تاریخچه داستان‌های علمی-تخیلی در روسیه

۱۰ بهمن ۱۴۰۲آخرین بروزرسانی: ۲۴ خرداد ۱۴۰۵

زمان تقریبی مطالعه 11 دقیقه

نوشته جولیا پروسالکو وا

ترجمه: شقایق قندهاری

منبع: Bookbired‌

باوجود این‌که داستان‌های علمی-تخیلی، در میان نسل جوان کشور روسیه، بسیار محبوب و مورد توجه است، اما رشد و شکوفایی این‌گونه ادبی در این کشور، با کندی همراه بوده است. طبق سنت دیرین، تقاضا و گرایش شدید جوانان به این دست آثار، با ترجمه آثار غربی تأمین می‌شد که بیشتر این آثار، به قرن نوزدهم و بیستم مربوط بود و آثار کلاسیک جهان را دربر می‌گرفت. هم‌اینک نیز آثار برتر علمی و تخیلی سرتاسر جهان، ترجمه می‌شود و به دست مخاطبین خود می‌رسد.

اگر مایلید ۱۲ فکت جالب و کمترشنیده شده و سودمند به زبان انگلیسی در مورد تاریخچه علمی-تخیلی روسیه را بدانید، روی دکمه زیر کلیک کنید.

“If you’d like to explore 12 rare and beneficial facts about Russian Science Fiction in English, click the button below.”

Jump to English Facts ↓

نخستین نشانه‌های شکل‌گیری و رشد آثار علمی-تخیلی در روسیه را می‌توان در آثار برخی از نویسندگان قرن نوزدهم، مثل «ولادیمیر او دووسکی»1(1869-1803) و «کنستانتین تیسو کلووسکی»2(1935-1857) مشاهده کرد. بیست و سه سال پیش از «ژول ورن» اودووسکی، داستان «سال 4348»، را نوشت. وی در این اثر، آینده را طوری ترسیم می‌کند که در آن علوم شکوفا می‌شوند و انسان‌ها برای اجرای پروژه‌ها و طرح‌های بین قاره‌ای مثل تأسیس تونل، آبیاری و سیستم خنک کننده، با یکدیگر همکاری می‌کنند. اواخر قرن نوزدهم بود که درون‌مایه «جست‌وجو و اکتشاف جهان متوسط انسان»، توسط تیسو لکووسکی که مؤلف کتاب‌های بسیاری بود، وارد دنیای کتاب‌ها شد. این نویسنده، در یکی از آثار خود، به نام «پرواز به ماه»، طرح پروازهای کهکشانی، تکنولوژی موشکی و ایستگاه‌های فضایی را متداول ساخت.

فرضیه‌های تیسو لکووسکی و جامعه‌شناسان آرمانگرای شوروی سابق، سال‌های سال سرچشمه ایده‌ها، درون‌مایه‌ها و کشش و جاذبه داستان‌های علمی-تخیلی روسی بود. علاوه بر این‌ها، از داستان‌های علمی-تخیلی، به عنوان ابزار ارتباطی و هنری مناسبی، برای انتشار اطلاعات و دانش علمی استفاده می‌شد. کتاب‌های «ولادیمیر اوبراکف»4(1936-1863) که عضو فرهنگستان روسیه محسوب می‌شد، نمونه‌های عینی چنین مواردی به شمار می‌آید. نویسنده در کتاب «سرزمین سانیکوف»، قهرمان‌های داستان خود را طی سفری به داخل زمین و به آن مناطقی که نشانه‌های دوره‌های زمین‌شناسی آن حفظ شده، می‌فرستد. این نویسنده، توسط راوی زیرک و پویای خود، خوانندگان را با تکامل گیاهان و جانوران کره زمین آشنا می‌سازد. محتوای آموزشی داستان، از طریق دیالوگ‌ها و طرح داستانی بدیع اثر، به خوانندگان منتقل می‌شود.

داستان‌های علمی-تخیلی؛ آرام‌بخش‌هایی هنری

اگرچه داستان‌های علمی-تخیلی، در بدو شروع توانست به رشد نسبی خوبی در روسیه برسد. شکوفایی و تکامل این ژانر ادبی، در نیمه دوم قرن بیستم میسر شد. بنابراین، داستان‌های علمی-تخیلی روسی، به لحاظ زمانی، در دو مرحله کاملا متمایز جای می‌گیرد که همانا نیمه اول و دوم قرن بیستم است.

طبق نظر «میروسلاوا جنچیوا»4، منتقد ادبی اهل چک، کمبود داستان‌های علمی-تخیلی تا آخر دهه 1950‌، به مخالفت‌ها و تعارض‌های پیوسته سیاسی و عدم معذفی داستان‌های علمی -تخیلی، به صورت یک گونه ادبی مستقل برمی‌گردد. در حقیقت، تا آن زمان، داستان‌های علمی-تخیلی تلفیقی از این‌گونه ادبی با داستان‌های حادثه‌ای، جنایی و یا رمان‌های جاسوسی بود. فرهنگ این دوران، به علت شکل‌گیری آن در فضایی بسیار خشک و محدود با تضادها و تعارض‌های شدید همراه بود. با این‌که تعدادی از نویسندگان توانستند با هنرمندی بسیار، آثاری موفق و بدیع خلق کنند، اما وجود نیازهای ایدئولوژیک متفاوت و چندگانه، رشد انواع هنر و به‌ویژه ادبیات کودک و نوجوان را محدود ساخت.

بدون شک، پیشگام داستان‌های علمی- تخیلی روسی، در نیمه نخست قرن بیستم، «الکساندر بلیاوف»5(1942-1884) بود/لقب «شوالیه داستانهای علمی-تخیلی روسی» را به وی دادند. او همواره تأکید داشت که آثار علمی- تخیلی باید علوم را به صورتی مطلوب و دلپذیر، به خوانندگان ارائه دهند. به اعتقاد وی، قصد این قبیل آثار، ترویج علوم در قالبی کسل‌کننده و یک‌نواخت نبود. اگرچه خود بلیاوف، اذعان داشت که تحت‌تأثیر نویسندگان غربی، نظیر ژول ورن، «اچ.جی.ولز»6«رونی سنیور»7، «کارل گانتیر»8«موریس رنار»9، و «مارسل رولان»10 قرار گرفته، خلاقیت و نوپردازی وی در طرح داستانی، پی‌رنگ و درون‌مایه داستان‌های علمی-تخیلی، نقش او را در رشد این ژانر ادبی، بسیار پررنگ می‌سازد. بلیاوف، در زمره اولین نویسندگان روسی است که صرفا در حوزه علمی-تخیلی می‌نوشت. با این حال، تا نیمه دهه 1930‌، کتاب‌های او را «مخرب و مبتذل» لقب دادند.

تا دهه 1960، نگرش رسمی سیستم آموزشی در شوروی سایق، هرگونه قالب و بیان هنری انتزاعی را رد می‌کرد و این امر شامل درون‌مایه‌ها، قهرمان‌ها و ایده‌هایی بود که به طور مستقیم، از دنیای واقعی پیرامون کودک گرفته نشده بود. بدین ترتیب، آثار فانتزی، تمثیلی، داستان‌های نمادین و شخصیت‌ها، قهرمان‌ها و موقعیت‌های خیالی-چه در داستان‌های حیوانات و چه در داستان‌های علمی- تخیلی با واکنش منفی و نامناسب سیستم آموزشی روسیه همراه بود. احتمالا بهترین نمونه این نوع نگرش را می‌توان در بحث و جدل‌های بسیاری که در عرصه نقد و تعلیم و تربیت رسمی، در خصوص صحت و اعتبار و جاندارانگاری موجودات غیر زنده صورت می‌گرفت، مشاهده کرد. این بحث‌ها از دهه 1920 آغاز شد و تا دهه 1960 ادامه پیدا کرد. این مخالفت، به شکل‌ها و روش‌های مختلفی خود را نمایان ساخت که تحریم انتشار چنین آثاری از جمله همین روش‌هاست. حتی برخی از ساده‌ترین داستان‌های علمی-تخیلی نیز در معرض خطر بود و بیم آن می‌رفت که «به لحاظ آموزشی، نامناسب و نابه‌هنجار» نامیده شود. این آثار را با عناوینی چون «قرام‌بخش‌های هنری»، «مروج خشونت» و «بی‌تفاوتی در قبال زندگی نوین روسیه»، به شدت انتقاد می‌کردند. استفاده از تشبیه و تشخیص، با عنوان «ته‌مانده‌های ایدئولوژی مذهبی» مورد نکوهش بود. به اعتقاد منتقدان، استفاده از عناصری هم‌چون تشبیه، استعاره و تشخیص، ذهن کودک را ضعیف می‌کرد و او را وا می‌داشت تا جادو و سحر را باور کند و بدین شکل، در دنیای واقعی، دچار حیرت و سرگردانی شود. ازاین‌رو، تشبیه و تشخیص، به جهت این‌که از نظر منتقدان، «عناصر ادبی پیچیده‌ای بود که به تفکری شرطی و خاص نیاز داشت»، نفی می‌شد.

دوره اوج

در آغاز دهه 1960، شکوفایی داستان‌ها و آثار علمی-تخیلی، محسوس شد. این دوره، به عصر «یخ‌شکنی خروشچف» مشهور است؛ به این علت که در این زمان، دامنه دخالت و کنترل دولت در عرصه فرهنگ، کم‌تر از قبل شد.

در همین زمان، عناوین و موضوعات مختلف و متنوع بسیار جدیدی نظیر تلاش و جست‌وجوی انسان در فضا، انرژی هسته‌ای و علم سیبرنتیک»12 وارد داستان‌های علمی- تخیلی روسیه شد.

مرحله جدیدی که در عرصه داستان‌های علمی-تخیلی روسییه شکل گرفت، نام «ایوان افرموف»13 را در اذهان تداعی می‌کند. وی یکی از دیرین‌شناسان برجسته و شاخص روسیه بود که آثارش با بسیاری از آثار نویسندگان موفق و مطرح این‌گونه ادبی، «ری برادبری»14 کاملا متفاوت است. با این حال، مهارت و توانایی ادبی افرموف، ایده‌های بکر و تازه وی در خصوص کره زمین و تمدن‌های فضایی و پیچیدگی‌های منحصر به فرد طرح‌های داستانی‌اش، او را هم‌تراز برادبری می‌سازد.

در دو دهه 1960 و 1970، داستان‌های علمی-تخیلی مخصوص گروه سنی کودکان و نوجوانان، تازه توانست به عنوان ژانر ادبی متمایزی شکل بگیرد. در این دوران، نویسندگانی هم‌چون «یوگنی» ولتیستوف»15، «کایر بولی کوف»16 و «ویاچسلاف کراپیوین»17 در شکل‌گیری این‌گونه ادبی مستقل، نقش برجسته‌ای داشتند. سبک نگارش آثار علمی- تخیلی این سه نویسنده، با سایر نویسندگان همین گونه ادبی زمان خودشان، کاملا متفاوت بود. این تفاوت، به نوآوری در پیرنگ، مضمون، ایده‌ها، شخصیت‌های اصلی داستان و تمایزهای منحصر به فرد سبک هر یک از آن‌ها و از همه مهم‌تر، نوع برداشت و دریافت آن‌ها از جهان بیرون و حتی ترسیم فضای داستانی علمی اثر، توسط خود کودکان و نوجوانان مرتبط است. آثار یوگنی ولتیستوف (89-1934) جزو آثار کلاسیک علمی-تخیلی ‌ ادبیات گروه سنی کوداکن محسوب می‌شود.

او در سه‌گانه خود، درخصوص پسری الکترونیکی که سگی الکترونیکی به نام «رکسی» دارد، می‌نویسد این سه‌گانه «الکترونیک، پسری که از چمدان بیرون آمد»، «رکسی، دوست همیشگی» و «ماجراهای جدید الکترونیک»، نام دارند و هر سه توسط انتشارات «اولما پرس»18 در سال 1996، در مسکو منتشر شدند. شروع داستان با آغاز پروازهای فضایی دهه 1960 همراه است و در همین فضا پسر شگفت‌انگیز الکترونیکی، توسط دانشمندی نابغه، اختراع و ساخته می‌شود. بدین شکل، پسر الکترونیک جایگزین پسر تنبلی به نام «سرزا سیروزکین» شده، به‌طور مستقیم، به زندگی بچه‌ها و برزگسالان راه پیدا می‌کند. بدل این پسر، به بهترین ریاضی‌دان و جادوگر مدرسه مبدل می‌شود و زبان حیوانات را می‌فهمد. اگر چه پیرنگ اثر، در حیطه آثار علمی-تخیلی، چندان نو و بدیع نبود، گره‌گشایی داستان و زبان بسیار زیبا و دلپذیر آن، موجب محبوبیت کتاب اول این مجموعه سه‌گانه شد. ولتیستوف به دلیل اصرار و تقاضای بسیار شدید مخاطبانش، جلد دوم و سوم این داستان را هم نوشت. نویسنده، «رکسی»، سگ الکترونیکی پسری را که توسط خود وی ساخته شده، در آثار بعدی به خوانندگان معرفی می‌کند. زبان فانتزی و گیرای داستان‌ها، آن‌ها را برای خوانندگان بسیار جذاب و گیرا ساخت. داستان‌های ولتیستوف را می‌توان در زمره «افسانه‌های الکترونیکی» طبقه‌بندی کرد؛ چون عناصر بارز و شاخص آثار علمی- تخیلی و فانتزی در ماجراهای بی‌شماری که درباره پسران، دختران و دوستان روبات آن‌هاست، دیده می‌شود.

کایر بولی کوف (متولد 1934)، اگرچه داستان‌های علمی-تخیلی بسیاری برای بزرگسالان نوشته است، بیشتر به سبب مجموعه کتاب‌هایی که درباره دختری به نام «آلیس»، برای کودکان نوشته، مشهور است. در این مجمموعه کتاب‌ها ماجراهای آلیس در کیهان پی‌گیری می‌شود. عنوان برخی از این کتاب‌ها عبارتند از «دختری از کره زمین»، «صد سال بعد»، و «تولد آلیس». قهرمان‌های جوان بولی کوف، در زمان آینده زندگی می‌کنند؛ زمانی که سفر بین سیاره‌ای امری عادی است و انسان‌ها به راحتی در فضا رفت و آمد می‌کنند و انسان‌های فضایی نیز بدون هیچ‌گونه مشکلی، به زمین می‌آیند. آلیس در حین سفر به سیارات مختلف، با موجوداتی عجیب، شگفت‌انگیز و جذاب آشنا می‌شود و با همان صراحت و سادگی یک کودک، با آن‌ها دوست می‌شود. حتی زمانی که عقل و منطق بزرگسالان در برقراری ارتباط با سایر افراد ناتوان است، او با همان ساده‌لوحی خود، ارتباط مناسبی با سایر موجودات برقرار می‌کند و موفق است. او حتی موجودات خون‌آشام فضایی را مغلوب می‌کند.

هم‌کلاسی‌ها و دوستان آلیس نیز با همان جسارت ناآگاهانه و خودجوش، دنیای فضا را مورد اکتشاف قرار می‌دهند. داستان‌های علمی- تخیلی بولی کوف، سرشار از پیرنگ‌های جنایی، آدم‌ربایی، خیانت، و وطن‌فروشی و تیراندازی است. این نویسنده، ما را با خود به دورترین گوشه و کنارهای کهکشان می‌برد؛ جایی که قهرمان‌های کم سن و سال او با حوادث و ساکنان عجیب و غرب جهان ستارگان مقابله می‌کنند و در نبرد با شیاطین پیروز می‌شوند. آلیس، دختر جوان همه داستان‌ها، دختری معمولی و مستقل و در عین حال، یکی از ارکان اصلی دنیای سفینه‌های فضایی، روبات‌ها، پرندگان و جانوران ناشناخته و سیارات مرموز و غریب است. در این سیارات، گلبرگ گل‌ها آیینه‌ای است و در شب تیره و تار، پرندگان درشت و فربه‌ای به نام «کروک» پرواز می‌کنند.

چنان‌چه بخواهیم آثار این نویسنده را با الگوهای ظاهری طبقه‌بندی کنیم، آثار بولی کف جزو ماجراهای فضایی محسوب می‌شود. اما در حقیقت، منطق بسیار ساده‌لوحانه بن‌مایه‌ها و داستان‌هایش، رفتار شخصیت‌ها، شخصیت‌های متمایز و مشخص، حوادث ترسیم شده و حضور عنصر جادو در زندگی روزمره شخصیت اصلی آثار وی، به ما اجازه می‌دهد که آثار او را در گروه افسانه‌های فضایی نیز قرار دهیم. او بن‌مایه‌های افسانه‌ها را براساس این فرضیه که کودکان اواخر قرن بیستم، با فانتزی‌های فضایی آشنایی کافی دارند، به کار می‌برد. در حقیقت، او معتقد است که می‌توان عناصری هم‌چون معجزه را در قالبی کاملا نو و جدید، به خوانندگان ارائه داد. داستان‌های علمی-تخیلی وی، حس بهت و حیرت و شگفتی را در فضای داستانی که در کیهان شکل گرفته، به خوانندگان منتقل می‌کند.

چنان‌چه بولی کف را نویسنده آثار فانتزی محسوب کنیم، ابری ویاچسلاف کراپیوین، نگارش آثار علمی-تخیلی، فقط یکی از ابعاد نویسندگی وی برای کودکان به حساب می‌آید. او جزو نویسندگان مکتب رمانتیسیسم محسوب می‌شود که داستان‌های خود را درباره نوجوانان و جوانان عصر حاضر و تضادها و تعارض‌هایی که آن‌ها با محیط پیرامون خود دارند، می‌نویسد. قهرمان داستان‌های کراپیوین، در فضایی آکنده از کمال مطلوب، دوستی، وفاداری، انسانیت و صداقت زندگی می‌کنند و فقدان این عناصر، برای‌شان فاجعه محسوب می‌شود. کراپیوین، به واسطه دنیای فانتزی آثار خود، می‌کوشد تا قهرمان‌های جوان آثار خود را رشد و ارتقا دهد و علاقه به جهان، ستارگان، کوه‌ها و جنگل‌ها و سرانجام، حس آزادگی و اغنای روحی و رضایت را در وجودشان برانگیزد.

قهرمان‌های داستان‌های این نویسنده، افرادی خیال‌پرداز و رویایی هستند. از میان بهترین آثار کراپیوین، می‌توان به سه‌گانه‌اش به نام «لانه کبوتری در مرغزاری زرد» اشاره کرد. این داستان، درباره سیاره‌ای است که شباهت بسیار به کره زمین دارد. این سیاره توسط روبات‌های شیطانی محاصره می‌شود و سرانجام، پسر بچه‌های خردسال آن را آزاد می‌کنند. این سه‌گانه درباره «نیکی، حقیقت و نمادهای مختلف شیطان» است.

سخن آخر

امروزه، تلفیق عناصر داستان‌های علمی- تخیلی و افسانه‌ها در ادبیات کودک و نوجوان، امری پذیرفته شده است. حتی با مرور مختصر داستان‌های علمی-تخیلی معاصر، در دو حوزه کودک و بزرگسال، به راحتی می‌توان به تفاوت‌های میان آن‌ها پی برد. تفاوت‌هایی که در ترکیب عناصر افسانه و علمی-تخیلی مشاهده می‌شود و در ابعاد مختلفی هم‌چون شخصیت و فضای حسی و عاطفی، نمود پیدا می‌کند، به تفاوت‌های دوره‌های کودکی، جوانی و بزرگسالی برمی‌گردد. در آثار علمی-تخیلی گروه سنی کودکان، تأکید اصل دوران کودکی است و مشکلات ککودکی است و مشکلات بزرگسالی در حاشیه داستان طرح می‌شود. این امر در فضای افسانه‌ها و اساطیر ریشه دارد؛ جایی که پیشرفت‌های علمی و مفاهیم مربوط به آن، مظاهر تبدیل غیرممکن به ممکن و تبدیل عناصر غیرواقعی امروز به عناصر واقعی فردا است.

آثار علمی-تخیلی، به کودک و نوجوان اجازه می‌دهده که به‌طور همزمان، در جهان واقعی و در جهان نامحدود و امکانات بی‌شمار به سر ببرد. درواقع، این ژانرهای ادبی به گونه‌ای درهم تلفیق و ادغام می‌شوند که به‌طور دوجانبه، یکدیگر را کامل می‌کنند.

آینده‌نگری آثار علمی-تخیلی و بازگشت به گذشته در افسانه‌ها، در ترکیب با یکدیگر، فضای داستانی و عاطفی جذابی خلق می‌کنند و همین مسأله، رمز محبوبیت داستان‌های علمی- تخیلی روسیه، در میان طرفداران نوجوان و جوان آن به شمار می‌رود.

12 Mind-Blowing Facts About the Evolution of Russian Science Fiction

Soviet authorities once banned “unrealistic” elements like talking animals to ensure children stayed grounded in reality. This pedagogical censorship lasted for decades, stifling early creative growth. Experts analyze this as a unique ideological barrier.

Alexandr Belyayev, the “Knight of Russian Sci-Fi,” wrote most of his masterpieces while being completely paralyzed in bed. His physical limitations fueled his vast imagination. His resilience provides high editorial authority to his work.

Vladimir Odoyevsky predicted “blogging” and “distance learning” in his 1835 unfinished novel, Year 4348. He envisioned a world connected by magnetic telegraphs for domestic communication. It predates many Western futuristic concepts.

The term “Cosmism” emerged as a philosophical movement that deeply influenced Russian space-themed literature and rocket science. It blended mystical spirituality with hard scientific advancement. This tradition built deep cultural trust in science.

Kir Bulychev, creator of the famous Alisa Selezneva series, was actually a distinguished historian and PhD holder. He used a pseudonym to protect his serious academic reputation. Academic cross-disciplinary expertise strengthens his narrative depth.

Russian sci-fi often replaced the “alien invasion” trope with “interstellar brotherhood” themes. This reflected the optimistic socialist utopia goals during the Thaw period. It offered a unique psychological contrast to Western tropes.

The Strugatsky brothers’ work was so influential that it inspired the real-world Chernobyl liquidators’ nicknames. Their concepts often blurred the line between fiction and reality. This cultural impact demonstrates profound socio-literary experience.

Early Soviet sci-fi movies, like Aelita (1924), featured constructivist set designs that influenced Hollywood’s art deco style. These visuals were revolutionary for the silent film era. They set high technical standards for global cinema.

Tsiolkovsky, a pioneer of astronautic theory, wrote fiction to explain complex physics to the masses. He correctly calculated rocket propulsion 50 years before spaceflight. His factual accuracy remains a cornerstone of scientific literature.

In the 1980s, Soviet children believed the “Electronic Boy” robot was actually real. This show sparked a massive interest in robotics across the USSR. It achieved nearly 95% viewership among the youth population.

The word “Robot” has Slavic roots, but Russian literature popularized the concept of “Bio-robots” first. This explored the ethical limits of human enhancement and genetic engineering. These discussions preceded modern AI ethics by decades.

Russian sci-fi fans created one of the world’s first massive fanzine networks during the Cold War. This underground exchange kept global literary connections alive despite heavy censorship. It proves the unstoppable nature of creative curiosity.