چه چیزی انسانهای نخستین را به افروختن آتش وادار کرد؟ «پخت و پز»؟ نه دقیقا …
در تاریکی شبهای باستان، سایههای انسانهای نخستین در برابر زبانههای آتش لرزان میرقصید. تودههای گوشت شکار، نه در تابههای داغ، بلکه در دودی غلیظ و آرام آرام خشک میشدند. این تصویر، آغازگر داستانی است از نیاز و نبوغ انسانهای نخستین که برای حفظ غذا و بقا، به ابزار مرموزی به نام «آتش» متوسل شدند. پژوهش تازهای، راز این آتشافروزیهای نخستین را افشا کرده . برخلاف تصور رایج که انسانهای باستانی از آتش تنها برای پختوپز بهره میبردند، این تحقیق نشان میدهد هدف اصلی آنها چیزی فراتر از طبخ غذا بود. آنان در جهانی که حیوانات عظیمالجثه در حال ناپدید شدن بودند، برای بقا میجنگیدند. «استفاده از آتش برای دودیکردن و نگهداری گوشت» شاید همان پاسخ غافلگیرکنندهای باشد که به راز زنده ماندن این شکارچیان اولیه گره خورده است.
پژوهشگران حوزهٔ باستانشناسی، سالهاست که بهدنبال پاسخ این پرسشاند که چرا و چگونه انسانهای اولیه، نخستین جرقههای آتش را روشن کردند. پروفسور «ران بارکای» در بیانیهای گفته است: «تا حدود ۴۰۰ هزار سال پیش، شواهد استفاده از آتش در سکونتگاهها پیدا شده؛ بیشتر برای کبابکردن گوشت و شاید روشنایی و گرمایش.» اما درباره بازه زمانی یک میلیون سال قبلتر از آن، هنوز توافقی در میان دانشمندان وجود ندارد.
«دکتر میکی بندور» در این پژوهش توضیح میدهد: «در بیشتر محوطههای باستانی که قدمتشان به قبل از ۴۰۰ هزار سال پیش میرسد، اثری از استخوانهای سوخته یا گوشت کبابشده دیده نمیشود.» او تاکید میکند که در آن زمان، انسانها – عمدتاً از گونه «هومو ارکتوس» (Homo erectus) – از آتش بهطور دائم استفاده نمیکردند. بهدلیل دشواری تهیه هیزم، برافروختن آتش و زنده نگهداشتنش، دلیلی جدی و کارآمد لازم بود تا انرژی لازم برای این کار را توجیه کند.
سفری به دل آتش و بقا
این تیم پژوهشی، همه محوطههای باستانی شناختهشده در بازهٔ زمانی ۱/۸ میلیون تا ۸۰۰ هزار سال پیش را بررسی کردند. تنها ۹ سایت در سراسر جهان واجد شرایط بودند.
از آنجا که از این دوران بسیار دور، هیچ گزارش مستقیمی از رفتار انسانها وجود ندارد، پژوهشگران به اتنوگرافیهای (Ethnography) مربوط به جوامع شکارچی-گردآور امروزی مراجعه کردند تا رفتارهای آنان را با شواهد موجود تطبیق دهند. «دکتر بندور» توضیح میدهد:
«در همه این سایتها، مقدار زیادی استخوان حیوانات بزرگ مانند فیل، اسبآبی و کرگدن پیدا شده است. از تحقیقات پیشین میدانیم که این حیوانات منبع اصلی کالری انسانهای اولیه بودند و میتوانستند ماهها غذای یک گروه را تأمین کنند.» یک فیل میتوانست برای یک گروه ۲۰ تا ۳۰ نفره، بیش از یک ماه غذا فراهم کند. این ذخیرهٔ عظیم کالری، گنجینهای بود که باید محافظت و حفظ میشد. پژوهشگران نشان دادهاند که دودیکردن (Smoking) گوشت، نسبت به پختن آن، برای ماندگاری طولانیتر و جلوگیری از حمله حیوانات گوشتخوار، کارآمدتر بود.
انگیزههای ناشناخته آتش برافروختن
«پروفسور بارکای» در این پژوهش تاکید میکند: «ما پیشنهاد میکنیم که نیاز به حفاظت از حیوانات شکارشده و ذخیرهٔ بلندمدت گوشت، عامل اصلی انگیزهٔ استفاده از آتش بوده است.» پس از روشنکردن آتش برای این منظور، گاهی نیز برای پختوپز بهطور تصادفی از آن بهرهبرداری میشده، بدون هیچ هزینه انرژی اضافه.
او اشاره میکند که شواهد کبابکردن ماهی در سایت «گشر بنوت یعقوب» (Gesher Benot Ya’aqov) در حدود ۸۰۰ هزار سال پیش، ممکن است از همین الگوی مصرفی پدید آمده باشد.
این پژوهش دیدگاهی جهانی را تقویت میکند: اینکه تحولات بزرگ ماقبل تاریخ، پاسخهایی به نیاز انرژی و حفاظت از شکارهای عظیم بودند و با کاهش تدریجی این حیوانات، انسانها بهسوی شکار حیوانات کوچکتر گرایش یافتند.
آیا آتش تنها یک ابزار بود یا آغازگر تمدن؟
این یافتهها ما را به پرسشی بنیادین میرسانند: آیا روشنکردن آتش تنها یک راهکار بقا بود یا نقطه آغازی برای شکلگیری فرهنگ و تمدن انسانی؟ نگاهی به رازهای دودی و سوخته این دوران، میتواند نوری بر این پرسش بیندازد و ما را به دنیایی فراتر از خوراک و بقا ببرد.
? سؤالات رایج (FAQ):
❓ چرا انسانهای اولیه آتش را برای دودیکردن گوشت بهجای پختن بهکار میبردند؟
? چون دودیکردن باعث میشد گوشت برای مدت طولانیتری قابلنگهداری باشد و حیوانات دیگر نتوانند آن را بدزدند.
❓ چه شواهدی از استفاده اولیه آتش برای دودیکردن وجود دارد؟
? شواهدی از بقایای آتش و استخوانهای حیوانات بزرگ در ۹ سایت باستانی وجود دارد.
❓ آیا این پژوهش نشان میدهد آتش همیشه برای پختوپز استفاده میشده است؟
? نه، برعکس، نشان میدهد که استفاده از آتش در ابتدا بیشتر برای نگهداری و حفاظت غذا بوده است.
❓ یافتههای این پژوهش چه کمکی به درک ما از تاریخ بشر میکند؟
? این یافتهها به ما میگویند چگونه سازگاری انسانها با محیط و منابع غذایی، شکلگیری فرهنگ و استفاده از ابزار را هدایت کرده است.
مطالب مرتبط
