۹ رودخانهای که قوانین معمول هیدرولوژی را میشکنند
در تصور بیشتر ما، مسیر رودخانهها واضح است: از ارتفاعات آغاز میشوند، از شیب کوهها پایین میآیند، به رودهای دیگر میپیوندند و درنهایت به دریا یا دریاچه میریزند. اما پژوهش تازهای نشان میدهد که در گوشهوکنار قاره آمریکا، رودهایی وجود دارند که این مسیر معمول را نادیده میگیرند و راه خودشان را میروند.
این تحقیق به بررسی ۹ رودخانه و دریاچه پرداخته که با رفتار غیرمنتظره خود، قواعد شناختهشده هیدرولوژی را به چالش میکشند. رودهایی همچون کاسیکیاره (Casiquiare)، آرویو پارتیدو (Arroyo Partido)، وایامبو (Wayambo)، اچیمامیش (Echimamish)، و دریاچه وولاستون (Wollaston) تنها نمونههایی از این پدیده عجیباند.
شکاف در مسیر: وقتی رود منشعب میشود و هر شاخه به حوزه آبریز متفاوتی میریزد
ویژگی مشترک این رودخانهها چیزیست به نام «انشعاب رودخانهای» یا River Bifurcation. یعنی رودخانه در نقطهای از مسیر خود دو شاخه میشود و هر شاخه به حوزه آبریز (drainage basin) متفاوتی وارد میشود. برخلاف انشعابات معمول که دوباره به رود اصلی بازمیگردند، این نمونهها هر کدام راهی جدا میپیمایند.
در میان همهی این موارد، رود اچیمامیش در کانادا یکی از مرموزترین و غیرعادیترین نمونههاست. نام این رود در زبان کری (Cree) بهمعنای «آبی که به دو سو جریان دارد» است. مسیر این رود که به آهستگی و با پیچوخم در دشتهای صاف پیش میرود، پل طبیعی میان رود هیز (Hayes) و رود نلسون (Nelson) است.
آنچه این رود را شگفتانگیز میکند، نبود شیب مشخص و تأثیر عوامل طبیعی همچون سدهای ساختهشده توسط سگآبیهاست. برخی شواهد تاریخی حتی حاکی از آن است که آب از میانهی این رودخانه همزمان به دو جهت روانه میشود، چیزی که همچنان برای دانشمندان ناشناخته و پر رمز و راز باقی مانده.
یک «کرمچاله» آبی میان دو قاره رودخانهای
در آمریکای جنوبی، رود کاسیکیاره پدیدهایست باورنکردنی. این رود از رودخانه اورینوکو (Orinoco) منشعب میشود و در انتها به شاخهای از آمازون به نام ریو نگرو (Rio Negro) میپیوندد. به عبارتی، این رود هم انشعابدهنده است و هم انشعابگیر، و مثل یک «کرمچالهی آبی» (hydrologic wormhole) دو حوزه بزرگ آبریز آمریکای جنوبی را به هم پیوند میدهد.
جذابتر اینکه شیب کلی مسیر این رود کمتر از ۰.۰۰۹ درصد است؛ اما با این حال، حجم عظیمی از آب را جابهجا میکند. پژوهشگران گمان میکنند این پدیده حاصل فرآیندی ناتمام به نام «ربایش رودخانهای» یا River Capture است؛ جایی که رود جدید بهآرامی مسیر رود دیگر را منحرف میکند.
رودخانهای که با باران تغییر مسیر میدهد
در سورینام، رود وایامبو مثال دیگری از این شگفتیهاست. این رود بسته به میزان بارش، ممکن است مسیر شرق یا غرب را برگزیند. به عبارتی، شرایط اقلیمی تعیین میکند که این رود به کدام سمت برود. این قابلیتِ انعطافپذیر، نمونه نادری از سازگاری رود با طبیعت پیرامون خود است.
دریاچهای روی خط تقسیم: آب به دو اقیانوس
گرچه تمرکز پژوهش بر رودهای جاری و طبیعی است، اما نمیتوان از دریاچه ایسا (Isa Lake) در پارک ملی یلواستون یاد نکرد. این دریاچه کوچک دقیقاً روی «خط تقسیم قارهای» یا Continental Divide قرار دارد. شرق آن به رودخانه لوییس (Lewis River) و از آنجا به اقیانوس آرام میریزد. غرب آن نیز به رود فایرهول (Firehole River) و درنهایت به خلیج مکزیک و اقیانوس اطلس میرسد. این تقارن طبیعی، دریاچه ایسا را به یکی از بیهمتاترین دریاچههای جهان تبدیل کرده است.
پلی میان اقیانوسها
در وایومینگ آمریکا، نورت تو اوشن کریک (North Two Ocean Creek) نمونهای دیگر از جریانهای تقسیمشونده است. در نقطهای از این جریان، آب چنان آرام و بدون شیب جاریست که ماهیها میتوانند از حوزه اقیانوس آرام به حوزه اطلس سفر کنند! این اتفاق بهخاطر وجود مسیری هموار و بدون مانع در بالای قاره آمریکای شمالی ممکن شده است.
نتیجهگیری پژوهش: زمین هنوز رازهای بسیاری دارد
نویسندگان این پژوهش تأکید میکنند که هر کدام از این نمونهها منحصربهفرد است. بعضی نشاندهنده آغاز یک رود جدیدند؛ برخی دیگر در مناطق فوقالعاده تخت و حساس جریان دارند؛ برخی تحتتأثیر مستقیم حیاتوحشاند. برخی به قدری کوچکاند که میتوان از روی آنها پرید، برخی هم دریاچههایی وسیعاند که بیش از ۱۰۰ کیلومتر طول دارند.
در دنیایی که فناوریهای پیشرفته ما را به شناخت کامل طبیعت امیدوار کردهاند، این پدیدهها یادآور آناند که هنوز رازهای فراوانی در دل طبیعت نهفته است.
منبع: Water Resources Research
مطالب مرتبط
