واژه مافیا از کجا آمد؟ سیر تحول تاریخی و معنایی این کلمه اسرارآمیز

مفهوم مافیا در دنیای امروز مترادف با جنایت سازمان‌یافته، شبکه‌های زیرزمینی قدرت و خشونت است؛ اما تاریخچه لغوی این واژه سرشار از شگفتی‌ها و چرخش‌های معنایی غیرمنتظره است که کمتر کسی از آن‌ها خبر دارد. در این مقاله می‌خواهیم ریشه‌های لغت مافیا را بررسی کنیم و ببینیم این اصطلاح از چه زمانی مرسوم شد، چه خاستگاه‌هایی برای آن متصور است و چگونه یک واژه که زمانی برای توصیف زیبایی و شرف به کار می‌رفت، به نماد هراس‌آورترین کارتل‌های جنایی جهان تبدیل شد. آیا واقعاً این کلمه ریشه عربی دارد یا حاصل یک نمایشنامه کمدی در زندان‌های سیسیل است؟ در ادامه این راز تاریخی را با هم مرور می‌کنیم.

بستر تاریخی سیسیل و زمینه‌های پیدایش مفاهیم موازی قدرت

جزیره سیسیل (Sicily) در دریای مدیترانه همواره به عنوان چهارراه تمدن‌ها شناخته شده و به همین دلیل، در طول قرن‌های متمادی تحت سلطه مهاجمان و حاکمان بیگانه گوناگونی قرار داشته است. از اعراب و نورمن‌ها گرفته تا پادشاهان اسپانیایی و فرانسوی، هر یک اثری از فرهنگ و زبان خود را در این جغرافیا بر جای گذاشتند که این تنوع زبانی مستقیماً بر شکل‌گیری گویش سیسیلی تاثیر گذاشت. در غیاب یک حکومت مرکزی عادل و کارآمد، مردم این دیار یاد گرفتند که به جای تکیه بر قوانین رسمی دولتی، سیستم‌های سنتی و محلی خود را برای برقراری نظم و عدالت ایجاد کنند که این بستر تاریخی، شالوده اصلی ساختارهای اجتماعی بعدی شد.

این انزوای تاریخی و بی‌اعتمادی عمیق به نهادهای بیرونی، زمینه‌ساز تولد خرده‌فرهنگ‌هایی شد که در آن‌ها مفاهیمی چون ناموس، شرف شخصی و وفاداری خانوادگی بالاتر از هر قانون نوشته‌شده‌ای قرار می‌گرفت. در چنین اتمسفری، واژه‌ها اغلب بارهای معنایی چندگانه‌ای به خود می‌گرفتند که برای ناظران بیرونی مبهم و حتی هراس‌آور بود و این دقیقاً همان بستری است که لغت مافیا در آن متولد شد و رشد کرد. پیش از آنکه این اصطلاح توسط رسانه‌ها و پلیس به عنوان یک برچسب حقوقی و جنایی استفاده شود، بخشی از ادبیات توده‌ای برای توصیف رفتارهای قهرمانانه در برابر ظلم بیگانگان بود.

مافیا به معنای چیز محشر و مملو از زیبایی

اخیرا کتاب جالبی به نام تاریخ و عملکرد مافیا از سوی انتشارات روشنگران چاپ شده است. نکته جالب اینجاست که اسم نویسنده این کتاب مشخص نیست. نویسنده ناشناس در مقدمه کتاب نوشته است که از بیم مافیا، ترجیح داده ناشناس بماند! این کتاب به صورت مشروح در مورد تاریخ سیسیل، مافیا، سلسله مراتب در مافیا و نحوه عضوگیری مافیا توضیح می‌دهد. اما در یکی از فصول کتاب در مورد خود واژه مافیا توضیحات جالبی داده شده است. به راستی مافیا به چه معنی است و از چه زمانی این واژه ساخته شد؟ به هر تقدیر، واژه مافیا در تمام گویش‌ها و زبان‌های دنیا وارد شده‌است. ولی کمتر کسی ریشه و اصل این لغت را می‌داند.

در نیمه اول سال‌های ۱۸۰۰ و تا اواخر سال ۱۸۶۳ کلمه مافیا در پالرمو (Palermo) و اطراف آن برای بیان زیبایی، فتوّت و کرم، خوبی و والامقامی به‌کار می‌رفت؛ مثلا اگر کسی بسیار شیک لباس می‌پوشید و تروتمیز و معطر بود، دیگران با فریاد تحسین و شگفتی می‌گفتند: چه مافیایی! یک دختر زیبا و با شخصیت و امتیازات بسیار را می‌گفتند: مافیا دارد! و یا مافیایی است. اگر خانه‌ای در یک کوچه معمولی تمیز و مرتب و آراسته بود، می‌گفتند: این یک خانه مافیایی است! حتی کفش‌های بسیار شیک و خوش‌فرم را که در مغازه‌ها می‌فروختند، می‌گفتند: وای! کفش‌های مافیایی! با ایده زیبایی و کیفیت عالی و برتر، بیان واژه مافیا نشان‌دهنده برتری و ارزشمندی در همین معنای کلمه، و شاید چیزی بیشتر مانند شجاعت، وجدان انسانی، امنیت روانی و ایمان بود. ولی هرگز معنای قانون‌شکنی و خودنمایی با حس منفی و هرگز به معنای وقاحت و بی‌شرمی و غرور و نخوَت نیامده‌است.

خلق مافیا در یک نمایشنامه

در سال ۱۸۶۳ یک هنرمند درام‌نویس پالرمویی به نام جوزف ریتزوتو (Giuseppe Rizzotto)، به همراه گاسپار موسکا که یک معلم مدرسه ابتدایی بود و با همکاری پشت پرده رهبر کاموریست‌ها به نام ژواخین داآنجلو ملقب به فون چاتزا (پوزه‌خوکی، به خاطر لب‌های کلفت و خمیده‌اش) کوشیدند تا از زندگی کاموریست‌هایی که در زندان ویکاریای پالرمو به‌سر می‌بردند یک نمایشنامه طنز بنویسند. این نمایشنامه طنز با افشاگری‌های واقعی درباره زندان ویکاریا و کاموریست‌هایی که در آنجا حبس بودند و با لهجه‌ای خاص بر روی صحنه آمد. به این شکل نمایشنامه تنظیم و اجرا گردید، قهرمانان این کمدی شامل ژواکین فونچاتزا (رئیس کاموریست‌ها)، مینیکوکیان تدا، ریکو بالتادا، توریدو لوماتسی کوسو، توتو لوسپانوکیاتو، دُن لئورنادو، دُن نوتنزیو (جاسوس پلیس)، یک ناشناس به عنوان زندانی سیاسی که نمادی از فرانچسکو کریسپی (Francesco Crispi) بود و یک زندانبان به همراه سایر محبوسین بودند.

پرده اول و دوم این نمایشنامه در سال ۱۸۵۴ در پالرمو در زندان ویکاریا که امروز به آن اُوچاردونه می‌گویند می‌گذرد. قسمت سوم در سال ۱۸۶۰ در خانه ژواخین فونچانزا اتفاق می‌افتد. مسئله توطئه و دسیسه‌کاری کاموریست‌ها و نزاع بین آن‌ها، سرقت از یکدیگر در زندان، کشته شدن جاسوس پلیس و قضاوت و داوری‌های رهبر کاموریست‌ها، همه و همه نویسندگان داستان را بر آن داشت که نام داستان را کاموریست‌های ویکاریای پالرمو بگذارند. بعداً اسم مافیایی را به آن اضافه کردند. بلافاصله پس از اتمام داستان، یک روز برحسب تصادف، نویسنده شاهد یک نزاع خیابانی بود؛ دو نفری که با یکدیگر مشاجره می‌کردند یکی از آن‌ها با لهجه محلی به دیگری گفت: «می‌خوای با من رفتار مافیایی کنی؟» با شنیدن این جمله، ریتزوتو تصمیم گرفت نام سناریو را به جای کاموریست‌های زندان ویکاریا، «مافیایی‌های زندان ویکاریای پالرمو» بگذارد. اگرچه در این نمایشنامه کلمه‌های مافیا و مافیایی هیچ ارتباطی به موضوع نداشتند؛ زیرا در سراسر کمدی فقط راجع به کاموریست‌ها صحبت شده بود.

بله، به ‌این ‌صورت نویسندگان این نمایشنامه چند سال پیش‌تر از سردبیران روزنامه‌ها کلمه مافیا را به کار بردند تا برای تبلیغات و فروش، مطالبی را که هیچ ربطی به جریان مافیا ندارند، منتشر کنند. با همین روش مولفین این کمدی برای جذب بیشتر مردم به تئاتر، از واژه مافیوزی برای نام نمایشنامه استفاده کردند. این نمایشنامه موفقیت‌های بزرگی در پالرمو، سیسیل، ایتالیای جنوبی و رُم به‌ دست آورد و در عرض چند سال واژه مافیا، قدرتمندانه جای خود را در زبان ایتالیایی باز کرد و مترادف واژه بریگانتاژ به معنی دزدی و راهزنی، کامورا (Camorra) به معنی دغل‌بازی و مالاندریناژ به معنی اوباشگری قرار گرفت، بی‌آنکه هیچ رابطه‌ای با این اعمال داشته‌باشد. زیرا مفهوم بریگانتاژ یک مبارزه علنی با قوانین اجتماعی، کامور به معنی درآمد حرام در معاملات و مالاندریناژ خاص مردمان شرور بود. بدیهی است که بعد از این همه، در فضای محزون و محقری که عبارت مافیا (واژه‌ای که تا دیروز به معنای خوبی و کمال بود) به این شکل محکوم شد، امروز نیز محکوم است و تمام بدی‌ها را شامل می‌شود.

اخبار و فرضیات گوناگون درباره ریشه لغت مافیا

در ادامه فهرستی از اخبار و اکتشافات درست و نادرست را درباره ریشه لغت مافیا بیان می‌کنیم. به‌عنوان مثال عبارت “Morte Alla Francia Italia Anela” به معنای «مرگ بر فرانسه، زنده باد ایتالیا» مطرح شده است. می‌گویند این شعاری بوده که مردم در طی انقلاب وسپرو (Sicilian Vespers) که در سال ۱۲۸۲ میلادی اتفاق افتاد، فریاد می‌زدند و شایع است با حروف اول این کلمات، کلمه MAFIA ساخته شده است. سوال اینجاست که در آن سال عملا ایتالیایی وجود نداشته و آیا مردم سیسیل باید این کلمات را به زبان می‌آوردند؟ همان مردمی که تا زمان ورود گاریبالدی (Giuseppe Garibaldi) هرگز اسمی از ایتالیا نشنیده بودند! در سندی که در سال ۱۶۵۸ توسط نویسنده‌ای به نام لئورنادوشاشا کشف شده، اینطور آمده که زن جادوگری به نام کاترینالا لیکاتیزا وجود داشته که لقب مافیا را به او داده بودند. این تنها مدرک مربوط به آن دوران است که در آن کلمه مافیا نوشته شده و نشان می‌دهد عبارت مافیا برای بیان کیفیت، چه درباره انسان و چه درباره شیء، به کار می‌رفته است.

همچنان که جوزف پیتره در جمع‌بندی تحقیقاتش می‌گوید، مافیا مشتق از کلمه عربی مَهیاص به معنای لاف‌زن می‌باشد. اما لاف‌زنی هیچ ارتباطی با مافیا ندارد، زیرا که مافیایی‌ها هرگز لاف‌زن نبودند. همچنین گفته می‌شود مافیا از کلمه مرکب عربی معافی (Mu’afa) می‌باشد که در آن ریشه به معنای «سلامتی، شجاعت و قدرت» و نگهدارنده است. دیگر اینکه بعضی از غارها و معادن نزدیک مارسالا (Marsala) را مافیا می‌نامند؛ زیرا در آنجا طرفداران گاریبالدی دور هم جمع می‌شدند و مردم آن‌ها را مانند مافیا و مافیایی‌ها می‌دانستند که این هم به‌صورت مستند در هیچ نوشته‌ای نیامده است. فرضیه دیگر ساختار مخفف عبارت “Mazzini Autorizza Furti Incendi Avvelenamenti” به معنای «ماتزینی سرقت‌ها، آتش‌افروزی‌ها و مسمومیت‌ها را سازماندهی می‌کند» است که با حروف اول آن عبارت مافیا ساخته می‌شود که اتهامی بی‌پایه به جوزپه ماتزینی است.

تحلیل جامعه‌شناختی انتقال معنا در فرهنگ سیسیلی

تغییر کارکرد واژه مافیا از یک صفت مثبت توصیف‌کننده زیبایی و اصالت به یک اصطلاح ترسناک جنایی، یکی از جذاب‌ترین مباحث در حوزه جامعه‌شناسی زبان است. در جامعه سنتی سیسیل، ایستادگی در برابر ظلم حاکمان خارجی و حفظ غرور شخصی نوعی فضیلت اخلاقی به شمار می‌رفت و کسانی که این ویژگی‌ها را داشتند، مافیوزو نامیده می‌شدند که دلالت بر شجاعت داشت. با گذشت زمان و با شکل‌گیری هسته‌های اولیه باج‌گیری حفاظتی در مزارع لیمو و زیتون، این افراد شجاع هدایت سیستم‌های غیررسمی داوری را بر عهده گرفتند و به این ترتیب، معنای واژه به تدریج از یک ویژگی شخصیتی مثبت به یک موقعیت عملکردی در شبکه‌های قدرت زیرزمینی تبدیل شد.

این دگردیسی زبانی نشان‌دهنده آن است که چگونه ساختارهای قدرت می‌توانند مفاهیم فرهنگی محبوب مردم را مصادره به مطلوب کنند. دولت نوبنیاد ایتالیا در اواخر قرن نوزدهم تمایل داشت تمامی گروه‌های شورشی، دهقانان معترض و شبکه‌های محلی سیسیل را تحت یک عنوان واحد و خطرناک معرفی کند تا سرکوب آن‌ها توجیه‌پذیر باشد. به این ترتیب، کلمه مافیا که از نمایشنامه‌های عامه‌پسند به ادبیات رسمی پلیس راه یافته بود، بهترین ابزار برای توصیف این پدیده شد و با پیوند میان ادبیات توده و پرونده‌های جنایی، هویت امروزی خود را به عنوان مترادف ترور و نفوذ پنهان به دست آورد.

بازتاب مفهوم مافیا در رسانه‌ها و فرهنگ عامه جهان

بدون شک بخش عمده‌ای از تصور جهانی که امروز درباره مافیا وجود دارد، محصول ادبیات داستانی و به ویژه سینمای هالیوود در قرن بیستم است. رمان پدرخوانده نوشته ماریو پوزو (Mario Puzo) و اقتباس سینمایی شاهکار فرانسیس فورد کاپولا، تصویری رمانتیک، خانواده‌دوست و در عین حال بی‌رحم از این تشکیلات ارائه دادند که واژه مافیا را در ذهن میلیاردها انسان جاودانه کرد. این بازنمایی رسانه‌ای باعث شد که کلمه مافیا از خاستگاه اصلی جغرافیایی خود در جزیره سیسیل خارج شده و به هر نوع سازمان جنایی پیچیده در سراسر جهان، از مافیای روسیه و یاکوزای ژاپن گرفته تا مافیای مواد مخدر در آمریکای لاتین اطلاق شود.

علاوه بر سینما، در دهه‌های اخیر این واژه در ادبیات سیاسی و اقتصادی روزمره نیز کاربرد فراوانی پیدا کرده است؛ به طوری که اصطلاحاتی مانند مافیای کنکور، مافیای دارو یا مافیای خودرو برای توصیف انحصارهای غیرقانونی و دست‌های پشت پرده در بازارها به کار می‌روند. این توسعه استعاری نشان می‌دهد که چگونه یک واژه سیسیلی باستانی، ظرفیت معنایی خود را گسترش داده تا به نمادی جهانی برای توصیف فساد ساختاریافته و تبانی‌های پنهان علیه منافع عمومی تبدیل شود.

مافیای مدرن و بازتعریف ساختارهای قدرت در قرن بیست و یکم

مافیای امروز دیگر آن تشکیلات سنتی با کت و شلوارهای راه راه و اسلحه‌های پنهان در جعبه ویولن نیست؛ بلکه به شبکه‌های بسیار پیچیده مالی و سایبری تبدیل شده است که در بورس‌های جهانی فعالیت می‌کنند. کوزا نوسترا (Cosa Nostra) در سیسیل و ان‌دراگتا (Ndrangheta) در کالابریا اکنون بخش عمده‌ای از درآمدهای خود را از طریق پولشویی در پروژه‌های ساخت‌وساز قانونی، انرژی‌های پاک و حتی بازارهای ارز دیجیتال کسب می‌کنند. این تغییر رویکرد باعث شده که ردیابی آن‌ها برای پلیس بین‌الملل بسیار دشوارتر از گذشته شود، چرا که مرز میان اقتصاد قانونی و غیرقانونی توسط این سازمان‌ها به شدت کم‌رنگ شده است.

پژوهشگران مدرن حوزه جرم‌شناسی معتقدند که بقای مافیا در طول بیش از یک و نیم قرن، ناشی از توانایی شگفت‌انگیز این ساختار در سازگاری با تغییرات تکنولوژیک و سیاسی بوده است. آن‌ها با استفاده از بسترهای رمزنگاری‌شده و بهره‌گیری از ضعف قوانین در بهشت‌های مالیاتی، امپراتوری‌های خود را بازسازی کرده‌اند. از این رو، واژه مافیا هرچند ریشه‌هایی در زیبایی‌شناسی عامیانه پالرمو دارد، اما امروز نماد یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های حاکمیتی و امنیتی در جهان مدرن به شمار می‌رود که مبارزه با آن نیازمند ابزارهای فناورانه و همکاری‌های فرامرزی بی‌وقفه است.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

همزاد چیست؟ بررسی این واژه اسرارآمیز، قدیمی، ترسناک و پر رمز و راز در فرهنگ‌های مختلف

افزونه «واژه جادویی»، راهی ساده برای پیدا کردن معنی واژه‌های فارسی و انگلیسی

آیفون در 15 سالگی: سیر تحول و پیشرفت این گوشی تاریخ‌ساز

چرا هنگام پوست کندن سیر، دست بو می‌گیرد؟ علت ماندگاری بوی تند سیر روی پوست

نمایش جادوگر شهر اُز با بازآفرینی هوش مصنوعی گوگل بر پردهٔ کروی Sphere لاس‌وگاس

فیلم جادوگر شهر اُز | داستان و نقد The Wizard of Oz (1939)