معجزه در عمق ۷۰۰ متری؛ ناگفته‌های بقا و نجات ۳۳ معدنچی شیلیایی در سال ۲۰۱۰

در پنجم اوت ۲۰۱۰، حادثه‌ای در اعماق صحرای آتاکاما رخ داد که توجه تمام جهانیان را به خود جلب کرد. ریزش ناگهانی معدن مس و طلا سن خوزه در شیلی، ۳۳ معدنچی را در عمق ۷۰۰ متری زمین حبس کرد؛ حادثه‌ای که در ابتدا یک تراژدی قطعی به نظر می‌رسید، اما به یکی از حماسی‌ترین عملیات‌های بقا و نجات در تاریخ بشر تبدیل شد. در این مقاله قصد داریم ابعاد مختلف این حادثه شگفت‌انگیز را از منظر مهندسی، پزشکی، روان‌شناسی و رسانه‌ای بررسی کنیم تا دریابیم چگونه هماهنگی جهانی توانست این جان‌ها را از دل زمین بیرون بکشد. آیا واقعاً علم و امید در آن شرایط بحرانی می‌توانستند بدون نقص عمل کنند؟ بیایید این پرونده جذاب را دوباره مرور کنیم.

زمینه‌های تاریخی و جغرافیایی حادثه معدن سن خوزه

صحرای بی‌آب و علف آتاکاما (Atacama Desert) در شمال شیلی، میزبان برخی از غنی‌ترین ذخایر مس و طلای جهان است. معدن سن خوزه با سابقه بیش از یک قرن فعالیت، به عنوان یکی از قدیمی‌ترین و در عین حال خطرناک‌ترین معادن منطقه شناخته می‌شد که پیش از حادثه سال ۲۰۱۰ نیز بارها به دلیل عدم رعایت هنجارهای ایمنی با جریمه‌ها و تعطیلی‌های موقت مواجه شده بود. ویژگی‌های زمین‌شناختی ناپایدار منطقه در کنار برداشت‌های بی‌رویه و غیر اصولی، این معدن را به یک بمب ساعتی خاموش تبدیل کرده بود که هر لحظه امکان ریزش ساختاری آن وجود داشت.

در پنجم اوت ۲۰۱۰، صخره عظیمی معادل یک ساختمان چند طبقه از بدنه اصلی کوه جدا شد و مسیرهای دسترسی خروجی معدن را به طور کامل مسدود کرد. این حادثه نه تنها معیشت صدها خانواده را به خطر انداخت، بلکه ضعف‌های جدی در نظارت بر استانداردهای ایمنی معادن در شیلی را برملا ساخت. دولت شیلی که در آن زمان تحت فشار شدیدی برای بهبود شرایط کارگران بود، مجبور شد تمام منابع ملی و بین‌المللی خود را بسیج کند تا از یک فاجعه انسانی تمام‌عیار در این منطقه خشک و خشن جلوگیری کند.

شناسنامه فیلم سینمایی ۳۳ نفر

فیلم سینمایی «۳۳ نفر» (The 33) محصول سال ۲۰۱۵ به کارگردانی پاتریشیا ریگن (Patricia Riggen)، بازسازی دراماتیک و دقیقی از این فاجعه و عملیات نجات شگفت‌انگیز است. در این اثر ماندگار، بازیگران برجسته‌ای همچون آنتونیو باندراس (Antonio Banderas) در نقش ماریو سپولودا (سخنگوی پرانرژی کارگران)، ژولیت بینوش (Juliette Binoche) در نقش خواهر یکی از کارگران گرفتار و رودریگو سانتورو (Rodrigo Santoro) به ایفای نقش پرداخته‌اند. فیلم به خوبی توانسته مرارت‌های محبوس‌شدگان در تاریکی مطلق معدن و اضطراب بی‌پایان خانواده‌های منتظر در کمپ امید را به تصویر بکشد.

داستان فیلم بر مبارزه برای بقا، تصمیم‌گیری‌های سخت مدیریتی در سطح کلان دولتی و چالش‌های فنی حفر چاه نجات متمرکز است. از ویژگی‌های بارز این اثر، بازتاب وفادارانه فشارهای روانی حاکم بر کارگران، سهمیه‌بندی دقیق غذا در حد چند قاشق کنسرو ماهی تن برای روزهای متوالی و در نهایت همدلی عمیقی است که میان معدنچیان شکل می‌گیرد. تماشای این فیلم به عنوان یک سند دراماتیک، درک بهتری از ابعاد روحی و فنی این ماجرای واقعی به مخاطب ارائه می‌دهد.

آغاز کابوس در اعماق زمین و کشف نشانه حیات

حدود یک ماه پیش، یعنی در پنجم آگوست، یک معدن در شیلی دچار حادثه شد و ریزش کرد، این معدن مس و طلا در نزدیکی سن خوزه قرار دارد. در نتیجه این حادثه ۳۳ نفر از معدنچیان گرفتار شدند. ۳۲ نفر از آن‌ها شیلیایی بودند و یک نفر هم ‌اهل بولیوی بود.

عملیات نجات شروع شد، اما تا روز هفدهم هیچ نتیجه‌ای در بر نداشت، در این زمان تیم نجات با کمال تعجب صدای ضربه‌های چکش را روی یک مته حفاری شنیدند، ساعاتی بعد وقتی مته بیرون کشیده شد، کاغذی را دیدند که روی مته چسبانده شده بود، روی کاغذ نوشته شده بود: «هر ۳۳ نفرمان در پناهگاه، خوب هستیم.» معلوم شد که معدنچی‌ها زنده و سالم در عمق ۷۰۰ متری زمین گرفتار شده‌اند. خبر زنده بودن آن‌ها، آن‌قدر مهم بود که سباستین پینه‌را (Sebastián Piñera) رئیس‌جمهور شیلی شخصاً در محل حاضر شد و نوشته را به رسانه‌ها نشان داد. بلافاصله همه شیلی این پیروزی را جشن گرفت.

چالش‌های حیاتی بقا و تغذیه در عمق تاریکی

معدنچیان، شانس آورده بودند که کانال‌های هوارسانی در جریان ریزش مسدود نشده بود، خوشبختانه آن‌ها در این ۱۷ روز ذخیره کافی آب در اختیار داشتند، اما از لحاظ غذا در مضیقه بودند، و در این مدت هر کدام ۱۰ کیلوگرم وزن کم کرده بودند. هوای پایین گرم بود و آن‌ها مجبور شده بودند، برهنه شوند، اما خوشبختانه نشت گازهای سمی‌ای مثل متان جان آن‌ها را تهدید نکرده بود.

پس تیم نجات باید تا عملی کردن عملیات نهایی نجات، راه عاجلی برای زنده نگاه داشتن معدنچیانی که در عمق ۷۰۰ متری زمین گرفتار شده بودند، پیدا می‌کرد. بنابراین آن‌ها در مرحله نخست کانال‌های باریکی حفر کردند تا از طریق آن‌ها، غذا و تجهیزات ضروری را به پایین بفرستند. این کار هم یک هفته وقت گرفت. وسیله فلزی‌ای به طول ۱.۶ متر که ظاهری شبیه موشک دارد، وظیفه حمل و نقل غذا در این کانال‌ها را بر عهده دارد. برای ارسال غذا، هر بار باید یک ساعت وقت صرف شود.

ارتباط با جهان خارج و حاشیه‌های رسانه‌ای باریوس

غذای ارسالی برای آن‌ها در روزهای اول تنها شامل ژل‌های غذایی غنی‌شده، ویتامین، قرص‌های گلوکز و شیر غنی از پروتئین بود، اما بعد از چند روز، غذای گرم هم برای آن‌ها ارسال شد. برای معدنچیان دارو هم فرستاده می‌شود چرا که یکی از معدنچیان، مبتلا به دیابت است و دیگری ناراحتی ریوی به نام سیلیکوزیس (Silicosis) دارد.

از طریق کانال‌های باریک ارتباطی که بعضی‌ها به آن‌ها لقب «بند ناف» هم داده‌اند، فیبرهای نوری هم به پایین فرستاده شده‌اند تا معدنچی‌ها بتوانند ارتباط ویدئویی با دنیای خارج داشته باشند. البته آن‌ها می‌توانند از طریق نامه هم با آشنایان خود ارتباط تماس برقرار کنند. اما دردسر این ۳۳ نفر، آن‌ها را مشهور هم کرده است، آن‌ها دیگر جزئی از شوی واقعی تلویزیونی (Reality TV show) شده‌اند. توجه همه رسانه‌ها به آن‌ها جلب شده‌ است، طوری که شبکه ای‌بی‌سی (ABC) مدت‌هاست که گروهی خبرنگار در بیرون معدن مستقر کرده است تا برایش گزارش روزانه ارسال کنند. مردم همه دنیا توجه زیادی به این واقعه دارند، حتی اگر در فیس‌بوک جستجو کنید، می‌توانید گروه‌های مربوط به این معدنچیان را بیابید. پاپ بندیکت هم شخصاً برای آن‌ها دعا کرده است.

رسانه‌های دیگر هم سعی می‌کنند، با برجسته کردن حاشیه‌ها تیراژ خود را بالا ببرند. مثلاً بعد از مدتی معلوم شد که یکی از معدنچیان یک فوتبالیست بازنشسته است که در جریان بازی‌های انتخابی المپیک ۱۹۸۴ لس‌آنجلس تیم ملی کشورش را همراهی می‌کرده است. اما در میان معدنچیان، یکی از آن‌ها به نام «یونی باریوس» بیش از همه در مرکز توجه قرار گرفته است. این توجه رسانه‌ای روی او، به دو دلیل صورت گرفته است:

باریوس ۵۰ ساله، در جوانی علاقه داشت پزشک شود و حتی بعد از عدم موفقیت این علاقه را با خواندن متون پزشکی در خود حفظ کرد. به خاطر دانش ابتدایی او از امورات پزشکی، خیلی از کارهای پزشکی مربوط به گروه به او سپرده شده است. مثلاً او بود که اعضای گروه را واکسن زد و همچنین اوست که نمونه خون از معدنچیان می‌گیرد تا برای آزمایش به بالا فرستاده شوند. اما دلیل مهم‌تر و جالب‌تر اشتهار آقای باریوس، دردسری است که چند ماه بعد، گریبان او را بعد از نجات یافتن خواهد گرفت! قضیه از این قرار است که یک روز، وقتی همسر باریوس در محل معدن حاضر شده بود و برای نجات شوهرش دعا می‌کرد، متوجه شد، زن دیگری هم نام همسرش را زمزمه می‌کند. اینجا بود که وی فوری مطلب را پی گرفت و متوجه شد، وی معشوقه شوهرش است. این قضیه بلافاصله در روزنامه‌های زرد بازتاب پیدا کرد. شاید باریوس تنها معدنچی‌ای باشد که عجله‌ای برای نجات نداشته باشد!

عملیات اصلی نجات و حفر کانال‌های حیاتی

برای نجات معدنچی‌ها، باید کانالی به قطر ۷۵ سانتی‌متر در دل صخره‌های سخت به درازای ۷۰۰ متر حفر شود. این کار اصلاً ساده نیست و با مشکلات فنی زیادی همراه است و تخمین زده می‌شود ۳ تا ۴ ماه طول بکشد. بعد از حفر شدن کانال نجات، از طریق بالابرهای هیدرولیکی که در آفریقای جنوبی تولید شده است، اعضای گروه نجات داده می‌شوند. نجات هر نفر نیم ساعت طول خواهد کشید. برای احتیاط دو پروژه نجات هم به طور موازی در حال اجرا شدن هستند.

جنبه‌های روان‌شناختی و بیولوژیکی انزوا در اعماق زمین

اما از دید پزشکی هم گرفتاری این معدنچیان جالب است. آن‌ها بر علیه کزاز، دیفتری، آنفلوانزا و پنومونی واکسینه شده‌اند تا در این وانفسا دچار بیماری نشوند. اما عمده خطری که آن‌ها را دنبال می‌کند، مشکلات روانی است. در پنج نفر از معدنچی‌ها، نشانه‌های افسردگی مشاهده شده است که علایم آن به صورت تغذیه ناکافی و عدم تمایل برای حضور جلوی دوربین است. مشکل این معدنچیان را می‌توان مشابه فضانوردان در مأموریت‌های طولانی، سرنشینان زیردریایی‌ها و زندانی‌ها دانست.

از آنجا که دانشمندان سازمان فضایی آمریکا (NASA) در این زمینه تحقیقات زیادی کرده‌اند و صاحب تجربه هستند، از آن‌ها تقاضا شد که کمک کنند. یک تیم چهار نفره از این دانشمندان از محل بازدید کرد و توصیه‌های سودمندی مثل تنظیم چرخه خواب و بیداری، انجام ورزش روزانه، مصرف ویتامین دی و تنظیم وزن کرد. معدنچی‌ها باید مواظب باشند که اضافه وزن پیدا نکنند، چون کانال‌های نجات آن‌ها بسیار باریک است و تنها ۷۵ سانتی‌متر قطر دارد! در عین حال باید اسباب سرگرمی آن‌ها هم با دستگاه پخش موسیقی، جدول و کتاب مهیا شود. جالب است بدانید که شرکت سونی تعدادی کنسول بازی دستی در اختیار این معدنچی‌ها قرار داده است! بررسی این حادثه از لحاظ شناخت اثرات استرس و انزوای طولانی‌مدت روی سلامت و کارکرد روانی انسان‌ها سودمند است.

جزئیات فنی و لجستیکی سه طرح نجات موازی

عملیات مهندسی نجات ۳۳ معدنچی بدون شک یکی از پیچیده‌ترین هماهنگی‌های صنعتی در قرن بیست و یکم بود. مهندسان پروژه سه برنامه موازی به نام‌های طرح A، طرح B و طرح C را طراحی کردند تا در صورت برخورد هر کدام به بن‌بست صخره‌های گرانیتی، کار متوقف نشود. طرح A شامل استفاده از ماشین حفاری استراتا ۹۵۰ (Strata 950) بود که به صورت عمودی حفر می‌کرد. طرح B که در نهایت زودتر به هدف رسید، از حفار پیشرفته شرام تی۱۳۰ (Schramm T130XD) بهره می‌برد که برای باز کردن یک مجرای تهویه قدیمی با زاویه خاص به کار گرفته شد. طرح C نیز یک دکل حفاری نفتی سنگین و سریع بود که مسافتی طولانی‌تر را هدف قرار داده بود.

کپسول نجات که ققنوس یا فونیکس (Fénix) نام داشت، به طور اختصاصی توسط نیروی دریایی شیلی و با مشاوره مستقیم مهندسان ناسا ساخته شد. این کپسول فولادی مجهز به مخازن اکسیژن، سیستم‌های ارتباطی پیشرفته و میکروفون‌های دوطرفه بود و چرخ‌هایی در دیواره خارجی آن تعبیه شده بود تا اصطکاک با دیواره‌های ناهموار چاه به کمترین حد ممکن برسد. قطر این کپسول تنها ۵۴ سانتی‌متر بود، به این معنی که معدنچیان باید در شرایط بدنی خاص و با حفظ خونسردی کامل درون آن قرار می‌گرفتند تا در طول صعود هولناک ۷۰۰ متری دچار وحشت‌زدگی یا کلاستروفوبیا (Claustrophobia) نشوند.

مدیریت بحران روانی و مداخلات پیشرفته ناسا

تحمل تاریکی مطلق، رطوبت شدید بالای ۹۰ درصد و دمای نزدیک به ۳۵ درجه سانتی‌گراد برای روزهای متوالی، روح و روان هر انسانی را متلاشی می‌کند. کارشناسان سازمان فضایی آمریکا با ورود به این بحران، پروتکل‌های سخت‌گیرانه‌ای را که برای فضانوردان ایستگاه فضایی بین‌المللی استفاده می‌شود، پیاده‌سازی کردند. ایجاد یک ساختار شبه‌نظامی با تقسیم وظایف روزانه، تعیین ساعت خواب و بیداری مشخص با استفاده از چراغ‌های ال‌ئی‌دی ارسالی که نور خورشید را شبیه‌سازی می‌کردند و تشویق به ورزش‌های سبک ایستاده، از جمله اقدامات کلیدی برای جلوگیری از زوال روانی کارگران بود.

تقسیم معدنچیان به گروه‌های کوچک‌تر و واگذاری مسئولیت‌های رهبری، بهداشت و سرگرمی به افراد مختلف، حس مفید بودن را در آن‌ها زنده نگه داشت. یونی باریوس به عنوان بازوی پزشکی گروه عمل می‌کرد و ماریو سپولودا با روحیه طنزپرداز خود، ویدیوهای روزانه‌ای تهیه می‌کرد که برای حفظ روحیه خانواده‌ها به بالا فرستاده می‌شد. روان‌پزشکان متوجه شده بودند که حفظ ارتباط منظم اما کنترل‌شده با خانواده‌ها می‌تواند انگیزه بقا را دوچندان کند، هرچند که در مواردی مانند پرونده یونی باریوس، این ارتباطات با چالش‌های خانوادگی غیرمنتظره‌ای نیز همراه شد.

سرنوشت معدنچیان پس از آزادی و تاثیرات بلندمدت تراما

پس از گذشت ۶۹ روز بیم و امید، بالاخره در تاریخ ۱۳ اکتبر ۲۰۱۰ نخستین معدنچی با کپسول فونیکس به سطح زمین رسید و کل جهان این لحظه تاریخی را زنده تماشا کردند. با وجود پایان خوش عملیات نجات، چالش‌های واقعی این افراد تازه آغاز شده بود. هجوم ناگهانی شهرت، دوربین رسانه‌ها، پیشنهادهای مالی کتاب و فیلم، و سفرهای رایگان به نقاط مختلف جهان، این کارگران ساده معدن را که تا دیروز در گمنامی مطلق زندگی می‌کردند، به شدت گیج و سردرگم کرد. بسیاری از آن‌ها نتوانستند با این حجم از تغییرات ناگهانی در سبک زندگی خود کنار بیایند.

بررسی‌های روان‌پزشکی سال‌های بعد نشان داد که اکثر این ۳۳ نفر به اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)، کابوس‌های شبانه مکرر، اضطراب شدید و ناتوانی در بازگشت به کار در محیط‌های بسته دچار شده‌اند. گرچه فیلم سینمایی ساخته‌شده و کتاب‌های متعدد بخشی از داستان آن‌ها را تجاری‌سازی کرد، اما ثروت وعده داده شده به طور عادلانه میان آن‌ها تقسیم نشد و تعدادی از آن‌ها هنوز با مشکلات شدید مالی و بیماری‌های ریوی ناشی از سال‌ها کار در معدن دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این حادثه نشان داد که نجات فیزیکی انسان‌ها پایان کار نیست، بلکه توان‌بخشی روانی و اجتماعی پس از تراما، فرآیندی پیچیده‌تر و طولانی‌تر است.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

نتایج شگفت‌انگیز آیفون ۱۲ در تست‌های زیرآب؛ غواصی در عمق ۲۰ متری دریاچه تاهو بدون هیچ مشکلی

سامسونگ «گلکسی واچ» را معرفی کرد: پشتیبانی از ارتباطات LTE و مقاومت در عمق ۵۰ متری

شطرنج در عمق ۶۰ متری آب در دوبی!

تجزیه و تحلیل شی‌ء ناشناس 60 متری که بر فراز کوه‌های آند در سال 2010 مشاهده شد، نشان…

زندگینامه ایزابل آلنده نویسنده و روزنامه‌نگار شیلیایی و خالق رمان خانه ارواح

زندگینامه روبرتو بولانیو – نویسنده شیلیایی و خالق رمان 2666