فیلم The Shoes of the Fisherman (1968) کفش‌های ماهیگیر | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

پیش از این هم برایتان نوشته بودم که سینمای کلاسیک دهه شصت میلادی چطور جرات می‌کرد سراغ عمیق‌ترین چالش‌های ژئوپلیتیک و الهیاتی برود؛ اما فیلمی که در این نوشته به شما معرفی می‌کنم یک نمونه استثنایی و آینده‌نگرانه از همین جنس است. شاید تا حالا تصور می‌کردید که یک درام هالیوودی درباره واتیکان و کلیسای کاتولیک صرفاً یک اثر دکوری با لباس‌های مجلل و تشریفات مذهبی باشد، اما کفش‌های ماهیگیر اثر مایکل اندرسون (Michael Anderson) بسیار فراتر از این ظاهر مناسکی حرکت می‌کند. در این پست با هم می‌بینیم که چطور روایتی ساخته شده در سال ۱۹۶۸ موفق شد سال‌ها پیش از انتصاب پاپ جان پل دوم، انتخاب یک پاپ از بلوک شرق و از اعماق گولاگ‌های اتحاد جماهیر شوروی را پیش‌بینی کند و حتی به قلب تنش‌های اتمی میان پکن و موسکو بزند. آیا یک اثر اقتباسی سینمایی می‌تواند هم‌زمان هم یک پرونده پیچیده سیاسی باشد و هم به بنیادی‌ترین سوالات بشریت درباره ثروت، فقر و مسئولیت اخلاقی قدرتمندان پاسخ دهد؟ در ادامه این درام پرتردید و شگرف را با هم کباب‌سوز تحلیل می‌کنیم.

شناسنامه اثر و پرتره اسقف تبعیدی

فیلم سینمایی کفش‌های ماهیگیر (The Shoes of the Fisherman) محصول سال ۱۹۶۸ کشور آمریکا به کارگردانی مایکل اندرسون (Michael Anderson) و با مدت زمان ۱۵۷ دقیقه، یکی از مهم‌ترین اقتباس‌های سینمایی دهه شصت میلادی است. این اثر هالیوودی بر اساس رمانی پرفروش به همین نام نوشته موریس وست (Morris West) که در سال ۱۹۶۳ منتشر شده بود ساخته شد. موسیقی متن خیره‌کننده این فیلم اثری از الکس نورث (Alex North) آهنگساز نامدار سینماست که توانست روح حماسی و الهیاتی کار را به خوبی در نواها بازتاب دهد. تیم بازیگران فیلم را مجموعه‌ای از برجسته‌ترین ستارگان سینمای جهان تشکیل می‌دهند؛ آنتونی کوئین (Anthony Quinn) در نقش اسقف اعظم کریل کابرنی، اسکار ورنر (Oskar Werner) در نقش پدر دیوید تلوند، سیریل کیوزاک، ویتوریو دسیکا (Vittorio De Sica) در نقش کاردینال رینالدی، جان گیلگاد (John Gielgud) در نقش پاپ پیر، سر لارنس اولیویه (Laurence Olivier) در نقش کامنف رهبر اتحاد جماهیر شوروی، دیوید جانسون، باربرا جیفورد، لئو مک‌کرن، کلیو ریویل، پل راجرز، نایل مک‌جینیز و فرانک فاینلی در این اثر بزرگ ایفای نقش کرده‌اند.

روایت خروج از سیبری تا صعود به مسند پاپ

پس از انتصاب غیرمنتظره کیریل اول به عنوان رهبر کاتولیک‌های جهان، او با جهانی روبه‌رو می‌شود که با سرعتی سهمگین به سمت نابودی پیش می‌رود. بحران اصلی زمانی رخ می‌دهد که کشور چین به دلیل خشکسالی شدید، قحطی بی‌سابقه و تحریم‌های بین‌المللی در آستانه فروپاشی قرار گرفته و رهبر تندروی آن، رئیس پنگ، تهدید می‌کند که برای تصاحب منابع غذایی جنوب شرق آسیا دست به حمله نظامی خواهد زد؛ اقدامی که شوروی و آمریکا را وارد یک مواجهه اتمی خانمان‌سوز می‌کند. پاپ کیریل که پیش از این هم‌سلولی و دوست کامنف بوده، تصمیم می‌گیرد نقش یک میانجی‌گر بی‌طرف را ایفا کند. او به صورت مخفیانه و لباس شخصی از واتیکان خارج می‌شود تا نبض جامعه و دردهای مردم عادی رم را لمس کند و در این میان با یک خبرنگار آمریکایی و همسرش و همچنین یک فیلسوف و الهیه‌دان دگراندیش به نام پدر دیوید تلوند با بازی اسکار ورنر آشنا می‌شود. فکر و اندیشه تلوند که ایده‌های نوینش از سوی دیوان عالی واتیکان متهم به بدعت‌گذاری شده، تاثیر عمیقی بر ذهن پاپ می‌گذارد.

در فراز پایانی و دراماتیک فیلم، پاپ کیریل متوجه می‌شود که دیپلماسی معمول سیاسی برای جلوگیری از جنگ اتمی میان چین و قدرت‌های بزرگ کافی نیست. او در رویدادی بی‌نظیر برای جلسه تاج‌گذاری و اولین سخنرانی رسمی خود در برابر تمامی رهبران جهان، کاردینال‌ها و میلیون‌ها بیننده تلویزیونی تصمیم عجیبی می‌گیرد. پاپ تاج مرصع و گران‌بهای پاپ را از سر برمی‌دارد و اعلام می‌کند که کلیسای کاتولیک تمام ثروت‌های مادی، املاک و گنجینه‌های گران‌بهای تمام‌نشدنی خود در واتیکان را می‌فروشد تا هزینه خرید غذا و امدادرسانی به مردم گرسنه چین را تامین کند. این اقدام جسورانه و ایثارگرانه، رهبران چین را خجل و متقاعد می‌کند که دست از تجاوز بردارند و بدین ترتیب سایه جنگ اتمی از سر کره زمین برداشته می‌شود. فیلم با نمای خیره‌کننده پاپ تنها بر فراز بالکن واتیکان به پایان می‌رسد؛ روایتی سرراست از مواجهه ایمان ایثارگرانه با زیاده‌خواهی قدرت‌های سیاسی جهان.

پیشگویی خیره‌کننده سینما از آینده کلیسا

یکی از حیرت‌انگیزترین ابعاد رمان و فیلم کفش‌های ماهیگیر، قدرت پیش‌بینی باورنکردنی آن درباره آینده کلیسای کاتولیک است. زمانی که موریس وست داستان را نوشت و اندرسون فیلم را در سال ۱۹۶۸ روی پرده برد، برای بیش از ۴۰۰ سال تمام پاپ‌های انتخاب‌شده بدون استثنا ایتالیایی بودند. ایده انتخاب یک پاپ از بلوک شرق، آن هم از کشوری کمونیستی مانند شوروی، در نگاه تحلیل‌گران سیاسی وقت کاملا خیالی و دور از ذهن به نظر می‌رسید. اما دقیقاً ۱۰ سال پس از ساخت این فیلم، در سال ۱۹۷۸، کاردینال کارول وویتیوا از لهستان با نام پاپ جان پل دوم به عنوان رهبر کلیسا انتخاب شد؛ انتصابی که شوک بزرگی به دیپلمات‌های جهان وارد کرد و دقیقا مشابه مسیر کاراکتر کریل کابرنی بود. جان پل دوم نیز مانند کابرنی از زیر فشار رژیم‌های توتالیتر شرق آمده بود و نقشی کلیدی در فروپاشی بلوک شرق ایفا کرد.

همچنین رویکرد پاپ کیریل در فیلم، پیش‌درآمدی بر اقدامات پاپ فرانسیس در عصر حاضر است. سادگی، دوری از تشریفات اشرافی واتیکان، خروج مخفیانه از کاخ برای دیدار با مستمندان در خیابان‌های رم و اولویت دادن به فقرا بر حفظ ثروت‌های تاریخی کلیسا، دقیقاً همان کارهایی است که پاپ فرانسیس دهه‌ها بعد در دنیای واقعیت پیاده کرد. این هماهنگی عجیب میان فیلم‌نامه دهه شصت و روی دادهای قرن بیست‌ویکم، کفش‌های ماهیگیر را از یک درام سرگرم‌کننده به یک اثر پیشگویانه و فاخر در تاریخ سینما تبدیل کرده است.

درخشش بی‌بدیل آنتونی کوئین در نقش کریل کابرنی

آنتونی کوئین با آن چهره سنگی، چشمان پرنفود و قد و قامت استوارش، انتخابی غیرمنتظره اما بی‌نقص برای نقش یک اسقف اوکراینی رنج‌کشیده بود. او که بیشتر برای بازی در نقش‌های پرانرژی و خشن مانند زوربای یونانی یا عمر مختار شناخته می‌شد، در این فیلم پرتره‌ای فوق‌العاده کنترل‌شده، عمیق و پر از ظرافت‌های انسانی ارائه می‌دهد. کوئین توانسته است جمع نقیضین باشد؛ از یک سو سکوت و خضوع مردی را نشان می‌دهد که ۲۰ سال شکنجه گولاگ را تحمل کرده و از سوی دیگر قدرت و قاطعیت رهبری را تصویر می‌کند که در برابر کاردینال‌های کهنه‌کار و سیاست‌مداران کهنه‌کار دنیا قد علم می‌کند.

یکی از تاثیرگذارترین صحنه‌های بازیگری کوئین، زمانی است که او پس از انتخاب به عنوان پاپ، در اتاق لباس‌های پاپ تنهایی را حس می‌کند. او نگاهی به لباس‌های فاخر و سفید می‌اندازد و بارش سنگین مسئولیت یک میلیارد انسان را روی شانه‌هایش لمس می‌کند. کوئین بدون حتی یک کلمه دیالوگ و تنها با تغییر حالت چهره و تنفس‌های سنگینش، این حس غربت و هراس مقدس را به مخاطب منتقل می‌کند. بازی او محور اصلی شالوده فیلم است که اجازه نمی‌دهد داستان به دام شعارهای سیاسی یا مذهبی بیفتد.

سازماندهی درام اقتباسی؛ از قلم موریس وست تا دوربین اندرسون

تبدیل یک رمان فلسفی و سیاسی ۴۰۰ صفحه‌ای به یک فیلم‌نامه سه ساعته، چالش بزرگی برای مایکل اندرسون بود. رمان موریس وست پر از تک‌گویی‌های درونی عمیق و مباحثات پیچیده الهیاتی است که پیاده‌سازی مستقیم آن‌ها روی پرده سینما می‌توانست ریتم اثر را کاملاً کند و خسته‌کننده سازد. اندرسون با هوشمندی، تمرکز فیلم را روی دو محور موازی قرار داد: رویکرد اول، تنش‌های سیاسی بین‌المللی و دیپلماسی پنهان میان رم، موسکو و پکن؛ و رویکرد دوم، چالش‌های درون‌سازمانی واتیکان و تقابل تفکر سنتی با نوگرایی. کارگردانی اندرسون در بازسازی فضای مجمع کاردینال‌ها در کلیسای سیستین (Sistine Chapel) فوق‌العاده باشکوه و دقیق است.

او با استفاده از قاب‌بندی‌های عریض و دکورهای عظیم، عظمت و در عین حال انزوای کاخ‌های واتیکان را به رخ می‌کشد. اندرسون به خوبی توانسته میان صحنه‌های شلوغ و پرتنش سیاسی و لحظات خلوت و عاطفی پاپ توازن برقرار کند. فیلم‌نامه اثر اگرچه در بخش‌هایی پیرامون خط داستانی فرعی مربوط به خبرنگار آمریکایی دچار افت ریتم می‌شود، اما در مجالس بحث الهیاتی و صحنه‌های مواجهه پاپ با رهبر شوروی، کیفیتی درخشان و خیره‌کننده پیدا می‌کند که اثر قلم قوی موریس وست در آن کاملاً هویداست.

شکوه نغمه‌ها؛ جادوی موسیقی الکس نورث

موسیقی متن فیلم کفش‌های ماهیگیر توسط الکس نورث، یکی از بزرگ‌ترین آهنگسازان تاریخ هالیوود نوشته شده و نامزدی جایزه اسکار را نیز برای او به ارمغان آورد. نورث در این اثر ترکیبی شگفت‌انگیز از سرودهای گریگوری (Gregorian chants)، ارکستراسیون باشکوه کلاسیک و ملودی‌های حماسی را به کار گرفته است. موسیقی او تنها یک زمینه صوتی ساده نیست، بلکه به عنوان یکی از شخصیت‌های اصلی فیلم عمل می‌کند و حالات روحی پاپ و شکوه و معنویت تشریفات واتیکان را بازتاب می‌دهد.

در صحنه‌های مربوط به مراسم انتخاب پاپ و راهپیمایی کاردینال‌ها، موسیقی نورث اوج عظمت و وقار را ایجاد می‌کند، اما در صحنه‌های خلوت کابرنی، سازهای بادی چوبی و زهی‌های آرام، تنهایی و غربت او را به تصویر می‌کشند. تاثیرگذاری بخش پایانی فیلم و صحنه سخنرانی سرنوشت‌ساز پاپ، بدون شک بخش زیادی از قدرت خود را مدیون اوج‌گیری گام‌به‌گام موسیقی نورث است که حس ایثار و امید را در دل بیننده زنده می‌کند.

ایمان در برابر نقد؛ پرونده تئولوژیک فیلسوف معترض

یکی از عمیق‌ترین خطوط داستانی فیلم، رابطه پاپ کیریل با پدر دیوید تلوند با بازی اسکار ورنر است. کاراکتر تلوند در واقع بازتابی از شخصیت واقعی پی‌یر تیلار دو شاردن (Pierre Teilhard de Chardin)، فیلسوف و دیرین‌شناس مشهور ژزوئیت است که نظریات نوآورانه‌اش درباره تکامل و مسیحیت با مخالفت شدید مقامات محافظه‌کار واتیکان روبرو شد. تلوند در فیلم نماینده نسل جوان و اندیشمندی است که می‌خواهد کلیسا را از قالب‌های خشک و قرون‌وسطایی خارج کرده و آن را با دانش و واقعیت‌های جهان مدرن آشتی دهد.

تقابل و در عین حال رفاقت عمیق میان پاپ کیریل و پدر تلوند، ابعاد تفکر الهیاتی فیلم را بسیار بالا می‌برد. پاپ که خود رنج‌کشیده است، برخلاف کاردینال‌های محافظه‌کار، اندیشه‌های تلوند را سرکوب نمی‌کند بلکه سعی دارد عمق ایمان و اخلاص او را درک کند. صحنه‌های محاکمه فکری تلوند در دیوان واتیکان و دفاعیات پرشور او، از پخته‌ترین دیالوگ‌های تاریخ سینمای دینی است که نشان می‌دهد چطور ایمان واقعی می‌تواند در دل نقد و چالش‌های فکری صیقل بخورد و جاودانه شود.

استعاره‌های نهفته در ثروت‌های گنبد پاپ

چالش بنیادی فیلم بر سر تناقض میان «عظمت مادی کلیسا» و «رسالت معنوی آن» شکل می‌گیرد. کاخ‌های باشکوه، گنجینه‌های طلا، آثار هنری بی‌نظیر و تشریفات پرخرج واتیکان در طول قرن‌ها به عنوان نمادی از قدرت و شکوه مذهب ساخته شده‌اند. اما فیلم با جسارت تمام این سوال را مطرح می‌کند که در دنیایی که میلیون‌ها انسان از گرسنگی جان می‌دهند، حفظ این ثروت‌های افسانه‌ای چه مشروعیت اخلاقی و دینی دارد؟

پاپ کیریل در انتهای فیلم با درک درست از فلسفه واقعی انجیل، دست به یک عمل نمادین و ساختار شکن می‌زند. او نشان می‌دهد که کلیسا یک موزه نگهداری از اشیای عتیقه یا یک نهاد قدرتمند سیاسی نیست، بلکه باید خادم انسان‌ها باشد. بخشیدن گنجینه‌های مادی برای نجات جان انسان‌ها، تاج واقعی کلیسا را نه از جنس طلا و جواهر، بلکه از جنس ایثار و شفقت می‌سازد؛ مفهومی که استعاره‌ای صریح از خروج از پیله تشریفات به نفع انسانیت است.

بازخوانی بحران قحطی؛ وقتی رم وسط میدان پکن می‌افتد

در اواخر دهه شصت میلادی، روابط میان شوروی و چین به شدت تیره شده بود و احتمال درگیری نظامی میان دو قدرت کمونیستی وجود داشت. فیلم این زمینه تاریخی واقعی را گرفته و آن را با بحران قحطی بزرگ چین پیوند می‌زند. تصمیم رهبران چین برای دست زدن به جنگ اتمی در فیلم، نه از روی شرارت محض، بلکه از روی استیصال و ناچاری برای اطعام صدها میلیون شهروند گرسنه تصویر می‌شود. این زاویه دید انسانی به دشمن، اثر را از دام فیلم‌های تبلیغاتی یک‌جانبه‌گرایانه دوران جنگ سرد نجات می‌دهد.

ورود پاپ به این مناقشه جیوپلیتیک و سفر محفیانه او برای دیدار با رهبران شوروی و چین، پیوند میان واتیکان و شرق آسیا را برقرار می‌سازد. فیلم به زیبایی نشان می‌دهد که چطور تصمیم‌گیری در اتاق‌های دربسته رم می‌تواند سرنوشت کودکی گرسنه در پکن را تغییر دهد. این هم‌بستگی جهانی و مسئولیت متقابل انسان‌ها در برابر یکدیگر، پیام مرکزی فیلم است که فراتر از مرزهای جغرافیایی و ایدئولوژیک عمل می‌کند.

چرا باید همچنان این شاهکار ۱۵۷ دقیقه‌ای را دید؟

در روزگاری که سینمای تجاری به سمت جلوه‌های ویژه کامپیوتری و داستان‌های شتاب‌زده حرکت کرده است، تماشای فیلمی مانند کفش‌های ماهیگیر یک تجربه سینمایی نایاب و باارزش است. این اثر ۱۵۷ دقیقه‌ای با صبر و حوصله، فضاسازی عمیق و بازی‌های درخشان، مخاطب را به دالان‌های قدرت، سیاست و معنویت می‌برد. داستان فیلم هنوز هم پس از گذشت بیش از پنج دهه، کاملا تازه، پرتنش و مرتبط با چالش‌های جهان امروز از جمله نابرابری‌های اقتصادی، خطر جنگ‌های منطقه‌ای و نقش نهادهای دینی در دنیای مدرن است.

کارنامه بازیگران فرعی؛ از دسیکا تا جان گیلگاد

علاوه بر بازی خیره‌کننده آنتونی کوئین، حضور بازیگران بزرگ در نقش‌های فرعی کیفیتی فاخر به فیلم بخشیده است. سر لارنس اولیویه در نقش کامنف رهبر شوروی، با لهجه و وقاری خاص، پرتره‌ای پیچیده و انسانی از یک سیاست‌مدار قدرتمند اما واقع‌بین را به تصویر می‌کشد. ویتوریو دسیکا کارگردان و بازیگر افسانه‌ای سینمای ایتالیا در نقش کاردینال رینالدی، نماد دیپلماسی کهن و هوشمندی کلیسایی است. همچنین جان گیلگاد در نقش پاپ پیر در همان دقایق ابتدایی فیلم، حضوری پرصلابت و معنوی از خود به یادگار می‌گذارد که مسیر داستان را روشن می‌سازد.

بازی اسکار ورنر در نقش پدر تلوند نیز با آن نگاه‌های پر از معصومیت و اندوه، مکمل فوق‌العاده‌ای برای صلابت آنتونی کوئین است. این ترکیب از بازیگران بزرگ سینمای بریتانیا، ایتالیا و اتریش، به فیلم شخصیتی بین‌المللی داده که شایسته موضوع جهانی و والای آن است.

پنج فیلم برتر پیشنهادی پس از تماشای این اثر

اگر از تماشای فیلم کفش‌های ماهیگیر لذت برده‌اید و به درام‌های سیاسی، الهیاتی و عمیق علاقه دارید، این پنج اثر سینمایی فوق‌العاده را در اولویت تماشا قرار دهید:

۱. The Two Popes (2019)
۲. Becket (1964)
۳. A Man for All Seasons (1966)
۴. The Mission (1986)
۵. Of Gods and Men (2010)

جمع‌بندی نهایی

فیلم کفش‌های ماهیگیر (The Shoes of the Fisherman) فراتر از یک درام تاریخی یا سینمای دینی ساده، ژئوپلیتیک ایمان و قدرت را به شکلی جسورانه عریان می‌کند. اثر مایکل اندرسون با محوریتی درخشان از آنتونی کوئین، نشان می‌دهد که قدرت واقعی مذهب نه در حفظ کلاه‌های مرصع، تشریفات اشرافی و گنجینه‌های محبوس در کاخ‌ها، بلکه در قدرت ایثار، شکستن ساختارهای کهنه و خدمت بی‌منت به انسان‌های رنج‌دیده نهفته است. پیش‌بینی‌های شگفت‌انگیز فیلم از آینده کلیسا و پیام صلح‌طلبانه آن، این شاهکار ۱۵۷ دقیقه‌ای را به اثری زنده و ماندگار در تاریخ سینما تبدیل کرده که تماشای آن برای هر دوست‌دار سینمای عمیق تحلیلی ضروری است.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

فیلم The Odd Couple (1968) جفت ناجور | معرفی، داستان، نقد و تحلیل

فیلم به جای او بودن – نقد، بررسی و خلاصه داستان – In Her Shoes 2005

فیلم Mayerling 1968 – نقد و تحلیل و داستان

فیلم Rosemary’s Baby (1968) | معرفی، نقد و داستان | وحشت پنهان در دل یک زندگی خانوادگی

چرا بند کفش خودش باز می‌شود؟ دلیل علمی باز شدن خودبه‌خودی بند کفش

فیلم شیر در زمستان (The Lion in Winter 1968) | داستان، تحلیل عمیق و دانستنی‌های کمترشنیده شده