صدای استخوان‌های ممنوعه: چگونه فیلم‌های رادیولوژی شوروی ناقل موسیقی جاز و راک شدند؟

تجربه نشان داده است که هر جا محدودیت و ممنوعیت حاکم شود، در مقابل ابتکار مردمی که قصد دور زدن و خنثی کردنش را دارند، سر تعظیم فرود می‌آورد. هنر همواره راه خود را از میان تاریک‌ترین روزنه‌ها پیدا می‌کند و ابزاری برای ابراز وجود انسان در سخت‌ترین شرایط می‌شود. در دوران جنگ سرد، خلاقیت شهروندان بلوک شرق برای دستیابی به نواهای ممنوعه غربی به خلق یکی از عجیب‌ترین رسانه‌های ضبط صدا در تاریخ منجر شد. این پدیده نه تنها یک لجبازی فرهنگی با حکومت، بلکه یک نبوغ مهندسی خیره‌کننده در شرایط فقر مطلق امکانات بود.

در این مقاله می‌خواهیم بررسی کنیم که چگونه عکس‌های پزشکی بیماران به صفحات گرامافون تبدیل شدند و چرا این رسانه عجیب توانست مرزهای سانسور استالینی را جابه‌جا کند. آیا واقعاً صدای ضبط شده روی استخوان‌ها کیفیت شنیداری داشت و این شبکه زیرزمینی چگونه سال‌ها از چشم سازمان‌های امنیتی مخفی ماند؟ با ما همراه باشید تا داستان شگفت‌انگیز این صفحات جادویی را مرور کنیم.

پیش‌زمینه تاریخی سانسور رسانه در بلوک شرق

پس از پایان جنگ جهانی دوم، جهان وارد دوره جدیدی از دو قطبی شدن شد که در آن تبادل فرهنگی میان شرق و غرب به کمترین حد خود رسید. حکومت شوروی به رهبری ژوزف استالین تلاش می‌کرد تا جامعه را از هرگونه نفوذ فرهنگی و فکری غربی پاکسازی کند. این سیاست انقباضی شدید، تمام ابعاد زندگی روزمره از جمله ادبیات، مطبوعات و به ویژه هنرهای شنیداری را تحت تاثیر قرار داد. در چکسلاواکی نیز شرایط مشابهی برقرار بود و نویسندگان بومی اجازه انتشار آزادانه آثار خود را نداشتند.

ایوان کلیما (Ivan Klíma) در کتاب «روح پراگ» به رواج ادبیات زیرزمینی در چکسلاواکی اشاره کرده است. او نوشته است که چگونه با وجود انواع محدودیت‌ها، دویست مجله و چند هزار جلد کتاب، فارغ از تعدیل و سانسور، تکثیر می‌شدند و در دسترس مشتاقان قرار می‌گرفتند. این تلاش پیگیر نشان داد که اشتیاق به آزادی بیان و هنر، بسیار قوی‌تر از دیوارهای آهنین حکومتی است و همواره راهی برای نفوذ به لایه‌های مختلف جامعه پیدا می‌کند.

پدیده سامیزدات و خودانتشاری در شوروی

سخت‌گیری‌ها مانع از آن نمی‌شد که شاهکارهای ادبی نظیر «مرشد و مارگاریتا» اثر میخائیل بولگاکف (Mikhail Bulgakov) یا رساله سیاسی «قدرت ناتوانان» نوشته واتسلاو هاول (Václav Havel) به شیوه‌های مختلف تکثیر نشوند. این تکثیر گاه به صورت ابتدایی با گذاشتن کاغذ کاربن زیر دست‌نوشته با ماشین تحریر صورت می‌گرفت و گاهی هم تکثیر در چاپخانه‌ها به صورت مخفیانه در شیفت‌های شب انجام می‌شد. این کار در شوروی پیش از دوره اصلاحات گلاسنوست (Glasnost) بسیار خطرناک بود، چرا که تمام ماشین‌های تحریر و فرآیندهای چاپ تحت نظارت دقیق سازمان کا‌گ‌ب (KGB) قرار داشت.

کار به جایی رسیده بود که این روند میانبر زدن، برای خود صاحب اصطلاح ویژه‌‌ای شد، اصطلاحی روسی به نام سامیزدات (Samizdat). در این واژه، sam به معنی خود و izdat به معنی چاپ و انتشار است. این اصطلاح به معنی خودانتشاری است و نخستین بار توسط یک شاعر روسی به نام نیکولای گلازکوف در سال‌های دهه چهل ابداع شد و به نمادی از مقاومت مخفیانه نویسندگان بدل گشت.

کنترل شدید موسیقی و تبعید هنرمندان

موسیقی هم یکی از حوزه‌هایی بود که در شوروی به شدت کنترل می‌شود، اما مردمی که دوست داشتند موسیقی پاپ، راک اند رول یا جاز گوشی کنند یا به آهنگ‌های گروه‌های زیرزمینی دسترسی پیدا کنند، راهکارهای خاص خود را داشتند. در آن سال‌ها، شمار قابل توجهی از موسیقی‌دان‌ها روانه سیبری شده بودند تا جامعه از وجودشان در امان باشد. اما در بازداشت‌گاه‌های کار اجباری، گاه فرماندهانی پیدا می‌شدند که خود، موسیقی جاز دوست داشتند و ترتیبی می‌داند که در مهمانی‌های خصوصی‌شان، زندانی‌هایشان برایشان موسیقی بنوازند.

بعضی از نوازندگان روسی هم که در دوران قبل از مائو در چین موسیقی جاز فراگرفته بودند، محکوم به تبعید به جاهای بسیار دورافتاده‌ای مثل منطقه خازان تاتارستان می‌شدند. در این میان آنها، از چشم‌پوشی مقامات محلی آنجا استفاده می‌کردند و کنسرت‌هایی ترتیب می‌داند و حتی گاهی رادیوی محلی تارتارستان، موسیقی آنها را پخش می‌کرد. همین پخش‌های رادیویی توسط علاقه‌مندان روسی با رادیو، شنود می‌شود و ولع شنیدن صداهای تازه را زنده نگه می‌داشت.

ظهور رونگتنیزدات؛ موسیقی روی فیلم‌های اشعه ایکس

کنترل دقیقی بر ورود موسیقی و صفحات موسیقی از طریق مرزهای شوروی صورت می‌گرفت، با این همه به طرق مختلف صفحات موسیقی از کشورهای اروپای شرقی که در آنجا کنترل کمتری بر موسیقی وجود داشت، وارد روسیه می‌شدند. این موسیقی باید به شیوه‌ای تکثیر می‌شد، اما با وجود کنترل شدید و کمبود مواد و ابزار مناسب در سال‌های بعد از جنگ جهانی، تکثیر موسیقی کار ساده‌ای نبود. این کمبودها زمینه‌ساز یک نوآوری عجیب زیست‌محیطی و هنری در بطن جامعه مدنی روسیه شد.

مردم دست به ابتکاراتی زدند، آنها دریافتند که می‌توانند از فیلم‌های وینیل و استات، صفحه موسیقی درست کنند، اما به زودی توجه آنها به یک ماده خام بسیار قابل دسترسی و ارزان هم جلب شد: فیلم‌های پزشکی اشعه ایکس! آنها با مبلغ بسیار کمی در حد چند کوپک، صدها عکس رادیولوژی را از کلینیک‌ها و بیمارستان‌ها می‌خریدند و با دستگاه ویژه‌ای روی آنها شیار می‌انداختند و روی آنها موسیقی ضبط می‌کردند. به این صفحات اصطلاحا رونگتنیزدات (Roentgenizdat) گفته می‌شد که در آن جزء اول یعنی رونگتن همان اشعه ایکس معنی می‌دهد و جزء دوم یعنی izdat همان طور که پیشتر گفته شد، به معنی انتشار است.

کیفیت موسیقی ضبط شده روی این صفحات عجیب و غریب، پایین بود و این صفحات تنها چند ماه قابل استفاده بودند، اما این صفحات بسیار ارزان بودند و آنها را می‌شد تنها با یک تا یک و نیم روبل تهیه کرد. این ویژگی باعث شد که توزیع شبکه مویرگی موسیقی شتاب بی سابقه‌ای بگیرد.

به زودی موسیقی ممنوع بر روی استخوان جمجمه و تصاویر اشعه ایکس سینه و اندام‌های بیماران روسی، در دسترس همه قرار گرفت. در این میان بعضی ذوق بیشتری به خرج می‌دادند و موسیقی را به گونه‌های با عکس رادیولوژی همگون و متجانس می‌کردند.

غروب صفحات استخوانی در اواخر دهه پنجاه

در سال ۱۹۵۸، انتشار موسیقی با این سبک ممنوع شد و یک سال بعد با شناسایی یکی از بزرگ‌ترین گروه‌هایی تکثیر موسیقی روی فیلم‌های اشعه ایکس، این شیوه تکثیر موسیقی از رونق افتاد. نیروهای امنیتی با ابزارهای ردیابی و گشت‌های مداوم توانستند کارگاه‌های مخفی تولید را که معمولا در انباری خانه‌ها مستقر بودند شناسایی کنند و بسیاری از فعالان این حوزه را به زندان بیندازند.

بد نیست به وبلاگ تصاویر رونگتنیزدات بروید و شماری از این صفحات ویژه را ببیند. در این صفحه می‌توانید شما با فرمت صوتی به موسیقی ضبط‌ شده روی هر صفحه هم گوش کنید تا عمق این تلاش تاریخی را با تمام وجود حس کنید.

منابع: ویکی‌پدیا انگلیسی

کالبدشکافی فنی؛ نحوه ضبط صدا روی نگاتیو رادیولوژی

فرآیند فیزیکی تبدیل یک نگاتیو رادیولوژی نرم به یک صفحه گرامافون پخش‌شدنی، شاهکاری از نبوغ مهندسی دست‌ساز است. سازندگان این صفحات از دستگاه‌های ضبط صدا با دیسک مومی یا دستگاه‌های برش دیسک آسیب‌دیده بیمارستانی استفاده می‌کردند که با تغییرات دستی به دستگاه‌های حکاکی روی طلق تبدیل شده بودند. آنها سوزن‌های فولادی یا حتی میخ‌های تیز شده را به بازوی دستگاه متصل می‌کردند تا با دریافت سیگنال‌های الکتریکی تقویت‌شده از رادیو یا گرامافون مادر، نوسانات صوتی را به صورت شیارهای فیزیکی دورانی روی فیلم پلاستیکی حک کنند. برای سوراخ کردن مرکز صفحه نیز معمولاً از سیگار برگ روشن استفاده می‌شد تا لبه‌های سوراخ بر اثر حرارت نسوزد و تغییر شکل ندهد.

با این حال، پلاستیک نرم فیلم رادیولوژی بر خلاف شلاک (Shellac) که ماده استاندارد صفحات گرامافون آن زمان بود، مقاومت بسیار پایینی در برابر سایش سوزن سنگین دستگاه‌های گرامافون داشت. سوزن‌های گرامافون‌های قدیمی شوروی فشار زیادی بر صفحه وارد می‌کردند و پس از ۵ تا ۱۰ بار پخش، شیارهای نرم روی فیلم رادیولوژی به طور کامل ساییده و صاف می‌شدند. صدای خروجی ترکیبی از موسیقی و صدای خش‌خش شدید و نویز بود، اما برای جوان تشنه جاز و بلوز، همین صدای ضعیف که از پس تصویر مبهم یک دنده شکسته‌شده به گوش می‌رسید، پنجره‌ای به دنیای آزادی به شمار می‌رفت.

بازتاب فرهنگی و ارزش کلکسیونی صفحات استخوانی در جهان امروز

صفحاتی که زمانی به عنوان زباله‌های پزشکی و واسطه‌های ارزان‌قیمت صوتی شناخته می‌شدند، امروزه ارزش کلکسیونی و باستان‌شناختی بسیار بالایی پیدا کرده‌اند. محققان موسیقی و موزه‌داران غربی اکنون به دنبال جمع‌آوری این آثار به جا مانده از دوران جنگ سرد هستند، چرا که هر کدام از آنها سند زنده‌ای از مقاومت مدنی به شمار می‌روند. پروژه‌های پژوهشی متعددی در لندن و مسکو تلاش کرده‌اند تا با اسکن نوری این صفحات، صداهای ضبط شده روی آنها را بازیابی و به صورت دیجیتال ذخیره کنند تا از نابودی تدریجی این پلاستیک‌های فرسوده جلوگیری شود.

ظهور این صفحات نشان‌دهنده پیوند عمیق میان علم پزشکی و هنر در شرایط اضطرار است. این رسانه که در فرهنگ عامه به «موسیقی روی استخوان‌ها» (Music on Bones) شهرت یافته، الهام‌بخش چندین مستند، کتاب تحقیقاتی و حتی نمایشگاه‌های هنری در سراسر جهان بوده است. این صفحات نشان دادند که هنر نیازی به متریال‌های لوکس و استودیوهای پیشرفته ندارد و می‌تواند حتی بر روی بقایای تصاویر بیماری‌های ریوی و شکستگی‌های استخوانی نیز طنین‌انداز شود.

روانشناسی مقاومت فرهنگی در برابر هنر ممنوعه

جامعه‌شناسان عقیده دارند که هرچه فشار حاکمیت برای یکسان‌سازی فرهنگی بیشتر باشد، کشش جامعه به سمت ابزارهای جایگزین و غیررسمی افزایش می‌یابد. در شوروی، گوش دادن به موسیقی غربی صرفاً یک سرگرمی ساده نبود، بلکه نوعی بیانیه سیاسی غیرکلامی و اعلام هویت مستقل از ایدئولوژی رسمی دولت به حساب می‌آمد. جوانانی که با ولع به خرید این صفحات دست‌ساز اقدام می‌کردند، خطرات دستگیری توسط پلیس مخفی را به جان می‌خریدند تا حسی از پیوند با جهان آزاد را تجربه کنند.

این تمایل شدید نشان می‌دهد که نیاز به تنوع فرهنگی و هنری، بخشی از ساختار روانی انسان است که با هیچ بخش‌نامه یا تهدید نظامی سرکوب نمی‌شود. وقتی کانال‌های رسمی توزیع بسته می‌شوند، شبکه‌های غیررسمی با خلاقیت‌های پیش‌بینی‌نشده پدیدار می‌شوند تا این خلاء را پر کنند. صفحات رادیولوژی نمونه بارز این قانون روان‌شناختی هستند که ثابت کرد اشتیاق به شنیدن نغمه‌های نو، حتی از فیلترهای امنیتی پلیس‌های مخفی مجهز نیز عبور می‌کند.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

راهی جدید برای کنترل پشه‌های ناقل بیماری: نگذارید نرهایشان صدای ماده‌ها را بشنوند!

شوروی، دنیای بشکه‌ای شکل – بریده‌ای از کتاب شوروی ضد شوروی

نت کینگ کول: اسطوره موسیقی جاز و خواننده باریتون افسانه‌ای

طنین موسیقی با پارازیت در امواج رادیو | چگونه رادیو مرزهای موسیقی ممنوعه را درنوردید؟

رادیولوژی فوری: موسسه رادیولوژی فرخ

اپلیکیشن ویرایش صدای AudioFix 2.0 با ویژگی‌های بهبودیافته حذف نویز، صدای زمینه و صدای باد رونمایی شد