عجیبترین سیاراتی که تاکنون شناختهایم | از دنیای گداخته تا سیارهای با شبِ بیپایان
تصور کن در حال نگاهکردن از پنجرهی یک فضاپیما هستی و در برابر چشمانت سیارهای را میبینی که نیمی از آن در حال ذوبشدن است و نیم دیگر در تاریکی مطلق فرو رفته. در جهان ما، چنین صحنهای خیالپردازانه به نظر میرسد، اما اخترشناسان میدانند که واقعاً چنین دنیاهایی وجود دارند. در چند دههی اخیر، تعداد سیارات کشفشده بیرون از منظومهی شمسی از چند عدد فراتر رفته و حالا از مرز ۶۰۰۰ سیارهی فراخورشیدی (Exoplanet) گذشته.
هر کشف تازه نشان داده که سیارههایی هستند که بسیار متفاوتتر از سیارات سامانه خورشیدی خودمان هستند. از غولهای داغ و بادکرده گرفته تا جهانهایی که مانند آینه در فضا میدرخشند، سیارات عجیب و شگفتانگیز فراخورشیدی هر روز ذهن ما را به چالش تازهای میکشند. حتی بعضی از آنها چنان نامعمولاند که به نظر میرسد از دل داستانهای علمیتخیلی بیرون آمدهاند.
اما در پس این شگفتیها، قانون تازهای در حال شکلگیری است: در کیهان، هیچ چیز «عادی» وجود ندارد. هر قاعدهای استثنایی دارد و هر سیارهای میتواند خلاف تصورات ما رفتار کند.
در ادامه با چند نمونه از این جهانهای غیرقابلباور آشنا میشویم؛ دنیایی از گاز، آتش، الماس و نور.
دنیای متنوع فراخورشیدها
منظومهی شمسی ما از چهار سیارهی سنگی درونی و چهار غول گازی بیرونی تشکیل شده است. خورشید ستارهای منفرد است و همهی سیارات تقریباً در یک صفحهی مداری منظم حرکت میکنند.
اما بیرون از این محدوده، همهچیز از نو تعریف میشود. در جهانهای دیگر، بعضی سیارات چنان به ستارهشان نزدیکاند که بهخاطر حرارت بالا متورم شدهاند؛ به اینها مشتریهای داغ (Hot Jupiters) میگویند. در سوی دیگر، سیاراتی وجود دارند که هیچ نمونهای از آنها در منظومهی ما نیست، مانند ابرزمینها (Super-Earths) که از زمین بزرگتر اما از نپتون کوچکترند.
برخی سیارات بهدور دو ستاره میگردند، بعضی در مدارهایی بسیار عجیب حرکت میکنند و شماری نیز چنان ویژگیهای خاصی دارند که مرز میان علم و خیال را از میان برمیدارند. حتی طبقهبندیهایی که تازه اختراع میکنیم، بلافاصله استثناهایی پیدا میکنند.
برای مثال، سیاراتی که «مارشملویی» نامیده میشوند، چگالی بسیار کمی دارند و معمولاً نزدیک به ستارهی خودند. یکی از تازهترین کشفها، سیارهای به نام TOI-4507 b است که در مداری دور و سرد میچرخد، اما با وجود فاصلهاش هنوز پُفکرده باقی مانده ؛ معمایی که اخترشناسان هنوز پاسخ روشنی برای آن ندارند.
سیاره CoRoT-2b؛ سیارهای داغتر از فولاد
این سیاره یکی از نمونههای کلاسیک مشتریهای داغ است. CoRoT-2b تنها در ۱٫۷ روز زمینی یکبار بهدور ستارهاش میچرخد، آنقدر نزدیک که لایههای بیرونیاش متورم شدهاند. حرارت سطح آن چنان زیاد است که میتواند فولاد را ذوب کند. احتمالاً این سیاره در قفل جزرومدی (Tidally Locked) است؛ یعنی یکسوی آن همیشه در روز و سوی دیگر در شب جاودانه قرار دارد.
دانشمندان با بررسی این وضعیت خاص توانستهاند بادهای این سیاره را مطالعه کنند و شگفتزده شوند، چون جریان بادها بر خلاف الگوی معمول در سیارات مشابه حرکت میکند. بهبیان ساده، در دنیای CoRoT-2b، حتی بادها نیز از قوانین خودمان پیروی نمیکنند.
سیاره LTT9779b؛ آینهی کیهان
درخشش سیارات از بازتاب نور ستارهشان ناشی میشود، نه از تابش خودشان. اما در میان تمام جهانهای شناختهشده، هیچکدام بهاندازهی LTT9779b درخشنده نیست. این سیاره حدود ۸۰ درصد از نور دریافتی خود را بازمیتاباند و به همین دلیل در حال حاضر رکورددار «درخشانترین سیارهی شناختهشده» در جهان است.
از دور مانند یک آینهی غولپیکر در فضا میدرخشد. ترکیب جو، ابرهای فلزی و فاصلهی مداری آن، این درخشش افسانهای را ممکن کرده.
WASP-12b و WASP-103b؛ سیارات لهشده
شاید در ذهن ما سیارات همیشه کروی باشند، اما در جهان واقعی چنین نیست. هنگامی که سیارهای بسیار نزدیک به ستارهاش میگردد، نیروی گرانش عظیم میتواند آن را کشیده و بیضوی کند، درست مثل توپ راگبی. یکی از این نمونهها WASP-103b است که جرمش ۱٫۵ برابر مشتری و شعاعش دو برابر آن است، اما دمای سطحیاش تا ۲۰ برابر بالاتر میرود.
WASP-12b نیز همین سرنوشت را دارد، با این تفاوت که ستارهاش در حال بلعیدن تدریجی جوّ آن است. این غولهای داغ گویی از هر سو گرفتارند: از یکسو گرما و از سوی دیگر گرانش بیرحم ستاره.
CoRoT-7b؛ سیارهای از گدازه
در نگاه نخست ممکن است CoRoT-7b تنها یک ابرزمین باشد، اما سطح آن احتمالاً جهنمی از سنگهای ذوبشده است. این سیاره حدود چهار برابر زمین است و ممکن است نیمی از سطحش دریاهایی از گدازهی مایع (Molten Lava) باشد. اگر در قفل جزرومدی باشد، تمام این جهنم در سمت رو به ستاره متمرکز است و نیمهی دیگر در تاریکی مطلق باقی میماند.
برخی پژوهشها نشان میدهند که گرمایش کشندی درون آن میتواند باعث آتشفشانهای دائمی در هر دو سمت شود. در نگاه تخیلی، این جهان یادآور سیارهی «موستافار» در دنیای جنگ ستارگان است، جایی که آتش و تاریکی همزیستی دردناک دارند.
PSR J1719-1438 b؛ سیارهای از الماس
اگر فکر میکنی جهان الماسمانندی در داستانهای علمیتخیلی ساخته ذهن نویسندگان است، اشتباه میکنی. سیارهی PSR J1719-1438 b یکی از شگفتانگیزترین کشفهای اخترشناسی است: جرمی با چگالی بسیار بالا که گمان میرود از کربن بلوریشده (Crystalline Carbon) تشکیل شده باشد؛ یعنی در واقع یک «سیارهی الماسی».
این جرم بهدور یک تپاختر (Pulsar) بسیار سریع میگردد؛ ستارهای نوترونی که هر ۵٫۸ هزارم ثانیه بهدور خود میچرخد و پرتوهای ایکس و گاما منتشر میکند. در چنین محیطی، سیارهی نگونبخت در معرض تابشی مرگبار قرار دارد. پژوهشگران معتقدند این سیاره در ابتدا خود یک ستاره بوده که پس از انفجار ابرنواختری، تنها هستهی بلوری آن باقی مانده است؛ گوهری تراشخورده در دل تاریکی.
زمین؛ سیارهای عجیب در میان عادیها
و در پایان، شاید بزرگترین شگفتی این فهرست همان سیارهای باشد که روی آن ایستادهایم. در میان هزاران سیارهی کشفشده، تنها زمین است که میدانیم زندگی را در خود پرورانده. از دید کیهانی، این واقعیت شاید از هر سیارهی آتشین یا الماسی عجیبتر باشد: جهانی که در آن آب، هوا و حیات در تعادلاند.
در جهانی که قوانینش سرشار از بیقاعدگی است، وجود چنین تعادلی خود نوعی معجزهی آماری به شمار میرود. شاید واقعاً «زمین» عجیبترین سیارهی کیهان باشد.
خلاصه
در طول سه دههٔ اخیر، مطالعهٔ سیارات فراخورشیدی (Exoplanets) مرزهای درک ما از کیهان را دگرگون کرده است. از دنیای گداختهای چون CoRoT-7b تا سیارهٔ الماسی PSR J1719-1438 b، هر کشف تازه نشان میدهد که قوانین فیزیک در جهان، چهرههای پیشبینیناپذیری دارند.
برخلاف تصور رایج، بیشتر این دنیاها نه آرام و زمینمانند، بلکه بهطرز اغراقآمیزی خشن و بیثباتاند؛ داغتر از فولاد، فشردهتر از الماس یا آنقدر براق که نور ستارهٔ خود را بازمیتابانند.
بااینحال، در میان تمام این بیقاعدگیها، زمین است که بهطرز شگفتآوری «متعادل» به نظر میرسد. شاید همین تعادل، راز نایاب بودن حیات باشد و دلیل اینکه هنوز تنها جهانِ زندهای که میشناسیم، خانهٔ خودمان است.
❓ سؤالات رایج
۱. سیارهٔ فراخورشیدی چیست و چگونه کشف میشود؟
سیارات فراخورشیدی (Exoplanets) جهانهایی هستند که بهدور ستارههایی غیر از خورشید میگردند. بیشتر آنها با روشهای غیرمستقیم مانند «عبور (Transit)» یا «سرعت شعاعی (Radial Velocity)» شناسایی میشوند.
۲. چرا بعضی از سیارات مانند CoRoT-7b از گدازه پوشیدهاند؟
زیرا به ستارهٔ خود بسیار نزدیکاند و دمای سطحشان از نقطهٔ ذوب سنگ فراتر میرود. قفل جزرومدی نیز باعث میشود یک سمت همیشه در روز و دیگری در شب ابدی بماند.
۳. آیا واقعاً سیاراتی از الماس وجود دارند؟
بله، نمونهٔ شناختهشدهٔ آن PSR J1719-1438 b است که احتمالاً از کربن بلوریشده ساخته شده و چگالی آن بسیار بیشتر از الماسهای زمینی است.
۴. درخشانترین سیارهٔ شناختهشده کدام است؟
سیارهٔ LTT9779b بیش از ۸۰٪ نور ستارهٔ خود را بازمیتاباند و بهعنوان «براقترین سیارهٔ کیهان» شناخته میشود.
۵. آیا ممکن است در سیارات عجیب فراخورشیدی حیات وجود داشته باشد؟
با توجه به دمای بسیار بالا، تشعشع شدید و شرایط شیمیایی نامعمول، احتمال وجود حیات زیستی در بیشتر این دنیاها بسیار اندک است، اما هیچ احتمالی را نمیتوان کاملاً رد کرد.
۶. چه چیزی زمین را از این سیارات متفاوت میکند؟
زمین تنها سیارهای است که در آن آب، جو پایدار و دمای قابلتحمل همزمان وجود دارند. این توازن نادر، عامل اصلی امکان حیات و رشد تمدن انسانی است.
مطالب مرتبط
