اسم «سعدی»، چرا سعدی شده؟!
چرا به مصلحالدین شیرازی سعدی میگویند؟ نگاهی به فرضیههای تاریخی
سعدی شیرازی، فرمانروای ملک سخن فارسی، شخصیتی است که آثارش قرنهاست در جهان میدرخشد. با این حال، گوشههای مبهمی در زندگی شخصی او وجود دارد که یکی از مهمترین آنها، علت انتخاب تخلص «سعدی» است. بسیاری از منابع تاریخی این نام را به اتابکان فارس نسبت میدهند، اما پژوهشهای عمیقتر، فرضیههای شگفتانگیز دیگری را پیش روی ما میگذارند که ریشه در اصالت خانوادگی او دارد.
فهرست مطالب
- ۱. بستر تاریخی شیراز در دوران اتابکان سالغری
- 💡مختصر و مفید
- ۲. معمای هفتصد ساله تخلص سعدی شیرازی
- ۳. فرضیه نخست؛ انتساب به اتابک سعد بن ابوبکر
- ۴. فرضیه دوم؛ انتساب به سعد بن زنگی و تناقضهای تاریخی
- ۵. فرضیه سوم؛ ریشه در خاندان علمی سعدی در شام
- ۶. ابعاد جامعهشناختی و پیوندهای فرهنگی ایران و شام
- ۷. اشتباهات متداول تاریخی در شرححالنویسی سعدی
- ۸. ریشههای کهن قبیله بنیسعد و غیرت سعدی
- ۹. جمعبندی نهایی
- ۱۰. سوالات متداول
💡مختصر و مفید
تخلص سعدی برخلاف باور عامیانه که آن را صرفاً منسوب به اتابک سعد بن ابوبکر یا سعد بن زنگی (حاکمان سلجوقی فارس) میداند، احتمالاً ریشهای عمیقتر در تبار خانوادگی شاعر دارد. با توجه به تناقضهای تاریخی در سن و سال اتابک سعد و زمان تولد شاعر، فرضیه قویتر نشان میدهد که سعدی به خاندان بزرگ و علمی از مهاجران حنبلی شیرازی مقیم شام (معروف به بنیسعد) منسوب است. این فرضیه که با شواهد شعری او مبنی بر اینکه «همه قبیله من عالمان دین بودند» همخوانی دارد، نشان میدهد تخلص او بیشتر یک هویت خانوادگی و تبارشناختی است تا یک وابستگی درباری و سیاسی.
بستر تاریخی شیراز در دوران اتابکان سالغری
برای درک بهتر چرایی انتخاب تخلص توسط ابومحمد مصلحالدین بن عبدالله، باید به قرن هفتم هجری و وضعیت بحرانی خطه فارس سفر کنیم. دوران جوانی سعدی مصادف با هجوم ویرانگر مغولان به ایران بود؛ زمانی که شیراز به تدبیر اتابکان سالغری و با پرداخت خراج، از نابودی کامل در امان ماند اما فضایی پر از اضطراب و ناامنی را تجربه میکرد. در این بستر تاریخی، نخبگان و ادیبان بسیاری ناگزیر به مهاجرت از موطن خود شدند که سعدی نیز یکی از آنان بود. او در این دوران پرآشوب، شیراز را به مقصد بغداد و مدرسه نظامیه ترک کرد تا بستر رشد فکری و علمی او فراهم شود.
خاندان سالغری یا همان اتابکان فارس، نقشی دوگانه در تاریخ ادبیات ایران ایفا کردند؛ از سویی مأمن شاعران بودند و از سوی دیگر، وابستگی شدیدی به دربار عباسی و بعدها ایلخانان مغول داشتند. شناخت این ساختار سیاسی به ما کمک میکند تا بفهمیم چرا مورخان بعدی، به سادگی تخلص یکی از بزرگترین شاعران جهان را به نام حاکمان محلی گره زدند. رابطه میان نهاد وزارت و دیوان با نهاد شعر در این دوره چنان تنیده بود که تصور تخلص مستقل برای یک شاعر برجسته، برای تذکرهنویسان قرون بعدی غیرقابلقبول به نظر میرسید.
معمای هفتصد ساله تخلص سعدی شیرازی
اکنون بیش از هفتصد سال میگذرد که شهرت سعدی شیرازی نویسنده و شاعر بزرگ وطن ما از محدوده اقلیم فارس گذشته و به تدریج جهانی را پیموده است و جهانیان به مقام بلند او در شعر و نثر فارسی آشنا شدهاند. با وجود این، هنوز مسائل عمدهای از سرگذشت زندگانی او برای ما و دیگران نامعلوم مانده و اختلاف روایتها درباره جزئیات مربوط به ترجمه حال او به نویسندگان تاریخ زندگانیش مجال آن را نداده است که درباره این مسائل مورد اختلاف، نظر واحدی را اختیار یا اظهار کنند.
شاید معروفتر و مسلمتر از شهرت شاعر به «سعدی شیرازی» موضوع مورد قبول دیگری در کلیه مطالب مربوط به تاریخ حیات او وجود نداشته باشد و از اسم پدر و سال تولد و تربیت اولیه و آغاز شاعری او گرفته تا سفر کاشغر و بتشکنی در کاتیاوار و سرگردانی در بیابانهای سوریه و گلکاری در خندق طرابلس شام، همه دستخوش ناسازگاریها و دشواریهایی است که هموار ساختن آنها بر زمینه واحدی در گرو پژوهشهای پیوسته محققان تازهنفس مانده و تنها موضوع محقق در این میان همانا «سعدی شیرازی» بودن اوست. با وجود خطایی که در برخی از نسخههای جواهر الاسرار آذری درباره اسم و موطن سعدی شده و شاعر را به نام و نشان نامعروف و بیسابقهای یاد کرده بود، صراحت شاعر در کلیه آثار منظوم و منثورش و شهادت کسانی که نزدیک به زمان حیات او میزیستهاند و درباره او سخن گفتهاند، در شیرازی بودن سعدی، هرگونه شبهه نسبت دیگری را از انتساب به بلخ بامی گرفته تا شامی، غیرقابل توجه و اعتنا ساخته است. در عین حال مینگریم همین جزء مسلم از تاریخ زندگانی او که «سعدی شیرازی» باشد از نظر توجیه و تعلیل دستخوش همان اختلاف نظر روایاتی گشته که نظیر آن در اسم و لقب و کنیه او ملحوظ است. در متن کلیات مدون و مقدمهای که علی بن احمد معروف به ابیبکر بیستون در سال ۷۴۳ هجری بر عمل تنظیمی خود از اشعار شیخ نوشته است، نکتهای به چشم نمیخورد که نشان بدهد اختیار این تخلص یا نسبت بر چه مبنایی بوده است.
فرضیه نخست؛ انتساب به اتابک سعد بن ابوبکر
ابنفوطی مؤلف تلخیص معجمالالقاب که یکی از معاصران سعدی است و در حدود سال ۶۶۰ هجری از او قطعه شعر عربی برای درج در کتاب خود خواسته و گرفته و درج کرده است، سبب شهرت او را به سعدی شیرازی چنین مینویسد: «مصلحالدین ابومحمد عبدالله بن مشرف المعروف بالسعدی الشیرازی الشاعر العارف، یعرف بالسعدی نسبه الی اتابک سعد بن ابی بکر». صرفنظر از تفاوت کاملی که در لقب و اسم و کنیه شیخ در روایت ابنفوطی هست، شاعر عارف را به مناسبت منسوب بودن به اتابک سعد بن ابیبکر، معروف به سعدی میداند. ابنفوطی که تنظیم کتاب خود را از روزگار خدمت در کتابخانه رصدخانه مراغه به تشویق خواجه نصیرالدین طوسی آغاز کرده بود، قدیمیترین شاهد زندگی و مورخ معاصر سعدی محسوب میشود. با وجود این، در حقیقت برای توجیه تخلص سعدی دستخوش همان وهمی گردیده که دیگران هم در آن عصر بدان دچار شده بودهاند.
حمدالله مستوفی قزوینی که در سال ۷۳۰ هجری، اندکی بعد از ابنفوطی، تاریخ گزیده را تألیف کرده است راجع به سعدی چنین مینویسد: «سعدی شیرازی و هو مشرفالدین مصلح الشیرازی و به اتابک سعد بن ابی بکر بن سعد بن زنگی منسوبست». جنید شیرازی در مزارات شیراز (شدالازار) خود که شصت سال بعد از تاریخ گزیده تدوین کرد و در آن ترجمه نسبتاً وافی از شیخ آورده است، ضمن شرح حال اتابک سعد بن ابیبکر سعد بن زنگی میگوید: «قد انتسب الیه الشیخ مشرفالدین مصلح السعدی و مدحه بمدائح وزین باسمه الکتب»؛ یعنی شیخ سعدی به سعد بن ابوبکر منسوب بوده و او را به مدیحهها ستوده و کتابها به نامش آراسته است. از آنچه گفتیم چنین مستفاد میشود که مورخین قرن هشتم وجه تخلص سعدی را انتساب او به اتابک سعد بن ابیبکر نوشتهاند؛ اتابکی که بیش از دوازده روز پس از وفات پدر و پیش از بازگشت از سفر به شیراز، هرگز در دوران عمر کوتاهش دارای چنین عنوانی نبوده است. به هر صورتی که فرض کنیم تولد سعدی پیش از سال ۶۰۵ هجری اتفاق افتاده و در نتیجه هنگام تولد سعد بن ابیبکر، او مردی بیست و چند ساله بوده و در دوران زندگانی سیساله این شاهزاده سالغری، قسمت اعظم اوقات زندگی خود را در خارج از ایران به سر برده است.
فرضیه دوم؛ انتساب به سعد بن زنگی و تناقضهای تاریخی
چنانکه از مقدمه سعدینامه یا بوستان چنین معلوم میشود، در سال ۶۵۵ هجری هنوز از بازگشت شاعر از سوریه به شیراز چندان مدتی نمیگذشته که این کاخ دولت یعنی بوستان را پرداخته و در تألیف آن میخواسته است رهآوردی از سفر خود به شام و روم و مصر برای همشهریان شیرازی خود همراه آورده باشد. قرینه نشان میدهد که کتاب بعد از تکمیل و انتشار، مورد قبول شاه و شاهزاده قرار گرفته و آنگاه به نام آنان درآمده است. سعدی در پی عذرخواهی از خواننده خردمندی که در کتاب او به دیده تعنت بنگرد، میگوید:
چو مشک است بیقیمت اندر ختن
چو بانگ دهل هولم از دور بود
به غیبت درم عیب مستور بود
گل آورد سعدی سوی بوستان
به شوخی و فلفل به هندوستان
و این نشان میدهد که او مطالب سعدینامه را پیش از بازگشت به وطن گرد آورده و آن را رهآورد خود از دیار غربت ساخته بود. تا آنکه میگوید:
سر مدحت پادشاهان نبود
ولی نظم کردم به نام فلان
مگر بازگویند صاحبدلان
که سعدی که گوی بلاغت ربود
در ایام بوبکر بن سعد بود
و آنگاه پس از دعای خیر و تشویق به عمل صالح، از پدر اتابک ابوبکر بدینسان یاد میکند:
که چون تو خلف نامبردار کرد
عجب نیست این فرع از آن اصل پاک
که جانش بر اوج است و جسمش به خاک
خدایا بر آن تربت نامدار
به فضلت که باران رحمت ببار
گر از سعد زنگی مثل ماند یاد
فلک یاور سعد بوبکر باد
سعدی در این سخنگویی با یک جهش اندیشه از روزگار بازگشت به شیراز، خود را به آغاز دوران آوارگی و اجبار به مهاجرت از شیراز در سال ۶۲۳ هجری میافکند و آنچه را که در سال ۶۵۵ هجری به چشم نگریسته در دنبال خاطرات مربوط به سال ۶۲۳ مینهد و از پدر و پسر طوری سخن میگوید که سیاق گفتارش مینماید او در بیان مطلب احساس هیچگونه ارتباط و انتساب دیرینهای که او را در عرض معنی ناگزیر از مجامله کند، نمیکند. پس انتساب مردی سالخورده که مدت سی سال دور از فارس سرگرم سفر بوده به کودکی در سرزمین فارس با مقتضیات احوال سعدی سازگار نیست و به همین نظر ضعف این انتساب در همان روزگار معلوم خاطر کسانی شده بود که برای اصلاح آن، این نسبت را از پسر ابوبکر سعد زنگی گرفته و به پدرش یعنی سعد بن زنگی داده بودند.
فرضیه سوم؛ ریشه در خاندان علمی سعدی در شام
دولتشاه سمرقندی در تذکره الشعراء برای توجیه تخلص سعدی چنین نوشته است: «ظهور شیخ در روزگار اتابک سعد بن زنگی بوده است. گویند پدر شیخ ملازم اتابک بوده و وجه تخلص شیخ سعدی بدان جهت است». قرینه نشان میدهد تصور اشکالی که در انتساب سعدی به سعد بن ابوبکر بوده، او را وادار کرده که نسبت را دو نسل جلو ببرد و به نیای او، سعد زنگی مربوط سازد. گوئی برای اثبات چنین امری از قطعهای که در قطعات سعدی وارد است سوءاستفاده کرده که میگوید:
عمر در بندگی به سر برده است
بندهزاده چو در وجود آمد
هم به روی تو دیده برکرده است
خدمت دیگری نخواهد کرد
که ورا نعمت تو پرورده است
و از مفاد این قطعه چنین نکتهای را بیرون آورده است که پدر سعدی ملازم اتابک سعد زنگی بوده و بدین مناسبت شیخ از نام سعد زنگی تخلص برگرفته و دیگر توجهی بدین معنی نداشته است که خود شاعر میگوید: «همه قبیله من عالمان دین بودند» و یا آنکه وقتی از پدر خود یاد میکند او را با صفاتی موصوف میدارد که به او جنبه اشتغال به کارهای دینی میدهد. پس دولتشاه برای رهایی از اشکال، مطلب را دستخوش اشکال دیگری کرده است.
اما درباره قطعه باید گفت چه بسا که شیخ آن را از زبان دیگری خطاب به مهتری برای جلب مساعدت سروده باشد. این مطلب بدون توجه به موانع آن، از تذکرهالشعراء سمرقندی به حبیبالسیر و جهانآرا در سده دهم منتقل گشته چنانکه خواندمیر در مورد ذکر سعد زنگی میگوید: «شیخ مصلحالدین سعدی را در تخلص به وی منسوب میدارند». قاضی غفاری هم در جهانآرا همین معنی را تأیید میکند. در سال ۱۳۱۵ شمسی، مرحوم میرزا محمدخان قزوینی در مقایسه این روایتها، روایت دوم را به عللی مقدم شناخت ولی به اشکالات دیگر توجهی نشد. مرحوم عباس اقبال آشتیانی نیز فرضیهای تازه درباره تاریخ تولد شیخ ارائه داد تا وابستگی سعدی به سعد بن ابوبکر قوت بگیرد. اشتراک لفظی میان ریشه تخلص سعدی با لفظ سعد در نام سعد زنگی یا نبیرهاش سعد ابوبکر، هیچ لزومی ندارد که نسبتی به وجود آورد و شاعر بزرگ ما را به یکی از آن دو تن منسوب کند؛ آن هم شاعری که مقام ادبی او والاتر از این بوده که خود را به صاحب جاهی منسوب سازد. سعدی که در پایان بوستان میگوید: «من آنم ز پای اندر افتاده پیر / خدایا به فضل توام دستگیر» در چنین حالی نمیتوانسته از نام شاهزادهای جوان تخلص بپذیرد.
سعدی در غزل خود میگوید: «همه قبیله من عالمان دین بودند / مرا معلم عشق تو شاعری آموخت». این بیت به صراحت نشان میدهد که خاندان سعدی همه عالمان دینی یعنی فقیه و مفسر بودهاند. در تاریخ علمای شام میتوانیم به نام و نشان طایفهای از علمای شیرازی بربخوریم که پس از فتح شام به دست سلجوقیان، از راه بغداد بدانجا سفر کرده و از اواخر سده پنجم تا سده هشتم پیشوای حنبلیهای شام بودهاند. نخستین فرد از این طایفه، ابوالفرج عبدالواحد شیرازی سعدی عبادی انصاری بوده که در جوانی از شیراز به بغداد رفته و فقه حنبلی آموخته و سپس به دمشق آمده است. از پشت او عده زیادی از علما به وجود آمدند که آنها را خاندان شیرازی و بیت حنبلی میگفتند. از این خانواده، شرفالاسلام شیرازی، بهاءالدین عبدالملک شیرازی و شمسالدین شیرازی در قرنهای ششم و هفتم هجری مقام تدریس و فتوی را در دمشق عهدهدار بودند. شمسالدین شیرازی موسوم به عبدالحق در روزگار جوانی سعدی میزیست. بنابر این، شریک ساختن سعدی شیرازی در نسبت با طایفه حنبلی انصاری سعدی شیرازیِ مهاجر و مقیم شام، به قبول عقل نزدیکتر از این است که بگوییم تخلص خود را از نام فلان امیر زنگی یا ترک گرفته است.
ابعاد جامعهشناختی و پیوندهای فرهنگی ایران و شام
کوچ نخبگان شیراز به شام و بغداد در سدههای ششم و هفتم هجری، پدیدهای فراتر از یک هجرت ساده فردی بود. از منظر جامعهشناسی تاریخی، این پدیده شبکهای از نهادهای علمی و مذهبی فرامنطقهای را شکل داد که به مهاجران شیرازی اجازه میداد در دمشق و قاهره نفوذ اجتماعی بالایی کسب کنند. خاندان ابوالفرج عبدالواحد شیرازی سعدی با تأسیس مدارس علمی در شام، عملاً به کانون ترویج فرهنگ ایرانی-اسلامی تبدیل شدند. سعدی شیرازی در دوران تحصیل و سفرهای طولانی خود، بدون شک با این شاخه از همشهریان متنفذ خود در ارتباط بوده است.
این شبکه ارتباطی توجیهکننده تسلط شگفتانگیز سعدی بر ظرایف زبان عربی و در عین حال حفظ اصالت زبان فارسی او پس از سالها غربت است. مکتبهای کلامی و فقهی شام در آن دوران، میزبان متفکرانی بودند که پیوند نسبی خود با فارس را مایه مباهات میدانستند. از این رو، تخلص سعدی بیش از آنکه یک نشان وفاداری به شاهزادگان سالغری شیراز باشد، نوعی سند هویت فرهنگی در جغرافیای پهناور جهان اسلام آن روزگار به شمار میرفت.
اشتباهات متداول تاریخی در شرححالنویسی سعدی
یکی از بزرگترین آسیبها در شناخت بیوگرافی سعدی، اعتماد بیچونوچرا به تذکرههای دوره تیموری و صفوی مانند تذکرهالشعراء دولتشاه سمرقندی است. تذکرهنویسان این دورهها تمایل شدیدی به افسانهپردازی و پیوند دادن نام شاعران بزرگ به دربار پادشاهان داشتند. این پیشفرض ذهنی باعث شد که اشتراک لفظی کلمه «سعد» در نام اتابکان فارس با تخلص «سعدی»، به عنوان یک اصل مسلم تاریخی پذیرفته شود، بدون اینکه به محاسبات تقویمی و سن شاعر توجه شود.
خطای علمی دیگری که در گذشته رخ داده، خلط مبحث میان اشعار شخصی سعدی و اشعاری است که او به نیابت از دیگران یا در قالب شخصیتهای داستانی سروده است. قطعه معروف «پدرم بنده قدیم تو بود» نمونه بارز این خطاست که بارها به عنوان سند ملازم بودن پدر سعدی در دربار اتابک سعد زنگی استفاده شده است، در حالی که ساختار ادبی و قراین تاریخی نشان میدهد این شعر یک شکواییه عمومی یا توصیه سفارششده برای شخص دیگری بوده است.
ریشههای کهن قبیله بنیسعد و غیرت سعدی
نکته جالب دیگری که فرضیه تبارشناختی تخلص سعدی را تقویت میکند، اشارات خود شاعر به قبایل کهن عرب و تلمیحات مذهبی است. او در غزلیات خود صراحتاً از قبیله بنیسعد نام میبرد که در بخشندگی و سفرهداری پرآوازه بودهاند. همچنین تلمیح او به شخصیت سعد بن عباده انصاری (صحابی معروف به سعد غیور) نشاندهنده آگاهی عمیق او از این تبار تاریخی است. این شواهد نشان میدهد که شاعر آگاهانه تخلصی را برگزیده که یادآور کرامت، علم دین و غیرت اخلاقی پیشینیانش باشد.
پیوند میان انصاریان شیراز و خاندانهای شامی، زنجیرهای علمی را پدید آورد که حتی پس از بازگشت سعدی به شیراز نیز گسسته نشد. نامگذاری خیابان و میدانی به نام سعدی شیرازی در دمشق توسط دولت سوریه در دوران معاصر نیز تداوم همین حافظه تاریخی مشترک میان دو ملت است؛ تجلیلی از خاندانی بزرگ که سیصد سال در مسند فتوی و تدریس شام درخشیدند و شاعری که با کلامش جهان را فتح کرد.
جمعبندی نهایی
بررسی موشکافانه شواهد تاریخی نشان میدهد که نظریه سنتی انتساب تخلص سعدی به اتابکان فارس (سعد بن ابوبکر یا سعد زنگی) با تناقضهای زمانی و منطقی بسیاری روبهروست. در مقابل، فرضیه پیوند تخلص او با خاندان بزرگ و علمی «سعدی شیرازی انصاری» در شام که پیشگامان مذهب و علم بودند، سازگاری بسیار بیشتری با تصریحات خود شاعر مبنی بر دینمدار بودن خانوادهاش دارد. سعدی با انتخاب این تخلص، هویت و اصالت خانوادگی خویش را پاس داشته و تخلص او، سندی بر پیوند فرهنگی و تاریخی دیرینه میان شیراز، بغداد و شام است.
سوالات متداول
با بیش از ۲۰ سال نویسندگی «ترکیبی» مستمر در زمینهٔ پزشکی، فناوری، سینما، کتاب و فرهنگ.
باشد که با هم متفاوت بیاندیشیم!
مطالب مرتبط
