شاهدان خاموش تاریخ؛ سفری به قلمرو کهن‌سال‌ترین درختان جهان با دوربین بث مون

درختان کهنسال فراتر از موجودات زنده ساده، بناهای تاریخی زنده و راویان خاموش قرون گذشته هستند که در گوشه و کنار این سیاره نفس می‌کشند. تماشای این غول‌های شگفت‌انگیز که طوفان‌های سهمگین، تغییرات اقلیمی شدید و زوال تمدن‌های بشری را تاب آورده‌اند، حسی از تواضع و شگفتی در دل هر انسانی بیدار می‌کند. در این مقاله به بررسی آثار شگفت‌انگیز بث مون (Beth Moon) عکاس نامدار آمریکایی می‌پردازیم که سال‌های زیادی از زندگی خود را وقف ثبت تصاویر این موجودات باشکوه کرده است. در ادامه قصد داریم با عبور از قاب دوربین او، به راز بقا، بیولوژی شگفت‌انگیز و قصه‌های تاریخی پنهان در پس تنه گره‌خورده این شاهکارهای آفرینش بپردازیم و دریابیم که چرا حفاظت از این زیست‌بوم‌های باستانی برای آینده بشریت حیاتی است.

بث مون عکاسی است که در سانفرانسیسکو زندگی می‌کند و بیش از ۱۴ سال از عمرش را صرف شناسایی و عکاسی از قدیمی‌ترین درختان جهان کرده است. او به کشورها و سرزمین‌های دورافتاده سفر می‌کند تا از درختان قطور قدیمی تصاویر زیبایی را ثبت کند. او می‌گوید: «ایستادن در زیر این درختان که مانند یک بنای زیبای تاریخی هستند بسیار لذت‌بخش است. این درختان نمادی برای زندگی محسوب می‌شوند و باید مهربان‌تر با آن‌ها رفتار کنیم.» او مجموعه‌ای از ۶۰ عکس را در کتابی با عنوان «درختان کهن: پرتره‌ای از زمان» منتشر کرده است و در اینجا هم تعدادی از نمونه عکس‌هایش را مشاهده می‌کنید.

≡

۱. روایت بث مون؛ ۱۴ سال جست‌وجو در دورافتاده‌ترین نقاط جهان

سفر بث مون برای یافتن کهنسال‌ترین درختان جهان یک ماجراجویی ساده عکاسی نبود، بلکه تلاشی خستگی‌ناپذیر برای برقراری ارتباط دوباره میان انسان مدرن و عمیق‌ترین ریشه‌های طبیعت به شمار می‌رفت. او بیش از یک دهه از زندگی خود را در سفرهای طولانی به مناطق صعب‌العبور و دورافتاده از جمله دشت‌های ماداگاسکار، بیابان‌های یمن و ارتفاعات کوهستانی ایالات متحده سپری کرد. مون برای پیدا کردن این بناهای یادبود طبیعی مجبور بود با شرایط سخت آب‌وهوایی، نبود امکانات رفاهی و مسیرهای طولانی پیاده‌روی دست‌وپنجه نرم کند تا بتواند در بهترین زمان ممکن از نظر تابش نور، پرتره‌ای بی‌نظیر از این موجودات باستانی ثبت کند.

او با استفاده از نقشه‌های تاریخی، کتاب‌های گیاه‌شناسی و اطلاعات محلی بومیان، موقعیت دقیق هر درخت را ردیابی می‌کرد. این فرآیند گاه ماه‌ها به طول می‌انجامید؛ زیرا بسیاری از این درختان در مناطقی رشد کرده‌اند که دسترسی به آن‌ها نیازمند مجوزهای خاص امنیتی و راهنماهای کارکشته محلی بود. بث مون با این پروژه نشان داد که عکاسی می‌تواند ابزاری قدرتمند برای بیدار کردن وجدان عمومی نسبت به حفظ میراث طبیعی زمین باشد و این غول‌های زیبا را که پیش از تولد تمدن‌های کنونی وجود داشته‌اند، به تصویر بکشد.

۲. عکاسی با تکنیک پلاتین؛ ثبت جاودانگی در قاب نقره و نور

یکی از ویژگی‌های متمایز کار بث مون، استفاده از فرآیند عکاسی چاپ پلاتین و پالادیوم (Platinum/Palladium printing) است. این روش سنتی که قدمت آن به قرن نوزدهم بازمی‌گردد، به دلیل دوام فوق‌العاده بالا و ایجاد طیف‌های خاکستری بی‌نظیر و غنی شناخته می‌شود. مون باور دارد که برای ثبت درختانی که خود نماد جاودانگی و طول عمر هستند، باید از تکنیکی استفاده کرد که تصاویر آن‌ها نیز برای قرن‌ها بدون تغییر و رنگ‌پریدگی باقی بماند. این فرآیند دستی شیمیایی، به هر عکس بافت و عمق خاصی می‌بخشد که در عکاسی دیجیتال امروزی به سختی قابل دسترسی است.

در این فرآیند، کاغذهای مخصوص با محلول‌های حساس به نور پلاتین آغشته می‌شوند و پس از نوردهی در زیر نور فرابنفش، ظاهر می‌گردند. نتیجه این کار تصاویری با کنتراست نرم، جزئیات بسیار دقیق در سایه‌ها و روشن‌ها و حسی اسرارآمیز است که به خوبی عظمت و کهنگی پوست درختان را به نمایش می‌گذارد. انتخاب این روش سنتی نشان‌دهنده تعهد هنری عمیق بث مون به موضوع عکاسی خود است و باعث می‌شود تماشاگر احساس کند در حال تماشای لوح‌هایی باستانی از تاریخ طبیعی زمین است.

۳. درختان بائوباب؛ غول‌های افسانه‌ای ذخیره‌کننده آب

درخت بائوباب (Adansonia) که در بخش‌هایی از آفریقا و ماداگاسکار می‌روید، یکی از شگفت‌انگیزترین اشکال حیات گیاهی روی زمین است. این درختان با تنه‌های بسیار قطور و شاخه‌هایی که در فصول خشک شبیه به ریشه‌های معلق در هوا به نظر می‌رسند، به درختان وارونه شهرت دارند. زیست‌شناسی بائوباب‌ها به گونه‌ای تکامل یافته است که می‌توانند تا ده‌ها هزار لیتر آب را در تنه اسفنجی خود ذخیره کنند تا در ماه‌های طولانی خشکسالی زنده بمانند. این توانایی منحصربه‌فرد، آن‌ها را به پناهگاهی حیاتی برای حیوانات و انسان‌ها در بیابان‌های خشک تبدیل کرده است.

بوم‌شناسان تخمین می‌زنند که برخی از بائوباب‌های عکاسی‌شده توسط بث مون بیش از هزار سال سن دارند. این درختان در فرهنگ بومیان محلی نقشی مقدس دارند و اغلب به عنوان محل تجمع، دادخواهی و برگزاری آیین‌های سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. متأسفانه در سال‌های اخیر به دلیل تغییرات شدید اقلیمی و کاهش منابع آب‌های زیرزمینی، بسیاری از کهنسال‌ترین بائوباب‌های قاره آفریقا به ناگهان دچار فروپاشی شده و از بین رفته‌اند، رویدادی تلخ که اهمیت ثبت هنری و علمی آن‌ها را دوچندان می‌کند.

۴. خون اژدها؛ شاهکارهای بیولوژیک جزیره مرموز سوکوترا

جزیره سوکوترا (Socotra) در اقیانوس هند میزبان یکی از عجیب‌ترین و زیباترین درختان جهان به نام درخت خون اژدها (Dracaena cinnabari) است. این درختان با تاجی کاملاً متراکم و شبیه به چترهای وارونه، به گونه‌ای تکامل یافته‌اند که رطوبت اندک ناشی از مه کوهستانی را جذب کرده و به سمت ریشه‌های خود هدایت می‌کنند. نام این درخت از صمغ سرخ‌رنگ و غلیظی گرفته شده است که هنگام زخمی شدن تنه از آن ترشح می‌شود؛ صمغی که در گذشته مصارف دارویی، آرایشی و کیمیاگری گسترده‌ای داشته و امروزه نیز ارزشمند است.

بث مون برای ثبت این درختان به این جزیره منزوی سفر کرد تا ساختار هندسی و بیولوژیک بی‌نظیر آن‌ها را در قاب تصویر بیاورد. فرم منحصربه‌فرد تاج این درختان مانع از تبخیر سریع آب سطحی پای ریشه می‌شود و سایه‌ای خنک برای جوانه زدن دانه‌های جدید ایجاد می‌کند. بقای این گونه در مواجهه با چرای بی‌رویه دام‌ها و توفان‌های شدیدی که در سال‌های اخیر سوکوترا را در نوردیده‌اند، به شدت به مخاطره افتاده و نیاز به حفاظت فوری دارد.

۵. رازهای بقا در کهنسال‌ترین درختان جهان

چگونه یک موجود زنده می‌تواند چندین هزار سال در یک نقطه ثابت زندگی کند و از ناملایمات جان سالم به در ببرد؟ پاسخ این پرسش در سیستم‌های دفاعی پیچیده و سرعت رشد بسیار پایین درختان کهنسال نهفته است. درختان باستانی با تولید ترکیبات شیمیایی ضد قارچ و ضد حشرات در چوب درون خود، سدی نفوذناپذیر در برابر عوامل بیماری‌زا ایجاد می‌کنند. همچنین بسیاری از این گونه‌ها سیستم ریشه‌ای بسیار وسیع و عمیقی دارند که فراتر از محدوده تاج آن‌ها گسترش یافته و امکان دسترسی به منابع پایدار آب در اعماق زمین را فراهم می‌کند.

یکی دیگر از استراتژی‌های شگفت‌انگیز این گیاهان، توانایی آن‌ها در زنده نگه داشتن بخش‌های محدودی از تنه در صورت آسیب دیدن بخش‌های دیگر است. به این ترتیب، حتی اگر نیمی از تنه درخت در اثر صاعقه یا آتش‌سوزی بسوزد، آوندهای باقی‌مانده همچنان آب و مواد غذایی را به چند شاخه سبز می‌رسانند و حیات درخت ادامه می‌یابد. این انعطاف‌پذیری فیزیولوژیک بالا، به آن‌ها اجازه می‌دهد تا دوره‌های طولانی خشکسالی و یخبندان‌های شدید تاریخی را با موفقیت پشت سر بگذارند.

۶. کاج‌های متوشلح؛ کهنسالانی در محاصره بادهای ویرانگر

در کوه‌های سفید کالیفرنیا، کاج‌های زبرمیوه باستانی (Bristlecone Pine) در ارتفاعاتی بیش از سه هزار متر از سطح دریا رشد می‌کنند، جایی که سرمای شدید، خاک فقیر و بادهای تند مانع رشد بیشتر گیاهان می‌شود. یکی از معروف‌ترین این درختان متوشلح (Methuselah) نام دارد که سن آن بیش از ۴۸۰۰ سال تخمین زده می‌شود. رشد بسیار کند این کاج‌ها باعث متراکم و رزینی شدن فوق‌العاده چوب آن‌ها می‌شود، به طوری که حتی پس از مرگ درخت نیز صدها سال طول می‌کشد تا چوب آن پوسیده یا تجزیه شود.

بث مون با عکاسی از این کاج‌های پیچ‌خورده، تندیس‌هایی طبیعی را به تصویر کشیده است که گویی مستقیماً از دل صخره‌ها روییده‌اند. پوست این درختان در طول هزاره‌ها توسط باد و ذرات یخ صیقل داده شده و اشکال مجسمه‌گون خیره‌کننده‌ای به خود گرفته است. زیست‌شناسی منحصربه‌فرد این کاج‌ها نشان می‌دهد که شرایط سخت محیطی گاهی به جای کوتاه کردن عمر، عاملی برای افزایش بقا و دوری از گزند آفت‌های رایج جنگلی است.

۷. نقش درختان باستانی در پایداری اکوسیستم‌های جنگلی

درختان کهنسال تنها به دلیل زیبایی یا سن بالا ارزشمند نیستند، بلکه آن‌ها به عنوان گره‌های حیاتی در شبکه‌های ارتباطی جنگل عمل می‌کنند. پژوهش‌های نوین بوم‌شناسی نشان داده است که درختان پیر از طریق شبکه‌های قارچی زیرزمینی به نام مایکوریزا (Mycorrhiza)، مواد مغذی و اطلاعات حیاتی را به نهال‌های جوان‌تر منتقل می‌کنند. این سیستم که به شبکه وب جنگلی معروف است، به پایداری کل اکوسیستم کمک کرده و مقاومت جنگل را در برابر بیماری‌ها و خشکسالی به شدت افزایش می‌دهد.

علاوه بر این، تاج و تنه توخالی درختان باستانی زیستگاه و پناهگاه صدها گونه از پرندگان، پستانداران کوچک، حشرات و گلسنگ‌های کمیاب است که بدون وجود این درختان قادر به ادامه حیات نیستند. بنابراین نابودی یک درخت کهنسال به معنای از دست رفتن یک زیست‌بوم کامل و چندصدساله است. تلاش‌های عکاسانی مانند بث مون نقشی کلیدی در تفهیم این اهمیت اکولوژیک به عموم مردم و سیاست‌مداران ایفا می‌کند تا قوانین سخت‌گیرانه‌تری برای حفاظت از آن‌ها وضع شود.

۸. نمادشناسی درخت در اساطیر و باورهای ملل کهن

از دیرباز درختان کهنسال در فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف سراسر جهان جایگاهی اساطیری و مذهبی داشته‌اند. ایده درخت جهان یا درخت زندگی در اساطیر اسکاندیناوی با نام ایگدراسیل (Yggdrasil) نشان‌دهنده پیوند میان جهان‌های مختلف و نماد کیهان است. در بسیاری از فرهنگ‌های شرقی و بومیان قاره آمریکا نیز درختان بزرگ به عنوان ارواح نگهبان زمین و نماد خرد و استقامت پرستش می‌شدند و انسان‌ها برای تصمیم‌گیری‌های مهم قبیله‌ای در سایه آن‌ها گرد هم می‌آمدند.

بث مون در عکس‌های خود تلاش کرده است تا این بعد روحانی و اساطیری را بازآفرینی کند. قاب‌بندی‌های او به گونه‌ای است که درختان همچون معابدی باستانی و ستون‌های نگهدارنده آسمان به نظر می‌رسند. این زاویه دید هنری به مخاطب یادآوری می‌کند که ارتباط ما با درختان فراتر از بهره‌برداری مادی از چوب و سایه آن‌ها است و ریشه در حافظه جمعی و اساطیری بشریت دارد که در گذر زمان به فراموشی سپرده شده است.

۹. سرخ‌چوب‌های غول‌پیکر؛ آسمان‌خراش‌های طبیعی کالیفرنیا

سرخ‌چوب‌های ساحلی (Redwoods) و سکویاهای غول‌پیکر کالیفرنیا بلندترین و حجیم‌ترین موجودات زنده روی کره زمین هستند که ارتفاع برخی از آن‌ها به بیش از ۱۱۰ متر می‌رسد. این درختان باشکوه با پوست ضخیم و ضدآتش خود می‌توانند در برابر آتش‌سوزی‌های جنگلی متوسط مقاومت کنند و حتی از گرمای آتش برای باز شدن مخروط‌ها و انتشار دانه‌های خود بهره ببرند. عظمت ایستادن در پای یک سرخ‌چوب باستانی حسی شبیه به حضور در یک کلیسای جامع طبیعی را به انسان منتقل می‌کند.

تصاویر ثبت‌شده توسط بث مون از این غول‌های سرخ‌فام، مقیاس باورنکردنی آن‌ها را در مقایسه با محیط اطراف نشان می‌دهد. این درختان در طول عمر چندهزارساله خود مقادیر عظیمی از کربن جو را جذب و در بافت‌های خود ذخیره می‌کنند که این ویژگی آن‌ها را به یکی از مؤثرترین ابزارهای طبیعی برای مقابله با گرمایش جهانی تبدیل کرده است. حفاظت از این جنگل‌های کهن، سرمایه‌گذاری مستقیم در مسیر سلامت بیوسفر زمین به شمار می‌رود.

۱۰. تغییرات اقلیمی و تهدید بقای شاهکارهای چند هزار ساله

با وجود اینکه درختان کهنسال در طول تاریخ طولانی خود نوسانات اقلیمی متعددی را از سر گذرانده‌اند، سرعت بی‌سابقه گرمایش جهانی در قرن حاضر بقای آن‌ها را به شدت تهدید می‌کند. خشکسالی‌های پیاپی، طوفان‌های شدیدتر و شیوع بی‌سابقه آفت‌های جدید که ناشی از افزایش دما هستند، سیستم‌های دفاعی این کهنسالان را تضعیف کرده است. در سال‌های اخیر، گزارش‌های متعددی از مرگ ناگهانی درختان سرو باستانی، بائوباب‌ها و سرخ‌چوب‌ها در سراسر جهان منتشر شده که زنگ خطری جدی برای دانشمندان است.

پروژه عکاسی بث مون به نوعی ثبت یک میراث در حال زوال است؛ زیرا تضمینی وجود ندارد که این درختان باشکوه تا چند دهه آینده همچنان سرپا باقی بمانند. کاهش سطح آب‌های زیرزمینی به دلیل حفر چاه‌های عمیق و توسعه اراضی کشاورزی نیز به این بحران دامن زده است. برای نجات این موجودات بی‌همتا، نیاز به یک عزم جهانی برای کاهش گازهای گلخانه‌ای و ایجاد مناطق حفاظت‌شده ویژه پیرامون این درختان وجود دارد.

۱۱. حلقه‌های درختی؛ تقویم‌های طبیعی و بایگانی آب‌وهوایی زمین

علم گاه‌شناسی درختی یا دندروکرونولوژی (Dendrochronology) به دانشمندان اجازه می‌دهد تا با مطالعه حلقه‌های رشد سالانه در تنه درختان، تاریخچه آب‌وهوایی زمین را بازسازی کنند. هر حلقه نشان‌دهنده یک سال زندگی درخت است و ضخامت و چگالی آن اطلاعات دقیقی درباره میزان بارندگی، دما و حتی رخدادهای زیست‌محیطی مانند فوران‌های آتشفشانی در گذشته‌های دور ارائه می‌دهد. درختان کهنسال در واقع کتابخانه‌های پویایی هستند که سوابق اقلیمی هزاران سال پیش را در چوب خود ثبت کرده‌اند.

این اطلاعات گران‌بها به پژوهشگران کمک می‌کند تا مدل‌های دقیق‌تری برای پیش‌بینی تغییرات آب‌وهوایی آینده طراحی کنند. عکاسی هنری بث مون از مقاطع تنه درختان فرسوده، خطوط مارپیچ و زیبایی را نشان می‌دهد که نه تنها ارزش زیبایی‌شناختی دارند، بلکه ارزش علمی بالایی برای درک گذشته زمین دارند. هر گره و پیچ‌وخم در تنه این درختان، یادگاری از یک سال سخت یا یک بهار پرباران در اعصار گذشته است.

۱۲. خردمندی طبیعت و ضرورت تغییر نگرش انسان مدرن

در نهایت، مواجهه با آثار بث مون و تماشای این درختان کهنسال ما را به تفکر درباره جایگاه خود در زنجیره حیات وادار می‌سازد. در دنیای پرشتاب امروزی که همه چیز بر اساس سرعت و مصرف‌گرایی تعریف می‌شود، تماشای موجودی که هزاران سال در سکوت و آرامش رشد کرده، دعوتی است به صبوری و همزیستی مسالمت‌آمیز با طبیعت. این درختان به ما یادآوری می‌کنند که زمین ارثیه شخصی ما نیست، بلکه امانتی است که باید آن را برای نسل‌های آینده حفظ کنیم.

بث مون با اشتراک‌گذاری این تصاویر امیدوار است حس مسئولیت‌پذیری بیشتری را در دل جوامع انسانی بیدار کند. مهربانی با درختان و توقف جنگل‌زدایی‌های گسترده، اولین قدم‌ها برای دلجویی از سیاره‌ای است که قرن‌ها میزبان بی‌ادعای ما بوده است. بگذاریم این شاهدان خاموش تاریخ همچنان برای نسل‌های بعدی سرپا بمانند و داستان‌های ناگفته خود را در باد زمزمه کنند.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

۱۶ مجسمه عظیم‌الجثه جهان؛ سفری به قلمرو غول‌های سنگی و فلزی

سریع‌ترین جنگنده‌های جهان در سال ۲۰۲۶؛ جنون سرعت در قلمرو عقاب‌های آهنین

گران‌ترین دوربین جهان: دوربین لایکای اسکار بارناک با قیمت ۱۵ میلیون دلار به فروش خواهد رسید

بریده‌ای از کتاب مگره و شاهدان گریزان نوشته ژرژ سیمنون‌

چرا شناسایی مجرمان واقعی برای شاهدان بسیار دشوار است؟

معنی شعر «شاهدان گر دلبری زین سان کنند» از حافظ