وقتی نظم ما را میبلعد: آیا هوش مصنوعی ناجی خلاقیت خواهد شد؟
یک صبحگاه، کارمندی چشمهایش را گشود و دید که دیر از خواب برخاسته. در کمال شگفتی، آرامشی ملایم، چون نسیمی بهاری، درونش وزیدن گرفت. دریافت که شاید همیشه نباید در چنگال زمان و ثانیهها اسیر بود. با طمأنینه قهوهاش را دم کرد و با آرامش، جرعهجرعه از طعم شیرین صبحانه چشید.
آب گرم دوش، خستگی را از تن زدود و صورتش را تراشید با دقتی که گویی آیینی قدیمی را بهجا میآورد. وسایلش را شارژ کرد، ترانهای زیر لب زمزمه کرد و در ذهنش نجوایی برخاست:
«امروز شاید فرصتی باشد برای بیرونزدن از این چرخهٔ روزمره. شاید بتوان بدون دغدغه، به یک موسیقی گوش سپرد، کتابی ورق زد، یا حتی فقط به گوشهای خیره شد و غرق در فکر شد.»
این دیگر نظمی سختگیرانه نبود. این، شاید شکلی از رهایی بود؛ دگرگونیِ خودخواستهٔ قوانینی که روزگاری عادت شده بودند.
در کدام فیلم یا رمان تجربهای شبیه این آمده؟
این تجربه – رهایی ناگهانی از فشار روزمرگی و ورود به لحظهای ناب و بیدغدغه – در بسیاری از آثار سینمایی و ادبی، حضوری لطیف دارد. برای نمونه:
فیلم Lost in Translation (2003):
این فیلم با بازی بیل موری و اسکارلت جوهانسون، بهخوبی حس توقف زمان، دوری از برنامههای ازپیشتعیینشده و پیدا کردن لحظهای برای تنفس را نشان میدهد.
رمان «در جستوجوی زمان از دسترفته» نوشتهٔ پروست:
قهرمان داستان در خاطرات و لحظات آرام، غرق میشود و بهدنبال مفهومی شخصی از زمان و خاطره میگردد – تجربهای شبیه به آرامش بیدارشدن از خواب بدون عجله.
فیلم «Paterson» ساختهٔ جیم جارموش (2016):
شخصیت اصلی، رانندهٔ اتوبوس و شاعر، در زندگی روزمرهاش لحظات ناب و بیزمان را تجربه میکند؛ جاییکه کار و آرامش بهزیبایی در هم میآمیزند.
هوش مصنوعی و دو چهرهٔ آن
از یکسو، هوش مصنوعی میتواند باری از دوش انسان بردارد. کارهای خستهکننده و تکراری را به او بسپارد تا انسان، دوباره فرصت رؤیاپردازی، خلاقیت و اندیشه را بیابد. در چنین حالتی، هوش مصنوعی به یاری انسان میشتابد و لحظههای آرامش را به او بازمیگرداند.
اما از سوی دیگر، همین فناوری، اگر بدون درک و حکمت انسانی بهکار گرفته شود، خود میتواند سرعت و شتاب را بیشتر کند. انسان، بهجای یافتن لحظههای آزاد، در دام چرخدندههای جدید گرفتار میشود: پیامهای بیوقفه، دادههای بیپایان و الگوریتمهایی که او را به بهرهوری بیشتر وادار میکنند.
امیدی به آینده یا تکرار چرخه؟
شاید آینده، بستگی به انتخابهای امروز ما دارد. اگر بپذیریم که فناوری ابزاریست، نه هدف؛ اگر یاد بگیریم که استفاده از هوش مصنوعی باید در خدمت انسان باشد، نه انسان در خدمت ماشین؛ آنگاه شاید بتوانیم خواب، رؤیا و خلاقیت را از این چرخدندهها بیرون بکشیم. شاید بتوانیم روزی را تصور کنیم که در آن، انسان صبح را نه برای بازدهی، بلکه برای معنا آغاز میکند.
این پرسشی است که هر انسانی باید از خود بپرسد:
«آیا میتوانیم فناوری را از ابزار سلطهگر به خدمتگزار آرامش و اندیشه بدل کنیم؟»
جوابش، شاید به جسارت ما در بازنگری در قوانین و نظمهای خودساخته بستگی داشته باشد.
مطالب مرتبط
