بیماری التهابی لگن (PID): وقتی عفونت خاموش به درد پهلو و تب تبدیل می‌شود

۲۰ مهر ۱۴۰۴آخرین بروزرسانی: ۲۰ مهر ۱۴۰۴

زمان تقریبی مطالعه 5 دقیقه

خانم ۳۴ ساله‌ای با تب ۳۸.۶ درجه، سوزش و تکرر ادرار، درد دوطرفه در پهلوها و تهوع مراجعه می‌کند. در نگاه اول، شاید همه چیز شبیه عفونت ادراری ساده (UTI) به نظر برسد. اما وقتی درد از ناحیه فوقانی پهلو به زیر شکم کشیده می‌شود و با لمس ناحیهٔ لگن حساسیت خفیف ایجاد می‌گردد، ذهن پزشک به سمت تشخیص دیگری می‌رود: بیماری التهابی لگن (Pelvic Inflammatory Disease).

این بیماری اغلب آرام و خزنده آغاز می‌شود؛ از یک عفونت سطحی در سرویکس (دهانهٔ رحم) که به‌تدریج مسیر خود را به رحم، لوله‌های فالوپ و تخمدان‌ها باز می‌کند. در ابتدا علائم ممکن است خفیف باشند، اما در صورت بی‌توجهی می‌توانند منجر به آسیب دائمی لوله‌ها و نازایی شوند.

در زنان جوان و فعال از نظر جنسی، PID یکی از شایع‌ترین علل درد لگن و تب است. عاملان اصلی آن باکتری‌هایی مانند نایسریا گونوره (Neisseria gonorrhoeae) و کلامیدیا تراکوماتیس (Chlamydia trachomatis) هستند. با این حال، سایر باکتری‌های فلور واژن نیز می‌توانند در ایجاد عفونت نقش داشته باشند.

۱. ماهیت بیماری التهابی لگن و نحوه شکل‌گیری آن

PID در واقع یک عفونت بالارونده است که از واژن و سرویکس آغاز می‌شود و به اندام‌های تناسلی فوقانی گسترش می‌یابد. این فرآیند معمولاً به دنبال رابطهٔ جنسی محافظت‌نشده یا انتقال عفونت از شریک آلوده رخ می‌دهد.

پس از ورود باکتری به دهانهٔ رحم، التهاب موضعی ایجاد می‌شود و در صورت عدم درمان، به اندومتر (آندومتر رحم) و لوله‌های رحمی گسترش می‌یابد. این التهاب می‌تواند سبب چسبندگی، انسداد لوله‌ها و در نهایت نازایی یا حاملگی خارج‌رحمی شود.

شدت بیماری از عفونت خفیف تا آبسهٔ تخمدانی متغیر است. در برخی بیماران، باکتری‌ها به نواحی اطراف کبد نیز می‌رسند و سندرم فیتز–هیوه–کورتیس (Fitz-Hugh–Curtis Syndrome) را ایجاد می‌کنند که با درد در ناحیهٔ فوقانی راست شکم همراه است.

۲. تشخیص افتراقی در بیمار با درد پهلو و تب

درد پهلو در زنان جوان الزاماً به معنی عفونت ادراری نیست. در چنین مواردی، تشخیص افتراقی گسترده‌ای مطرح می‌شود.
احتمالاتی مانند پیلو‌نِفریت (Pyelonephritis)، سیستیت (Cystitis)، سنگ کلیه (Renal Calculus)، اندومتریوز، حاملگی خارج رحمی (Ectopic Pregnancy) و حتی آپاندیسیت لگنی باید مدنظر قرار گیرند.

تفاوت کلیدی در PID، همراهی تب، ترشحات غیرطبیعی واژینال و درد زیر شکم است که معمولاً با رابطهٔ جنسی یا قاعدگی تشدید می‌شود. همچنین در معاینه، درد هنگام حرکت دهانه رحم (Cervical Motion Tenderness) یا لمس آدنکسا از علائم شاخص است.

۳. سؤالات کلیدی که پزشک باید از بیمار بپرسد

پزشک باید تاریخ دقیق شروع درد، ارتباط آن با قاعدگی، وجود ترشح یا بوی غیرطبیعی واژن، سابقهٔ رابطهٔ جنسی محافظت‌نشده، استفاده از IUD و سابقهٔ ابتلا به عفونت‌های مقاربتی را جویا شود.

پرسش دربارهٔ مصرف اخیر آنتی‌بیوتیک، احتمال بارداری، یا داشتن شرکای جنسی متعدد نیز برای افتراق PID از سایر بیماری‌ها حیاتی است.

در کنار شرح حال، ارزیابی وضعیت عمومی، درجه حرارت بدن، و معاینهٔ لگنی شامل مشاهدهٔ ترشحات و حساسیت دهانه رحم اهمیت زیادی دارد.

۴. یافته‌های معاینه فیزیکی و معاینه لگنی

در معاینهٔ شکم، ممکن است حساسیت خفیف در ناحیهٔ تحتانی دیده شود. برخلاف پیلونفریت، حساسیت زاویهٔ دنده‌ای–مهره‌ای (CVA Tenderness) معمولاً وجود ندارد یا خفیف است.

در معاینهٔ لگنی، لمس دهانه رحم باعث درد می‌شود که نشانهٔ مشخص التهاب لگنی است. گاهی ترشحات چرکی از سرویکس مشاهده می‌شود.
در موارد شدیدتر، لمس آدنکسا دردناک و متورم است که ممکن است بیانگر تشکیل آبسهٔ لوله–تخمدان (Tubo-Ovarian Abscess) باشد.

۵. فاکتورهای خطر ابتلا به PID

رابطهٔ جنسی محافظت‌نشده، تعدد شرکای جنسی، شروع فعالیت جنسی در سنین پایین‌تر از ۲۵ سال، عفونت قبلی با کلامیدیا یا گونوره، استفاده از دوش واژینال و کارگذاری اخیر IUD از مهم‌ترین عوامل خطر هستند.

ضعف سیستم ایمنی یا استفاده از داروهای سرکوبگر ایمنی نیز احتمال بروز عفونت را افزایش می‌دهد. در زنان متأهل با شریک جنسی ثابت، خطر PID بسیار پایین‌تر است، اما همچنان باید در موارد درد لگن مزمن در نظر گرفته شود.

۶. آزمایش‌ها و بررسی‌های تشخیصی

در آزمایش خون، افزایش WBC (اغلب ۱۰ تا ۲۰ هزار در میلی‌متر مکعب) با غلبهٔ نوتروفیل‌ها، بالا بودن CRP و ESR از شواهد التهابی هستند.
آزمایش β-hCG برای رد حاملگی خارج‌رحمی ضروری است. در برخی موارد، نمونه‌گیری از ترشحات سرویکس برای تشخیص گونوره یا کلامیدیا با روش PCR انجام می‌شود.

در بیماران مشکوک به آبسه، سونوگرافی ترانس‌واژینال (Transvaginal Ultrasound) یا CT Scan می‌تواند حجم و محل درگیری را مشخص کند.

۷. اصول درمان دارویی و نقش درمان زودهنگام

درمان باید بلافاصله پس از تشخیص بالینی آغاز شود تا از گسترش عفونت جلوگیری شود. تأخیر در درمان حتی چند روز، می‌تواند خطر نازایی و چسبندگی را افزایش دهد.

درمان استاندارد ترکیبی است و شامل تزریق سفتریاکسون (Ceftriaxone) یک گرم به صورت دوز واحد، به همراه داکسی‌سیکلین (Doxycycline) ۱۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز و مترونیدازول (Metronidazole) ۵۰۰ میلی‌گرم دو بار در روز به مدت ۱۴ روز است.

هم‌زمان باید شریک جنسی نیز درمان شود تا از عود عفونت جلوگیری گردد. اگر بیمار IUD دارد، برداشتن فوری آن لازم نیست مگر تب و علائم مقاوم وجود داشته باشد.

۸. اندیکاسیون بستری یا جراحی

بیماران دارای تب بالاتر از ۳۹ درجه، تهوع و استفراغ شدید، عدم تحمل داروهای خوراکی یا وجود آبسهٔ بزرگ باید بستری شوند. در موارد مقاوم به درمان دارویی یا وجود آبسهٔ در حال پارگی، مداخلهٔ جراحی لازم است.

درمان داخل بیمارستان معمولاً شامل تزریق آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف مانند Cefoxitin یا Clindamycin + Gentamicin است.
پس از کنترل تب و درد، ادامهٔ درمان خوراکی تا تکمیل ۱۴ روز توصیه می‌شود.

۹. پیامدهای تأخیر در درمان و پیشگیری

PID درمان‌نشده می‌تواند سبب چسبندگی لوله‌ها، نازایی، حاملگی خارج‌رحمی، یا درد مزمن لگنی شود. حدود ۲۰ درصد از زنان پس از یک حملهٔ درمان‌نشده، درجاتی از نازایی را تجربه می‌کنند.

پیشگیری از طریق استفاده از کاندوم، آموزش روابط جنسی سالم، غربالگری سالانهٔ کلامیدیا در زنان جوان و درمان هم‌زمان شریک جنسی مؤثرترین اقدامات است.
توجه به علائم اولیه مانند ترشحات غیرطبیعی یا درد زیر شکم می‌تواند از عوارض غیرقابل بازگشت جلوگیری کند.

خلاصه

بیماری التهابی لگن یک عفونت بالاروندهٔ دستگاه تناسلی فوقانی در زنان است که معمولاً بر اثر نایسریا گونوره یا کلامیدیا تراکوماتیس ایجاد می‌شود. علائم آن شامل درد زیر شکم، تب، ترشحات غیرطبیعی و درد حین رابطه جنسی است.
تشخیص بر پایهٔ شرح حال، معاینهٔ لگنی و آزمایش‌های التهابی است. درمان باید سریع آغاز شود و شامل ترکیب آنتی‌بیوتیک‌هاست.
در موارد شدید، بستری و درمان تزریقی ضروری است. درمان شریک جنسی، کنترل عفونت‌های مقاربتی و رعایت اصول بهداشت جنسی، نقش کلیدی در پیشگیری دارد.
تشخیص زودهنگام PID نه‌تنها درد بیمار را کاهش می‌دهد، بلکه از یکی از شایع‌ترین علل نازایی قابل پیشگیری جلوگیری می‌کند.