یویو تو؛ بانوی داروسازی که با کتاب‌های باستانی به جنگ مالاریا رفت

تولد در نینگبو و ریشه‌های یک نام ادبی

یویو تو در دسامبر ۱۹۳۰ در شهر ساحلی نینگبو (Ningbo) متولد شد. نام او برخلاف بسیاری از نام‌های رایج آن زمان، ریشه‌ای عمیق در ادبیات کلاسیک چین داشت؛ پدرش نام او را از شعری در «کتاب سرودها» الهام گرفته بود که به صدای گوزن‌هایی اشاره داشت که در حال خوردن گیاه درمنه یا همان گندواش (Artemisia annua) هستند. چه کسی فکرش را می‌کرد که این نام‌گذاری، دهه‌ها بعد به رسالت اصلی زندگی او تبدیل شود و او دارویی را از همان گیاه استخراج کند؟

او دوران دبیرستان را با سختی‌های ناشی از بیماری سل (Tuberculosis) پشت سر گذاشت. همین تجربه شخصی با بیماری، انگیزه او را برای ورود به دنیای پزشکی دوچندان کرد. یویو تو به دانشگاه پکن رفت و در رشته داروسازی تحصیل کرد، جایی که او یاد گرفت چگونه ترکیبات شیمیایی را از گیاهان استخراج کند. این دانش پایه، بعدها کلید حل معمای مالاریا شد.

پروژه ۵۲۳؛ عملیات فوق‌سری ارتش چین

در جریان جنگ ویتنام، سربازان هر دو جبهه با دشمنی مرگبارتر از گلوله‌ها روبرو بودند: مالاریا. داروهای رایج مانند کلروکین (Chloroquine) دیگر اثری نداشتند و نرخ مرگ‌ومیر به شدت بالا رفته بود. در پاسخ به این بحران، مائو تسه‌تونگ دستور آغاز یک پروژه تحقیقاتی مخفی نظامی را در ۲۳ مه ۱۹۶۷ صادر کرد که به «پروژه ۵۲۳» معروف شد. صدها دانشمند چینی بسیج شدند تا راه حلی برای این معضل جهانی بیابند.

یویو تو در سال ۱۹۶۹ به عنوان رئیس گروه تحقیق در آکادمی طب سنتی چین منصوب شد. کار او با جستجو در میان هزاران دستورالعمل طب باستانی آغاز شد. او و تیمش باید بین علم مدرن و دانش تجربی نیاکانشان پلی می‌زدند. شرایط کار در آن زمان به دلیل انقلاب فرهنگی بسیار دشوار بود، اما ضرورت نجات جان انسان‌ها، آن‌ها را به ادامه مسیر در آزمایشگاه‌های ساده و ابتدایی واداشت.

کیمیاگری مدرن؛ از آب جوش تا حلال اتر

یویو تو بیش از ۶۴۰ نسخه گیاهی را بررسی کرد و حدود ۲۰۰ گیاه دارویی را روی موش‌ها آزمایش کرد. در ابتدا، نتایج گیاه آرتیمیسیا (Artemisia) ناامیدکننده بود. او دوباره به متون قدیمی، به ویژه «دستنامه داروهای اورژانس» نوشته جی هونگ (Ge Hong) در قرن چهارم میلادی بازگشت. او متوجه یک جزئیات کوچک اما حیاتی شد: در متن آمده بود که گیاه باید در آب سرد خیسانده شود، نه اینکه جوشانده شود!

او حدس زد که دمای بالای آب جوش، ماده موثره گیاه را از بین می‌برد. پس روش استخراج را تغییر داد و از اتر (Ether) با دمای پایین استفاده کرد. نتیجه شگفت‌انگیز بود؛ ماده به دست آمده ۱۰۰ درصد انگل‌های مالاریا را در موش‌ها و میمون‌ها از بین برد. این لحظه، نقطه عطف بزرگی در تاریخ فارماکولوژی (Pharmacology) بود که نشان داد چگونه یک اشتباه کوچک در متدولوژی می‌تواند حقیقتی بزرگ را سال‌ها پنهان نگه دارد.

شاید فکر کنید بعد از این کشف، یویو تو به تعطیلات رفت! اما خیر، او به قدری به کشف خود ایمان داشت که وقتی نوبت به آزمایش انسانی رسید، خودش داوطلب اول شد. او می‌گفت به عنوان سرپرست تیم، مسئولیت جان دیگران با اوست و اگر قرار است کسی آسیب ببیند، بهتر است خودش باشد. خوشبختانه دارو نه تنها سمی نبود، بلکه در عرض چند ساعت تب بیماران را قطع کرد. واقعا که شجاعت او دست‌کمی از جزم‌اندیشی علمی‌اش نداشت!

زنگ تفریح: دانشمند سه شماره‌ای!

در محافل علمی چین، به یویو تو لقب «دانشمند سه نه» (The Three-Noes Scholar) داده بودند! نه به خاطر اینکه جواب نه می‌داد، بلکه چون او ۱. مدرک دکترا نداشت (چون آن زمان در چین مرسوم نبود)، ۲. هیچ‌گاه در خارج از چین تحصیل نکرده بود و ۳. عضو هیچ‌یک از آکادمی‌های ملی علوم چین نبود. با این حال، او همه “دکترهای” جهان را پشت سر گذاشت و نوبل را به خانه برد. این یعنی برای نابغه شدن، لزوما نیازی به کلکسیون مدارک آکادمیک و القاب دهان‌پرکن ندارید؛ گاهی فقط یک کتری آب سرد و یک کتاب قدیمی کافی است!

ساختار شیمیایی و نام‌گذاری کینگوسو

ماده‌ای که یویو تو کشف کرد، در چین به نام کینگوسو (Qinghaosu) شناخته می‌شد. در سال ۱۹۷۵، او و تیمش موفق شدند ساختار شیمیایی دقیق آن را شناسایی کنند. این ماده یک سسکوئی‌ترپن لاکتون (Sesquiterpene lactone) با یک گروه پراکسید غیرمعمول بود. این گروه پراکسید، همان سلاح مخفی دارو است که به غشای انگل مالاریا حمله کرده و آن را متلاشی می‌کند.

کشف این ساختار شیمیایی به دانشمندان اجازه داد تا مشتقات قوی‌تر و پایدارتری از این دارو بسازند. آرتیمیسینین برخلاف داروهای قدیمی، بسیار سریع عمل می‌کرد و حتی در موارد شدید مالاریای مغزی نیز موثر بود. این کشف نه تنها یک پیروزی برای چین، بلکه هدیه‌ای بزرگ برای طب گرمسیری (Tropical Medicine) در سراسر جهان بود که توانست نرخ مرگ‌ومیر ناشی از مالاریا را تا ۵۰ درصد در برخی مناطق کاهش دهد.

انتشار جهانی و چالش‌های مالکیت معنوی

به دلیل ماهیت سری پروژه ۵۲۳، نتایج این تحقیقات تا سال‌ها به صورت رسمی منتشر نشد. اولین مقاله در سال ۱۹۷۷ به صورت ناشناس در چین منتشر شد. جهان غرب تازه در اوایل دهه ۸۰ میلادی از طریق سازمان سلامت جهانی (WHO) با این معجزه آشنا شد. یویو تو در سال ۱۹۸۱ نتایج کار خود را در یک نشست بین‌المللی ارائه داد که حیرت دانشمندان جهان را برانگیخت.

اما یک مشکل بزرگ وجود داشت؛ به دلیل ساختار سیاسی چین در آن زمان، هیچ حق اختراعی (Patent) برای این دارو ثبت نشد. این موضوع باعث شد تا شرکت‌های داروسازی بزرگ جهان بتوانند بدون پرداخت حقوق به کاشفان اصلی، تولید آن را آغاز کنند. یویو تو هرگز به دنبال ثروت‌اندوزی نبود و همیشه تاکید می‌کرد که این کشف متعلق به تمام مردم چین و ثمره یک کار گروهی بزرگ است، هرچند که جهان بعد از دهه‌ها، نام او را به عنوان نفر اول به رسمیت شناخت.

نوبل ۲۰۱۵؛ پایانی بر دهه‌ها بی‌توجهی

در سال ۲۰۱۱، دریافت جایزه معتبر لسکر (Lasker Award) نام یویو تو را دوباره بر سر زبان‌ها انداخت. بسیاری معتقد بودند که این پیش‌درآمدی برای جایزه نوبل است. سرانجام در سال ۲۰۱۵، کمیته نوبل اعلام کرد که یویو تو به همراه دو دانشمند دیگر، برنده جایزه نوبل پزشکی شده است. این خبر نه تنها برای او، بلکه برای کل ملت چین یک افتخار ملی بزرگ محسوب می‌شد.

او در سخنرانی نوبل خود، با فروتنی تمام، آرتیمیسینین را «هدیه‌ای از طب سنتی چین به مردم جهان» نامید. او از دانشمندان خواست تا با دیدی بازتر به میراث‌های باستانی نگاه کنند و آن‌ها را با متدهای نوین جراحی و داروسازی تطبیق دهند. این جایزه، پاسخی به دهه‌ها تلاش بی‌وقفه زنی بود که در سکوت آزمایشگاه، جان میلیون‌ها نفر را به زندگی بازگردانده بود.

تاثیرات اجتماعی و نجات قاره سیاه

بیشترین تاثیر آرتیمیسینین در قاره آفریقا مشاهده شد، جایی که مالاریا سالانه جان صدها هزار کودک را می‌گرفت. با ورود این دارو به فهرست داروهای ضروری سازمان سلامت جهانی، نرخ مرگ‌ومیر به طرز چشمگیری کاهش یافت. یویو تو به یک قهرمان در میان مردم آفریقا تبدیل شد، هرچند بسیاری از آن‌ها هرگز او را ندیده بودند. او ثابت کرد که علم فراتر از مرزهای سیاسی و جغرافیایی است.

این دارو به ویژه در مناطق فقیرنشین که دسترسی به تجهیزات پیشرفته درمانی ندارند، مانند یک معجزه عمل کرد. یویو تو همیشه می‌گفت که دیدن لبخند یک کودک نجات‌یافته از مرگ، برای او ارزشمندتر از هر جایزه بین‌المللی است. او زندگی خود را وقف مبارزه با بیماری‌هایی کرد که فقرا را هدف قرار می‌دهند و این نشان‌دهنده روح بزرگ و انسان‌دوستانه این دانشمند چینی است.

زنگ تفریح: وقتی بوی اتر خانه را برداشت!

در زمان انجام تحقیقات، یویو تو و همکارانش به قدری با حلال‌های شیمیایی مثل اتر کار می‌کردند که تمام لباس‌ها و بدنشان بوی تند مواد آزمایشگاهی می‌داد. همسرش تعریف می‌کند که یک بار یویو تو به خانه آمد و بوی اتر به قدری شدید بود که همسایه‌ها فکر کردند نشت گاز رخ داده و می‌خواستند ساختمان را تخلیه کنند! یویو هم با آرامش گفته بود: «نگران نباشید، این فقط بوی نجات بشریت است، کمی پنجره‌ها را باز بگذارید حل می‌شود!» واقعا که تعهد به کار یعنی حتی بوی بد آزمایشگاه را هم به عطر گران‌قیمت ترجیح بدهی.

زندگی خصوصی و فداکاری‌های خانوادگی

موفقیت یویو تو بدون فداکاری‌های شخصی ممکن نبود. او در اوج تحقیقات پروژه ۵۲۳، مجبور شد دختر خردسالش را به مهدکودک‌های شبانه‌روزی بسپارد و ماه‌ها از خانواده‌اش دور بماند تا در مناطق جنگلی به دنبال نمونه‌های گیاهی بگردد. او می‌گوید وقتی پس از مدت‌ها دخترش را دید، کودک او را نمی‌شناخت و به او «خاله» می‌گفت! این بهای سنگینی بود که او برای علم و نجات جان انسان‌ها پرداخت.

او همواره از حمایت‌های همسرش، لی تینگ‌ژائو (Li Tingzhao)، که یک مهندس متالورژی بود، قدردانی می‌کرد. لی مسئولیت کارهای خانه را بر عهده گرفته بود تا یویو بتواند تمام وقت خود را در آزمایشگاه بگذراند. این زوج نمادی از همکاری و درک متقابل در دورانی بودند که جامعه چین هنوز نگاهی سنتی به نقش زنان داشت. یویو تو ثابت کرد که با حمایت خانواده، یک زن می‌تواند مرزهای دانش جهانی را جابجا کند.

میراث یویو تو در رسانه‌ها و فرهنگ عامه

در سال ۲۰۲۰، مجله تایم (Time) یویو تو را در فهرست ۱۰۰ فرد تاثیرگذار جهان قرار داد. تصویر او به عنوان نمادی از مقاومت و نوآوری در بسیاری از مستندها و کتاب‌های علمی نقش بسته است. او به منبع الهامی برای هزاران دختر جوان در چین و سراسر جهان تبدیل شده است که می‌خواهند وارد رشته‌های علوم، تکنولوژی، مهندسی و ریاضیات (STEM) شوند.

داستان زندگی او در فیلم‌ها و سریال‌های چینی نیز بازتاب یافته است که نشان‌دهنده ابعاد دراماتیک و حماسی فعالیت‌های او در دوران جنگ و انقلاب است. او امروزه به عنوان “مادر آرتیمیسینین” شناخته می‌شود و نامش در کنار بزرگانی چون ماری کوری قرار گرفته است. یویو تو نشان داد که حتی در سیستمی بسته و تحت فشارهای سیاسی، نبوغ علمی راه خود را به سوی روشنایی پیدا خواهد کرد.

آینده درمان مالاریا و مقاومت دارویی

اگرچه آرتیمیسینین انقلابی در درمان ایجاد کرد، اما امروز چالش جدیدی به نام مقاومت دارویی (Drug Resistance) ظهور کرده است. یویو تو در سال‌های اخیر همچنان فعال بوده و بر روی راهکارهایی برای مقابله با این مقاومت تحقیق می‌کند. او معتقد است که نباید به موفقیت‌های گذشته تکیه کرد و انگل مالاریا همواره در حال تکامل است.

او تاکید دارد که ترکیب آرتیمیسینین با سایر داروها (ACT) همچنان بهترین راه دفاعی ماست. یویو تو در سنین بالا نیز همچنان به آزمایشگاه می‌رود و نسل جدید دانشمندان را راهنمایی می‌کند. پیام او روشن است: جنگ با بیماری‌های عفونی هرگز تمام نمی‌شود و ما به نوآوری‌های مداوم نیاز داریم. او میراثی از کنجکاوی و پشتکار را برای آیندگان به جا گذاشته است که تا همیشه در تاریخ پزشکی خواهد درخشید.

جمع‌بندی نهایی

یویو تو فراتر از یک برنده جایزه نوبل، نماد پیوند خردمندانه میان سنت و مدرنیته در دنیای پزشکی است. او با تکیه بر پشتکاری مثال‌زدنی و باوری عمیق به دانش نیاکانش، از دلِ گرد و غبار کتابخانه‌های قدیمی، کلیدی برای نجات بشریت یافت. میراث او به ما یادآوری می‌کند که نبوغ، لزوماً در آزمایشگاه‌های فوق‌پیشرفته و با مدارک دهان‌پرکن شکوفا نمی‌شود، بلکه گاهی در دقت به جزئیات، شجاعت در آزمایش بر روی خود و تواضع در برابر طبیعت نهفته است. آرتیمیسینین هدیه‌ای بود که از دلِ خاک چین رویید و به لطف ذهنِ بیدار این بانو، جان میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان گرما بخشید. داستان یویو تو، حماسه‌ی زنی است که در سکوت، جهان را تغییر داد.

به نظر شما باز هم گنجینه‌هایی در طب باستان پنهان شده است؟

داستان یویو تو نشان داد که متون قدیمی می‌توانند پاسخ‌های علمی شگفت‌انگیزی برای معماهای امروز داشته باشند. آیا شما هم به پتانسیل گیاهان دارویی در درمان بیماری‌های صعب‌العلاج ایمان دارید؟ یا فکر می‌کنید دورانِ طب سنتی دیگر به پایان رسیده است؟ نظرات و تجربیات خود را در مورد تلفیق طب سنتی و مدرن با ما در میان بگذارید.