسیس شد. شماره اولآن در تاریخ 15 محرم آن سال انتشار یافت و بعد منقطع گردید و پس از دو ماه باز منتشر شد و در این نوبت شماره اول (که در واقع شماره دوم بود) به تاریخ روز جمعه 14 ربیع الاول آن سال انتشار یافت و از شماره سوم روزنامه ملتی نامیده شد.
ازاینروزنامه مجموعا 34 شماره منتشر گردید و آخرین شماره آن تاریخ جمعه 20 جمادی الخر 1287 ه.ق دارد.
در بالای صفحات اول اینروزنامه دورنمای مسجد شاه تهران تصویر شده که علامت ملی بودن است و اگرچه عبارت «از جانب سنی الجوانب همایون شاهنشاهی امر و مقرر شده که روزنامه ملتی بر سبیل آزادی نگارش یابد تا خاص و عام از فواید آن بهره یابند 5». در صدر روزنامه درج شده است، اما باوجوداین آزادی در هیچجای روزنامه اسمی از نویسندگان مقالات نیست و مقالات عمده آنکه بیشتر شرح احوال و آثار شعرای قدیم و جدید ایران است، ظاهرا به قلم خود شاهزاده اعتضاد السلطنه، یا حکیم سامانی 6 منشی روزنامه تهیه شده است.
اینروزنامه همان است که میرزا فتحعلی آخوندزاده دربار شماره اول آن، که اختصاص به ترجمه حال و حسب و نسب شمس الشعرا سروش اصفهانی و اشعار او داشته، رساله انتقادی پر نیشخندی نگاشته است. رساله انتقادیه آخوندزاده که به عنوان تریتیکا (تریتیک) در 48 صفحه تنظیم و در 18 رمضان سال 1283 ه.ق برای حکیم سامانی، منشی روزنامه، فرستاده شده، چنین آغاز میشود:
«به منشی روزنامه ملت ایران مکتوب است، تصنیف قولونل میرزا فتحعلی آخوندزاده در سنه»1283.
پس از آن نویسنده به شکل مسجد که آن را سر لوحه روزنامه قرار دادهاند، ایراد میگیرد و آن را نماد مسلمانان معرفی میکند، و اظهار میدارد که برای نمایاندن قوم ایرانی باید از نمادهای دیگری استفاده کرد.
ایرادات دیگر آخوندزاده به مندرجات روزنامه است از قبیل اینکه تخصیص بیش از دو صفحه روزنامه بر نقل نسب و حالات شاعری سروش تخلص و بعد از آن ملقب به شمس الشعرا برای ملت ایران متضمن فایدهای نیست وانگهی نسبت او به نجم ثانی صحیح نمیباشد…
نویسنده دربار نظم و نثر روزنامه هم اظهار نظر کرده و در پایان مقاله از منشی روزنامه خواست که این تریتیکا را برای عبرت و تنبیه دیگران در چند «نومره» روزنامه چاپ کند و در داخل مملکت منتشر سازد. اما متصدیان روزنامه به درخواست نویسنده اعتنا نکردهاند، بهخصوص که نسخه رساله که برای اعتضاد السلطنه فرستاده شده، با الفبای اختراعی آخوندزاده بوده و فضلای ایران در آنوقت اینگونه نغمات را ناساز میدانستهاند. نسخهای هم از این رساله را مؤلف به خط معمول فارسی به توسط کاتبی نوشته و به میرزا عبد الوهاب، نایب الوزراء 7 هدیه داده است.
روزنامه دولت ایران
در اوایل سال 1288 ه.ق که علیقلی میرزا اعتضاد السلطنه درگذشت، اداره روزنامجات به محمد حسن خان صنیع الدوله که بعدا لقب اعتماد السلطنه گرفت، واگذار شد و در تاریخ یکشنبه 11 محرم آن سال نخستین شماره روزنامه دولت ایران، که نویسنده آن اابتدا میرزا علی نائینی و بعدها تا حدود سال 1400 ه.ق میرزا محمد حسین ادیب فروغی (ذکاء الملک) و بعد میرزا علی محمد خان مجیر الدلوه بود، انتشار یافت.
اینروزنامه طبق اعلامیه مندرج در آغاز شماره اول بهجای سه روزنامه دولتی، ملتی و علمی، که سابقا زیر نظر وزارت علوم و مدرسه دار الفنون اداره میشد منتشر گردیده و در حقیقت زبان رسمی دولت و مشتمل بر اخبار دربار، فرامین شاهی، احکام عزل و نصب، تعیین عناوین و مقامات و بخصوص شرح اعمال پادشاه از اسلام و بار عام و شکار و سیر و سیاحت و عزاداریهای محرم و ستایش از شاه و درباریان بوده است.
روزنامه ایران تا شماره 877 به مدیریت محمد حسن خان صنیع الدوله (اعتماد السلطنه) بوده و پس از درگذشت او (شوال 1313 ه.ق) با لقب اعتماد السلطنه، به محمد باقر خان ادیب الممالک برادرزاده محمد حسن خان 2l واگذار گردید 8. و از محرم سال 1321 ه.ق تحت تعهدی میرزا محمد ندیم السلطان (ندیم باشی سابق) که در آن تاریخ وزارت انطباعات داشته، با نام روزنامه ایران سلطانی منتشر گردیده است.
روزنامه رسمی ایران از سال 1267 ه.ق، که طی آن نخستین روزنامه دولتی در ایران دایر شده، تا سال 1324 ه.ق پنجاه و هفت سال دوام داشته و در آن سال تعطیل شده است.
دو روزنامه به زبان فرانسه
در سال 1292 ه.ق میرزا حسین خان سپهسالار درصدد برآمد که برای معرفی کشور ایران به ملل خارجه به دستیاری بارن دو نرمان، مهندس بلژیکی، روزنامهای به زبان فرانسه دایر کند و شماره یکم اینروزنامه به دو زبان فارسی و فرانسه به نام «وطن» در تاریخ شنبه نهم محرم 1293 ه.ق (پنجم فوریه 1876 م) از چاپ بیرون آمد اما چون مقاله اول آن را که دم از آزادی و برابری میزد برای سلطان مستبدی مثل ناصر الدین شاه، که خود را ظل الله و مالک الرقاب میپنداشت و تاب تحمل هیچگونه اظهار نظری را از ناحیه هیچکس در امور کشور نداشت، خواندند و از مضمون آن مطلع شد دستور توقیف آن را داد و بارن دونرمان «مهندس مخصوص دولت علیه ایران» مورد بیمهری شاه قرار گرفت. از اینروزنامه که از آن یک شماره بیشتر انتشار نیافته، نمونهای در دست نیست.
بعد از وطن روزنامه دیگری به زبان فرانسه به نام «صدای ایران» انتشار یافت. نویسنده و مدیر آن دکتر مورل فرانسوی بود و روزنامه از 21 مارس 1885 م (رجب 1302 ه.ق) تا 15 فوریه 1888 م (رجب 1305 ه.ق) دایر بود.
در زمان صدارت میرزا حسین خان سپهسالار و به دستور وی نشریهای به نام «روزنامه نظامی علمیه و ادبیه ایران» توسط کارکنان «مدرسه مبادله اتاماژور» که تازه تأسیس یافته بود، منتشر شد که شماره اول آن تاریخ 29 ذی القعده 1293 ه.ق داشت و ظاهر تا سال 1296 ه.ق دایر بود تا در آن
سال روزنامه دیگری که نیز بیشتر از فنون جنگی سخن میراند، به نام «مریخ» جانشین آن شد. از اینروزنامه جمعا 18 شماره انتشار یافت که شماره اول آن تاریخ 5 محرم 1296 ه.ق و شماره آخر تاریخ جمادی الاخر 1297 ه.ق داشت.
در همان سال 1293 ه.ق، روزنامه دیگری که بیشتر مطالب آن علمی بود، به نام «روزنامه علمی»، توسط محمد حسن خان صنیع الدوله (اعتماد السلطنه) دایر گردید.
از اینروزنامه 64 شماره منتشر شد که با شماره مورخ 22 ذی الحجه 1293 ه.ق آغاز و به شماره 23 جمادی الاخر 1297 ه.ق پایان مییافت. محمد حسن خان در سال 1295 ه.ق روزنامه دیگری، که جنبه نیمه رسمی داشت و از هرگونه فایدهای عاری بود بنام «اطلاع» منتشر کرد.
علیقلی خان مخبر الدوله وزیر انطباعات، نیز در سال 1299 ه.ق هنگام اشتغال به ریاست دار الفنون به همچشمی اعتماد السلطنه، روزنامهای به نام «دانش»، در دار الفنون انتشار میداد که نویسنده آن میرزا کاظم، استاد معروف شیمی بود. از اینروزنامه هر ماه دو شماره و رویهمرفته 14 شماره انتشار یافت که شماره اول آن تاریخ 23 رجب 1299 ه.ق و شماره آخر آن تاریخ 16 صفر 1300 ه.ق داشت.
روزنامه شرف (شرافت)
در غره محرم سال 1300 ه.ق نشریه ماهانه مصوری به نام شرف در تهران منتشر شد که بانی آن محمد حسن خان اعتماد السلطنه بود. روزنامه شرف تا سال 1309 ه.ق دوام داشت و جمعا 87 شماره از آن منتشر گردید و بعد در اوایل سلطنت مظفر الدین شاه، به سال 1314 2l ه.ق دوباره به نام شرافت به وسیله محمد باقر خان اعتماد السلطنه، انتشار یافت.
روزنامه شرف و جانشین آن شرافت تصاویر بسیار زیبائی از اعیان و شاه و اشراف مملکت و رجال دولت با شرح احوال آنها منتشر میکردند. تصاویر روزنامه شرف به قلم میرزا ابو تراب خان غفاری، پسر میرزا بزرگ و بردار هنرمند معروف، میرزا محمد خان کمال الملک، و تصاویر روزنامه شرافت به قلم مصور الملک ترسیم میشد و وجه امتیاز این دو روزنامه همان تصاویر بود.
روزنامه تربیت
در سال 1314 ه.ق، که اوایل سلطنت مظفر الدین شاه بود، روزنامه هفتگی «تربیت» در تهران منتشر شد. نویسنده آن میرزا محمد حسی فروغی از منشیان و شعرای درباری بود. در اینروزنام مقالات و ترجمههای مفید و پاورقیهای گوناگون به قلم میرزا محمد علی خان فروغی، فرزند مدیر روزنامه و دیگران چاپ میشد و روی هم رفته از نظر ادبی بیارزش نبود. اما لحن چاپلوسانه و ستایشگرانه آن به مقدار زیادی از اهمیت و اعتبار آن میکاست.
روزنامه تربیت در 434 شماره از روز پنجشنبه 11 رجب 1314 ه. ق تا روز پنجشنبه 29 محرم 1325 ه.ق با چاپ سنگی طبع و توزیع گردیده است.
روزنامه خلاصه الحوادث
در عهد سلطنت مظفر الدین شاه نخستین روزنامه یومیه ایران که خلاصه الحوادث نام داشت، به سال 1316 ه.ق به قطع متوسط چهار صفحهای، در تهران، انتشار یافت. اینروزنامه رسمی و دولیت بود و به وسیله وزارت انطباعات هفتهای پنج روز منتشر میشد. در اینروزنامه علاوه بر اخبار داخله خبرهای تلگرافی خارجه نیز درج میشد، بدین قرار که اداره روزنامه تلگرافات اروپا را که خبرگزاری رویتر با سیم انگلیسی به هند میفرستاد، از سفارت انگلستان دریافت و خلاصهای از آنها را در یکطرف روزنامه چاپ میکرد.
«خلاصه الحوادث» از روز دوشنبه 14 جمادی الاخر 1316 ه.ق که مصادف با روز میلاد شاه بود، قریب پنج سال بلاانقطاع تا روز سهشنبه دوم شوال 1321 ه.ق در 995 شماره انتشار یافته است.
روزنامه حکیم الممالک
حتی خود ناصر الدین شاه هم وقتی به هوس روزنامهنگاری افتاد و روزنامهای انتشار داد که تمام مطالب آن را خود مینوشت ولی مدیریت آن را به ظاهر حکیم الممالک به عهده داشت.
اینروزنامه در واقع سفرنامه یا مجموعه یادداشتهای روزانه شاه در سفر اول خراسان است. از روز یکشنبه پانزدهم ذیحجه 1283 ه. ق تا روز یکشنبه بیست و دوم جمادی الاولی 1284 ه.ق یعنی روزی که به سلطنتآباد مراجعت کرده است. اینروزنامه یا سفرنامه با خط نستعلیق خوش و با تصاویر به قلم میرزا بزرگ غفاری (پدر کمال الملک) در 485 صفحه چاپ سنگی شده است.
سالنامهها
در سال 1291 ه.ق، اعتماد السلطنه از طرف شاه به ترتیب و ترکیب نخستین سالنامه فارسی مأمور گردید و به گفته خود «آلماناکی» بس نغز و نیک تلفیق داده مطبوع و منتشر ساخت، مشتمل بر هیئت دربار دولت علیه ایران و سایر ملحقات و منضمات آن و رئوس عناوین سایر دول دنیا به علاوه فواید عظیمه دیگر و…توفیق 9 سال ایجاد آلماناک مزبور با سال بعضی از 2l تواریخ مشهور عالم و ضبط تواریخ و وقایع عظیمه عالم…و تعداد نفوس رعایای هردولت و تشخیص محصول نباتی و معدنی و حیوانی و موازنه دخل و خرج و تعیین قرض جدید و استعداد لشکربری و بحری هر مملکت از قسمتهای سیاره ارض 10.
پس از آن همچنین رسم شد که در پایان هر کتابی از کتب اعتماد السلطنه او راقی به نام سالنامه چاپ میشد و در آن او راق از سازمان کشوری مراتب و مناصب، عزل و نصب نام فرماندهان و سرداران و شاهزادگان و غیره سخن میرفت و کتاب الماثروا آثار تألیف اعتماد السلطنه که در سال 1306،1307 ه.ق به طبع رسیده در واقع خلاصهای است از قسمتی از آن سالنامهها.
مطالب مرتبط
