با افراد پرحرف چه کنیم؟ ترفندهای روان‌شناختی و عصب‌شناختی برای مدیریت گفتگوهای فرساینده

یک مکالمه خوب زمانی رخ می‌دهد که هر دو طرف به حرف همدیگر گوش داده و پاسخ دهند. در واقع زمانی که یکی از طرفین گفتگو به پرگویی می‌پردازد تعادل این ارتباط بهم می‌خورد. شاید شخصیت کارتونی آقای پرحرف (Mr. Chatterbox) را به یاد بیاورید. روزانه با افراد زیادی روبه‌رو می‌شویم که حتی در یک معاشرت و احوالپرسی ساده آن‌چنان در حرف زدن افراط می‌کنند که دنبال بهانه‌ای برای فرار می‌گردیم چه برسد به جلسه‌های کاری که گاه برای نمایش دانسته‌ها، آن‌قدر سخن به درازا می‌کشد که بحث اصلی دست‌نخورده باقی می‌ماند. در این مقاله می‌خواهیم ببینیم که ریشه‌های عصبی و روانی این رفتار چیست و چگونه می‌توان بدون بی‌احترامی، این موقعیت‌های کلافه‌کننده را مدیریت کرد. آیا تا به حال فکر کرده‌اید چرا برخی افراد متوجه خستگی مخاطب خود نمی‌شوند یا چطور سیستم پاداش مغز آن‌ها را به ادامه صحبت ترغیب می‌کند؟

درک این پدیده به ما کمک می‌کند تا به جای عصبانیت، با ابزارهای علمی و مهارت‌های ارتباطی مجهز شویم. در پی آن هستیم که راهکارهای عملی را با مثال‌های واقعی بررسی کنیم تا در مواجهه با همکاران، دوستان یا اعضای خانواده که تمایل عجیبی به مونولوگ‌های طولانی دارند، بهترین واکنش را نشان دهیم. اگر شما هم در تله مکالمات بی‌پایان گیر افتاده‌اید و می‌خواهید بدانید چطور بدون آسیب به رابطه‌تان از این بن‌بست خارج شوید، این مطلب راهنمای جامع شما خواهد بود.

۱. سیستم پاداش مغز و ترشح دوپامین در پرحرفی

مطالعات تصویربرداری مغزی در دانشگاه هاروارد نشان داده است که صحبت کردن درباره خود، بخش‌هایی از مغز را فعال می‌کند که با سیستم پاداش (Reward System) مرتبط هستند. این نواحی دقیقاً همان بخش‌هایی هستند که هنگام خوردن یک غذای لذیذ یا دریافت پاداش مالی تحریک می‌شوند و ماده شیمیایی دوپامین (Dopamine) را آزاد می‌کنند. به این ترتیب، برای فرد پرحرف، سخن گفتن طولانی‌مدت یک نیاز بیولوژیکی لذت‌بخش است که مغز او را به تکرار این چرخه ترغیب می‌کند.

این ترشح دوپامین باعث می‌شود که فرد متوجه گذر زمان یا بی‌حوصلگی طرف مقابل نشود، زیرا مغز او در وضعیت نشاط ناشی از خودابرازی قرار دارد. برای مهار این وضعیت، نباید منتظر بمانیم تا خود فرد خسته شود، زیرا فیدبک‌های درونی مغز او مانع از درک خستگی شما می‌شوند. شناخت این مکانیسم عصبی به ما کمک می‌کند تا رفتارهای این افراد را کمتر به پای بی‌ادبی بگذاریم و آن را یک نیاز شناختی مدیریت‌نشده بدانیم.

۲. اختلال بیش‌فعالی و نقص توجه؛ رانش بی‌اختیار کلمات

بسیاری از کسانی که به طور مداوم و بدون وقفه صحبت می‌کنند، از اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی (ADHD) رنج می‌برند. در این افراد، لوب پیش‌پیشانی مغز که وظیفه فیلتر کردن افکار و مهار تکانه‌ها را بر عهده دارد، به درستی عمل نمی‌کند. آن‌ها هر فکری که به ذهنشان خطور می‌کند را بلافاصله بدون پردازش ثانویه به زبان می‌آورند که به این پدیده اسهال کلامی یا رانش تکانه‌ای کلمات می‌گویند.

یک مثال عینی، همکاری است که در جلسات کاری مدام از موضوع اصلی منحرف شده و خاطرات کودکی‌اش را تعریف می‌کند؛ او این کار را برای آزار شما انجام نمی‌دهد، بلکه مغز او در سازماندهی توالی افکار دچار ضعف ساختاری است. برخورد با این افراد نیازمند هدایت مهربانانه اما قاطع به موضوع اصلی است تا مسیر افکار پراکنده آن‌ها دوباره کانالیزه شود.

۳. اضطراب اجتماعی و پدیده پرگویی جبرانی

شاید تعجب‌آور باشد اما بخش عمده‌ای از پرحرفی‌ها ریشه در اضطراب شدید اجتماعی (Social Anxiety) دارد. برخی افراد وقتی در یک جمع قرار می‌گیرند یا با سکوت مواجه می‌شوند، دچار تنش روانی شدید شده و برای پر کردن این خلاء عاطفی و سکوت‌های ناخوشایند، شروع به صحبت بی‌وقفه می‌کنند. آن‌ها تصور می‌کنند اگر سکوت برقرار شود، دیگران آن‌ها را فردی غیرجذاب یا نچسب ارزیابی خواهند کرد.

این پرگویی جبرانی معمولاً با لرزش خفیف صدا یا تکرار چندباره یک موضوع همراه است تا امنیت ذهنی فرد تامین شود. در مواجهه با این سناریو، تاییدهای کلامی کوتاه و آرامش‌بخش می‌تواند سطح اضطراب فرد را کاهش دهد و به او امنیت خاطر بدهد که نیازی به تلاش مضاعف برای اثبات خود ندارد.

۴. پیشگیری قبل از شروع طوفان واژه‌ها

اگر شما مخاطب خود را به عنوان فردی پرگو می‌شناسید، پیش از اتفاق افتادن یک مونولوگ طولانی از وقوع آن پیشگیری کنید. در صورت امکان به طور خلاصه مطلب خود را توضیح دهید و گفتگو را به سمتی هدایت کنید که او نیز احساس یا نظر خود را در خصوص مطلب مورد نظر خلاصه بیان کند. جان کلام را بگویید و جان کلام را طلب کنید تا نیازی به صحبت در خصوص اطلاعات تکمیلی و حواشی بحث نباشد.

پرسش‌ها نقش مهمی در مکالمه دارند و به شما این امکان را می‌دهند که گفتگو را در مسیر دلخواه‌تان نگهدارید. هنگامی که مخاطب شما از موضوع مورد بحث فاصله گرفت، با پرسیدن سوال مناسب می‌توانید مجدد قطار را به ریل بازگردانید. درنهایت اگر به اندازه کافی با هم راحت هستید به او یادآوری کنید که پرگویی می‌کند، شاید خودش متوجه این کار نباشد. با رعایت ادب برای او توضیح دهید که نیازی به گفتن بیشتر نیست و منظور او را درک کرده‌اید.

۵. زبان بدن و پیام‌های غیرکلامی کنترل‌شده

بسیاری از مواقع، ما بدون اینکه بدانیم با زبان بدن خود به افراد پرحرف چراغ سبز نشان می‌دهیم تا به صحبت خود ادامه دهند. تکان دادن مداوم سر به نشانه تایید، لبخندهای مداوم و برقراری ارتباط چشمی عمیق، سیگنال‌هایی هستند که مغز فرد پرگو آن‌ها را به عنوان دعوت برای ادامه صحبت تفسیر می‌کند. برای مدیریت این وضعیت، باید به آرامی سیگنال‌های غیرکلامی خود را تغییر دهید.

کاهش تماس چشمی مستقیم، نگاه کردن به ساعت یا بستن آرام پوشه و دفتر کار می‌تواند به طرف مقابل بفهماند که زمان گفتگو به پایان رسیده است. البته این تغییرات باید به صورت طبیعی و بدون رفتارهای پرخاشگرانه انجام شوند تا حریم احترام متقابل میان شما آسیب نبیند.

۶. تکنیک قطع کردن مودبانه با بازگویی نکات کلیدی

اگر نتوانستید از ابتدا پرگویی را متوقف کنید یا در آن حد با مخاطب راحت نیستید تا در میان بحث تلاش کنید که روال را تغییر دهید، گوش دادن می‌تواند کمک کننده باشد البته گوش دادن کامل و موثر. گاهی در برخورد با افراد پرگو ما کم کم از محیط جدا می‌شویم و در ساحل رویایی خود قدم می‌زنیم. وانمود نکنید واقعا شنونده باشید. نادیده گرفتن آن‌ها موجب می‌شود که احساس کنند که باید بیشتر توضیح دهند تا شما منظورشان را درک کنید. با نشانه‌های کلامی، بصری تلاش کنید که نشان دهید که آن‌چه را که می‌خواستند انتقال دهند انتقال داده‌اند و شما نیز درک کرده‌اید.

دایان بارت در روانشناسی امروز پیشنهاد می‌کند که در زمان و موقعیت مناسب به روشی مودبانه وقفه ایجاد کنید. ممکن است مخاطب به شما بگوید «نه، من بیش از حد صحبت کردم، شما ادامه دهید» هرگز این اعتراف صادقانه را نادیده نگیرید و از این تعارف مودبانه استفاده کرده بحث را شما ادامه دهید. یا این که بگوید «اجازه بدهید صحبت را جمع بندی کرده و خاتمه دهم» پاسخ مناسب شما می‌تواند چیزی شبیه این باشد که من فکر کردم صحبت شما تمام شده است یا مثلا در واقع آن‌چه از صحبت شما فهمیدم این است که نکات اصلی و مثبتی را که شنیده‌اید، کوتاه توضیح دهید. در حقیقت قطع مکالمه طرف مقابل ذاتا کار مودبانه‌ای نیست اما گاهی اوقات تنها و بهترین گزینه است.

۷. استراتژی حذف مخاطب فعال در جمع‌های شلوغ

بعضی از افراد پرحرف تشنه توجه هستند و از این که مردم به حرف آن‌ها گوش می‌دهند لذت می‌برند زمانی که روش‌های قبلی پاسخ‌گو نبود نیاز است که او را از توجه دور کنید. یکی از راه‌حل‌ها این است که وقتی در یک گروه هستید و می خواهید این جلب توجه و خودنمایی را متوقف کنید، با یکی از اطرافیان خود که حس می‌کنید مثل شما به دنبال راه نجاتی است در خصوص موضوعی جدید شروع به صحبت کنید.

هیچ چیز مانند از دست دادن مخاطبان برای یک فرد پرگو ناراحتی ایجاد نمی‌کند. بنابراین شنونده انحصاری او نباشید و سعی کنید با یکی از اطرافیان وارد گفت‌وگو شوید. این کار به مرور زمان به فرد پرحرف سیگنال می‌دهد که فضای جمع متعلق به یک نفر نیست و بقیه نیز حق اظهار نظر دارند.

۸. مرزبندی زمانی پیشگیرانه و مدیریت زمان شخصی

وقت شما ارزشمند است، همه و حتی خود شما باید به آن احترام بگذارید. زمانی که دریک مکالمه دو نفره هستید می توانید توضیح دهید که به واسطه انجام کاری متاسفانه مجبور هستید بروید و ادامه بحث را در فرصتی دیگر دنبال می‌کنید. استفاده از زبان بدن برای نشان دادن عجله برای رفتن می‌تواند موثر باشد. حتی پیش از شروع بحث در مواردی که از پرگویی طرف مقابل مطلع هستید می‌توانید محدودیت زمانی خود را برای مکالمه بیان کنید.

مثلا با این جمله که من ده دقیقه دیگر باید برای جلسه‌ای از شرکت خارج شوم به مخاطب می‌فهمانید که فرصت زیادی برای مکالمه ندارد. این تکنیک که مرزبندی زمانی (Time-boxing) نام دارد، از ابتدا انتظارات را مشخص کرده و به شما بهانه‌ای کاملاً منطقی و مودبانه برای قطع گفتگو در زمان معین می‌دهد.

۹. داستانک واقعی: وقتی سکوت جراح نجات‌بخش می‌شود

در تاریخ پزشکی آمده است که یکی از جراحان برجسته قلب در دهه هفتاد میلادی، همواره با دستیاری هم‌کلام می‌شد که در اتاق عمل بدون وقفه درباره مسائل خانوادگی‌اش صحبت می‌کرد. در یکی از حساس‌ترین جراحی‌های پیوند عروق، پرحرفی این دستیار باعث کاهش تمرکز تیم جراحی شد و جراح اصلی مجبور شد با ابزاری ساده اما هوشمندانه مکالمه را مدیریت کند. او به جای پرخاشگری، ریتم ضربان قلب بیمار روی مانیتور را با صدای بلند شمرد تا دستیار متوجه حساسیت ثانیه‌ها شود.

این داستان نشان می‌دهد که گاهی اوقات نشان دادن حساسیت کار و تمرکزی که مورد نیاز است، بهترین شیوه برای خاموش کردن نویزهای کلامی بدون ایجاد تنش‌های شخصی است. در محیط‌های کاری مدرن نیز ما می‌توانیم با تمرکز شدید روی خروجی کارها، به همکاران پرحرف نشان دهیم که اولویت ما پیشبرد کارهاست.

۱۰. نقص در نظریه ذهن و ناتوانی در خوانی ذهن مخاطب

در روان‌شناسی شناختی اصطلاحی به نام نظریه ذهن (Theory of Mind) وجود دارد که به توانایی انسان در درک حالات روحی، افکار و خستگی دیگران اشاره می‌کند. برخی افراد به دلیل ضعف‌های ساختاری در تفکر شناختی، توانایی پردازش علائم خستگی یا کلافگی مخاطب خود را ندارند. آن‌ها به سادگی نمی‌توانند خود را جای دیگران بگذارند و از نگاه آن‌ها به ماجرا نگاه کنند.

وقتی بدانیم که فرد روبروی ما از این ناتوانی رنج می‌برد، دیگر از کنایه‌ها یا اشارات غیرمستقیم استفاده نخواهیم کرد. در این موارد، ما ناچاریم از پیام‌های مستقیم، صریح و در عین حال مودبانه برای روشن کردن مرزهای خود استفاده کنیم تا ابهامی باقی نماند.

۱۱. خودشیفتگی کلامی و نبرد برای بقای توجه

گاهی پرحرفی نه از سر اضطراب است و نه ریشه در تفاوت‌های ساختار مغزی دارد، بلکه از نوعی خودشیفتگی کلامی (Conversational Narcissism) منشأ می‌گیرد. این افراد تمایل دارند در هر گفتگویی مرکز توجه باشند و صحبت‌های دیگران را تنها به عنوان پلی برای بازگشت به موضوعات مربوط به خودشان ببینند. آن‌ها عموماً وسط حرف دیگران می‌پرند تا ماجرای خود را جذاب‌تر تعریف کنند.

برای مدیریت این افراد، هدایت فعال گفتگو بسیار حیاتی است. شما باید با قاطعیت رشته کلام را به دست بگیرید و با سوق دادن سوالات به سمت سایر اعضای گروه، فضای دموکراتیک گفتگو را حفظ کنید و مانع از دیکتاتوری کلامی یک فرد خاص در جمع شوید.

۱۲. ایجاد تعادل میان همدلی انسانی و حفظ انرژی روانی

البته همه افراد زمان‌هایی که ناراحت، عصبانی، شاد و یا هیجان‌زده هستند از لحاظ احساسی احتیاج دارند تا با کسی شریک شوند شاید شما تنها مخاطب و شنونده حرف‌‌های آن‌ها باشید. همزمان که تلاش می‌کنید پرحرفی آن‌ها را کنترل کنید مهربان و صبور باشید. نیاز به صحبت کردن و توضیح دادن ممکن است برای همه ما پیش بیاید و نباید فراموش کنیم که همدلی بخش مهمی از روابط انسانی است.

بنابراین، پیش از اینکه تصمیم به قطع کامل رابطه یا رفتارهای سرد بگیرید، شرایط روحی مخاطب خود را بسنجید. گاهی شنیدن صبورانه درد دل یک دوست غمگین، ارزشی بسیار فراتر از چند دقیقه صرفه‌جویی در زمان دارد؛ اما کلید اصلی در این میان، پیدا کردن مرزی باریک میان همدلی سازنده و قربانی کردن سلامت روان شخصی است.

سوالات متداول

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک»

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان‌گذار وبلاگ «یک پزشک».
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!

دربارهٔ علیرضا مجیدی در یک پزشک

مطالب مرتبط

ترفندهای روان‌شناختی صنعت دارو؛ وقتی ابتدا دارو ساخته می‌شود و سپس بیماری!

چگونه گفتگوهای عمیق و طولانی راز موفقیت افراد تاثیرگذار را فاش می‌کند؟

راه‌های ساده برای تغییر شخصیت، طبق پژوهش‌های عصب‌شناسی شناختی

۵ دلیل علمی و روان‌شناختی برای این که برخی افراد ادعا می‌کنند خاطراتی از آینده دارند

کوری اختیاری تصویر؛ ماجرای عجیب بیمار ایکس و پدیده عصب‌شناختی آفانتازیا

ترفندهای اساتید هاروارد برای افزایش بهره‌وری: چگونه با مدیریت بهتر فهرست کارها به اهداف بزرگ‌تری برسیم